Молекулалы физика негіздері

Жоспар

1.Кіріспе

Молекулалы  физика негіздері.

2.Негізгі бөлім

Молекулалы-кинетикалық  теорияның негізгі қағидалары  және оның тәжірбиелік дәлелдемелері.

3.Қорытынды

Молекулалық Физика

Молекулалық физика – физиканың әр түрлі агрегаттық күйдегі заттардың физикалық қасиеттерін олардың молекулалық құрылысы негізінде зерттейтін саласы. Молекулалық физиканың ең алғаш қалыптасқан бөлімі – газдардың молекулалық-кинетикалық теориясы. Бұл теория 1858 – 60 жылдары Дж.Максвеллдің, 1868 жылы Л.Больцман және 1871 – 1902 жылдары Дж.Гиббс еңбектерінің нәтижесінде классикалық - статистикалық физика болып қалыптасты. Молекулалардың өзара әсері (молекулалық күштер) жөніндегі сандық мәліметтер капиллярлық құбылыстар теориясында: 1743 жылы А. Клероның, 1805 жылы Т.Юнгтың, 1806 жылы П.Лапластың, С.Пуассонның, т.б-дың классикалық еңбектерінде дамытылып, беттік құбылыстар теориясының жасалуына негіз болды. Голланд физигі Я.Ван-дер-Ваальс нақты газдар мен сұйықтықтардың физ. қасиеттерін түсіндіру үшін молекула аралық өзара әсер ұғымын (1873) пайдаланып нақты газдардың күй теңдеуін (Ван-дер-Ваальс теңдеуі) қорытып шығарды. 1906 жылы француз физигі Ж.Перрен мен швед ғалымы Т.Сведбергтің, 1904 – 06 жылы поляк физигі М.Смолуховский мен А.Эйнштейннің микробөлшектердің броундық қозғалысына және заттардың молекулалық құрылысына арналған зерттеу жұмыстары кез келген заттың молекулалардан тұратындығының айғағы болды. Осы мақсатта көптеген ғалымдар алғашқыда заттарға түсірілген рентген сәулесінің дифракциясын, кейіннен электрондар мен нейтрондар дифракциясын пайдаланып, нәтижесінде қатты денелер мен сұйықтықтардың құрылысы жөнінде нақты мәліметтер алды. Кванттық механикада молекула аралық өзара әсер туралы ілім 1927 жылы Ф.Лондонның, 1927 жылы В.Гейтлердің, 1930 жылы П. Дебайдың, 1937 – 39 жылы М.Борнның еңбектерінде дамытылды. 19 ғасырда Я.Ван-дер-Ваальс пен У.Томсон (Кельвин) байқаған және Дж.Гиббс пен 1937 жылы Л.Ландаудың еңбектерінде дамытылған бір агрегаттық күйден екінші агрегаттық күйге ауысу теориясы фаза түзілудің қазіргі теориясына айналды; сөйтіп ол молекулалық физиканың маңызды жеке тарауы болып қалыптасты. Я.И. Френкельдің, Дж.Берналдың, т.б. еңбектерінде статистик. әдістің заттардың құрылымы жөніндегі көзқараспен біріктірілуі сұйықтықтар мен қатты денелердің молекулалық физикасының дамуына үлкен әсер етті.

Молекулалық физика нені қамтиды ?

Мұнда газдардың, сұйықтықтардың және қатты денелердің құрылысы, олардың  сыртқы әсерлердің (қысым, темп-ра, электр және магнит өрістері) нәтижесінде өзгеруі, тасымалдау құбылысы (диффузия, жылуөткізгіштік, ішкі үйкеліс), фазалық тепе-теңдік және ауысу процестері (кристалдану және балқу, булану және конденсация, т.б.) заттардың кризистік күйі, әр түрлі фазалардың бөліну шекараларындағы беттік құбылыстар қарастырылады. 20 ғасырда молекулалық физиканың жедел қарқынмен дамуы нәтижесінде одан статистикалық физика, физ. кинетика, қатты денелер физикасы, физ. химия тәрізді ірі, өз алдына дербес салалар бөлініп шықты. Қазіргі ғылым мен техниканың жаңа заттар мен материалдарды кеңінен пайдалануының нәтижесінде заттар құрылысын зерттеудің сан алуан әдістері пайда болды. Заттардың және олардың зерттеу әдістерінің әр түрлі болуына қарамастан молекулалық физика заттар құрылысының микроскопиялық (молекулалық) сипатына негізделе отырып, олардың макроскопиялық қасиеттерін зерттейді.

Молекулалы  физика негіздері.

Молекулалық физика дегеніміз  физиканың заттың құрылысымен қасиеттерін молекула-кинетикалық деп аталатын тұрғыдан зерттейтін физиканың бөлімі болып табылады. Бұл тұрғыдан алғанда, қатты,сұйық және газ күйінде кездесетін кез-келген  дене өте кішкентай дербес бөлшектердің-молекулалардың үлкен жиынтығынан тұрады. Кез-келген  заттың молеулалары қалыптасқан бағыты жоқ, ретсіз, хаосты қозғалысты болады.

Молекулалардың хаосты қозғалыста болуының тікелей дәлелдемесі-броундық қозғалыс болып табылады. Бұл құбылыстың мәнісі мынада: сұйықта жүзіп жүрсең өте кішкентай (тек микроскоппен коруге болатын) бөлшектер үздіксіз,ретсіз қозғалыста болады, бұл қозғалысының әсеріне ғана байланысты болады. Броундық бөлшектер молекулалардың ретсіз соққылауының әсерінен қозғалыста болады.

Денелердің әр түрлі  қасиеттерін және зат күйінің  өзгерістерін зерттеумен термодинамика  шұғылданады. Алайда термодинамиканың молекула-кинеткалық теориядан айырмашылығы, ол- денелер мен табиғат құбылыстарының микроскопиялық суреттемесін ескермей, тек олардың макроскопиялық қасиеттерін ғана зерттейді. Термодинамика молекулалар мен атомдарды қарастырмай-ақ, процестерді микроскопиялық тұрғыдан қарастыруға сүйенбей, оның өтуі жайында бірқатар қорытындылар жасайды.

Термодинамика негізінде  көптеген тәжірбиелік деректердің  жинағын жалпылау арқылы тағайындалған  бірнеше негізгі заңдар жатыр (оларды термодинамика бастамалары деп  атайды) Осы себептен термодинамиканың қорытындылары өте жалпы сипатта болады.

Зат күйінің  өзгерістерін әр түрлі көзқарас тұрғысында қарастыра отырып, термодинамика мен молекула-кинетикалық теория бір-бірін толықтырып, негізінен бір тұтас ілім құрайды. Молекула-кинетикалық ұғымдардың даму тарихына орала отырып, алдымен заттың атомистикалық құрылысы жайында ұғымдарды о бастан-ақ көне гректер айтқанын ескерте өтеді.Алайда көне гректердің бұл идеялары  данышпандық болжам ғана еді.

XVII ғасырда атомистика болжам емес,ғылыми гипотеза түрінде қайтадан келе бастады. Бұл гипотеза, әсіресе, орыстың данышпан ғалымы мен ойшылы М.В.Ломоносовтың (1711-1765) еңбектерінде айрықша дамытылды, ол өз заманында белгілі болған физикалық және химиялық құбылыстардың бір тұтас суретемесін беруге талпынды. Бұл үшін ол материяның корпускалық (осы кездегі технология бойынша-молекулалық) құрылысы жайлы ұғуға сүйенді. Өз заманында үстемдік еткен жылу тегі (гипотетті жылу сұйығы, оның денедегі шамасы дененің қаншалықты қызғандығын анықтайды) теориясына қарсы шығып, Ломоносов «жылудың себебін» дене бөлшектерінің айналмалы қозғалыста болуынан деп атады. Сөйтіп, Ломоносов негізінде молекула-кинетикалық көзқарасты тұжырымдады деуге болады.

XIX ғасырдың екінші жартысында және XX ғасырдың басында көптеген ғалымдардың еңбектерімен атомистика ғылыми теорияға айналды.

Молекулалы-кинетикалық теорияның негізгі қағидалары  және оның тәжірбиелік дәлелдемелері.

Зат құрылымының молекулалы –кинетикалық құрылымы теориясын (МКТ) көптеген бақылаулар мен тәжірбиелердің жалпылама қорытындысы ретінде М.В.Ломоносов жасады. Оның негізгі қағидаларын атап өтейік.

1.Барлық денелер микробөлшектерден(атомдар немесе молекулалардан) тұрады әрі дененің массасы өзін түзетін микробөлшектердің массаларының қосындысына тең: m=m_oM

2.Денедегі микробөлшектер  үздіксіз және хаосты қозғалыста  болады әрі бұл қозғалыстың жылдамдығы дененің температурасына тәуелді, сондықтан оны жылулық қозғалыс деп атайды.

3.Денедегі микробөлшектер  өзара әрекеттеседі әрі өзара  әрекеттесу күшінің тегі электромагниттік  болып табылады. Дене бөлшектерінің  арасында тебілу күштері де, тартылу күштері де бар.

Молекулалы-кинетикалық  теоорияның негізгі қағидаларын  дәлелдейтін тәжірбиелік деректерді келтірейік:

1.Заттардың бөлінгіштігі. Осы кезде заттың физикалық  және химиялық қасиеттері өзгеріссіз  қалады.

2.Газдардың сызылғыштығы. Бұл дене молекулаларының арасында үлкен қашықтықтардың болатынын көрсетеді.

3.Газдың кез-келген  көлемді алатыны. Бұл дерек  молекулалардың қозғалыста болатынын,  сонымен қатар олардың арасындағы  қашықтықтардың өзгеріп отыратынын білдіреді.

4.Еселік қатынастар  заңы. Бұл заң бойынша кез-келген химиялық қосылытар пайда болғанда рекцияға түсетін заттардың массалары өзара белгілі қатынаста болады. Бұл тікелей болмаса да, денелердің атомдардан тұратынын көрсетеді.

5.Газдың өзі тұрған  ыдыстың қабырғасына қысым түсіруі.  Бұл молкулалардың қозғалыста болатынын көрсетеді.

6.Диффузия – бір заттың молекулаларының екінші заттың молекулааралық  кеңістігіне еніп кетуі.Диффузияны газдарда (иіс судың, бензиннің және т.б иісінің ауада таралуы)сұйықтарда (бояулардың, сияның, тушьтің, сүттің суда таралуы) және қатты денелерде (ұзақ уақыт бойы қорғасын  және алтын цилиндрлер бір-біріне тығыз бетестіріліп қойылады)бақылауға болады.

7.Молекулаларды электрондық  микроскопте немесе иондық проекторда  бақылау . Қазіргі кезде атомдарды  күрделі туннельдік микроскоптардың көмегімен бақылауғаболады, олар 100 миллион есе ұлғайтуға қамтамасыз етеді.

8.Болат цилиндрге құйылған  майды қатты қысқанда май цилиндрдің  сыртына тамшылап шығып, ал  цилиндрдің өзі болса бүтін  күйінде қала берген. Бұл молекулалардың  арасында кеңістіктердің барлығын, яғни дененің тұтас болмайтынын көрсетед.

9. Беттері әдейілеп  тегістеліп бір-бірімен түйістірілген  екі қорғасын цлиндрдің бір-біріне  жабысып қалуы. Бұл жағдайда  екі цилиндр біртұтас көрінеді.

10.Денелердің беріктігі  денедегі микробөлшектердің өзара тартылатынын білдіреді. Жай таяқтың өзін оп-оңай сындыра алмайсың, себебі молекулалардың арасында тартылыс күші бар.

11. Денелердің серпімді  деформациялық қасиеттері де  дененің микробөлшектерінің арасында  өзара әректтесу күштерінің бар екенін көрсетеді.

12.Броундық қозғалыс дегеніміз- сұйықта немесе газда қалқып жүрген қандай да бір заттың өте ұсақ бөлшектерінің сұйық немесе газ молекулаларының соққыларының әрекетінен бейберекет қозғалуы. Бұл қозғалыс денедегі молекулалардың хаосты қозғалысының айқын дәлелі. Мұны ағылшын ботанигі Р.Броун 1827 жылы тұңғыш рет бақылады. Ол суға түскен плаун   спораларын микроскоппен бақылай отырып, оларды хаосты қозғалатынына назар аударды.

Молкулалардың өзара әрекеттесу күштері.

Денелердегі молекулалар арасындағы өзара әрекеттесу күштерінің бар екені белгілі. Осындай күштердің бар екенін дәлелдейтән бірқатар деректерді келтірдік. Олар молекулалар арасында бір мезгілде тартылыс күштерінің де, тебілу күштерінің бар екенін көрсетеді. Екі күш бір мезгілде әрекет етсе де, жақын қашықтықтарда тартылу күштері басымырақ. Молекулалардың өзара әректесу күштерін голландия физигі Я.Д.Вандер-Ваальс (1837-1923) зертеген, сондықтан оларды көбіне вандер-вальс күштері деп атайды. Атомдар мен молекулалардың өздері жайлы айтарлықтай ештеңе жоқ болғандықтан, молекулалық күштердің тегі мен сипатын зертеу өте қиын мәсесле еді. XX ғасырдың басында молекула атомның көптеген зарядталған бөлшектерден-электрондар мен атом ядроларынан тұратын күрделі жүйе екені белгілі болды. Молекулалаарлық күштердің бірнеше түрлері болады және олардың әрбіреуінің өз ерекшеліктері бар. Молекула-дипольдің бағытына тәуелді, сондықтан бұл күштерді бағдарлық күштер деп атайды. Бағдарлық күштермен қатар дисперсиялық және индукциялық күштер де болады. Аталып өткен тартылыс күштерінің үш түрі де қашықтыққа тәуелді 1/r⁷ қатынасына пропорционал артады.

 Газ тәрізді, сұйық және қатты денелердің құрылымдары.Зат құрылымының молекула-кинетикалық теориясын пайдаланып, заттың үш агрегаттық күйде болуын түсіндірейік.

Газдар. Газдарда молекулалардың арақашықтықтары сол молекулалардың өлшемінен көп артық болады. Молекулалардың өзара әрекетін потенциалдық энергиясы олардың кинетикалық энергиясынан көп кіші. Газдарда жақын да, алыс та бейберекет, нағыз хаосты қозғалыс басым. Газ өзінің көлемін де, пішінін де сақтамайды,  себебі өте әлсіз өзара әрекеттесу күштері оларды бір-бірінің қасында ұстап тұра алмайды.

Сұйықтар.Сұйықтың молекулалары тығыз орналасады. Оларды көрші молекулалар сығымдап тұрған секілді. Олармен соқтығысқан молекула өзінің тепе-теңдік күйінің төңірегінде тербелістер жасайды.

Сұйықта молекулалары тығыз  орналасқандықтан, оларды сығылмайды деуге болады, міне , сондықтан олар қысым тудырады. Барлық сұйықтар аққыш, яғни олар сақталмайды, оның есесіне  олар көлемін сақтайды. Сұйық молекулаларының кинетикалық энергиясы олардың потенциалдық энергиясымен шамалас.

Қатты денелер.Қатты дене молекулаларының өзара әрекеттесу күші соншалықты зор, сондықтан молекулалар кристалдық тордың түйіндері деп аталатын  белгілі қалыптардың төңірегінде ғана тербеле алады. Сол себепті, қатты денелер пішінін  де көлемін де сақтамайды. Қатты дененің молекулалары жуық тәртіпті де, алыс тәртіпті де ұстайды. Қатты денелер кристалдық торлардың әртүрлігімен ерекшеленеді, себебі молекулалар арасындағы өзара әрекеттесу күштері мен денелердегі молекулалардың немесе атомдардың орналасулары да әр түрлі. Кристалдық торлардың мынадай түрлерін атауға болады:

1.Иондық-оның түйіндерінде  оң және теріс иондар орналасқан.

2.Атомдық-оның түйіндерінде бейтарап атомдар орналасқан.

3.Молекулалық-оның түйіндерінде  оң иондар орналасқан.

4.Металдық-оның түйіндерінде оң иондар орналасқан.

Молекулалардың  массасы және мөлшерлері.

Атомдар мен молкулардың массаларын сипаттау үшін атомдық және молкулалық салмақ (оларды атомдық молекулалық масса деп атау дұрысырақ болар еді) деп аталатын шамалар қолданылады.

Химиялық элементтің атомдық салмағы (А) деп оыс элементтің атомының массасының С¹² атом (массалық саны 12 болатын көміртегінің изотопы осылай белгіленеді, «Атомдық физиканы» қараңыз) массаның 1/12 бөлігіне қатынасын айтамыз. Заттың молекулалық салмағы (М) деп осы заттың молекула массасының С ¹² атом массасының 1/12 бөлігіне қатынасын айтамыз. Молекулалар мен атомдар массалырының осылайша анықталатын шкаласы С¹²=12 шкаласы деп аталады. Бұл шкала бойынша С¹²-ның атомдық салмағы дәл 12-ге тең,О¹⁶ оттегінікі-15,9949, ал ең жеңіл элемент-сутегінікі 1,0080 (изотоптардың табиғи қоспасы үшін). Атомдық және молекулалық салмақтардың анықтамсынан, олардың өлшеусіз шамалар екендігі шығады.

С¹² атомның массасының ½ бөлігіне тең массаның бірлігі қысқаша «u» деп латын әрпімен (unit) немесе «е» (единица-бірлік) деген орыс әрпімен белгіленеді. Осы бірліктің киллограммен алынғашамасын m _бір деп белгілейік. Сонда атомның килограммен алынған массасы Аm , ал молекуланың массасы Mm _p болады.

m₁ және m₂ массаларының қатынасы А₁ және А₂ атомдық салмақтарының қатынасындай болатын шамаларда алынған химиялық қарапайым екі затта атомдар саныда бірдей болатындығын оңай түсінуге болады. Дәл осы тәрізді, массаларының қатынасы молекулалық салмақтарының қатынасындай болатын шамада алынған химиялық күрделі екі затың да молекулалар саны  бірдей болады. Элементтің, киллограм есебімен алынған масасының сан жағынан алғанда оның молекулалық салмағына тең болатын мөлшері киллограм-молекула немесе қысқаша киломоль деп аталады. (кмоль болып белгіленеді).

Килограм-молекуланың  µ массасы сан жағынан М молекулалық салмаққа тең болады. Осы себептен де µ-ді кейде молекулалық салмақ деп атайды. Алайда , М дегеніміз өлшеусіз шама болғанда µ киломольдің массасы (М-нің өлшемі) кг/моль болатындығы сөзсіз, бұл кезде µ және А шамаларының сан мәндері бірдей болады.

Киллограм-молкулалалардың  массаларының қатынасы сәйкес молекулалық  салмақтардың қатынасындай болатындықтан, барлық заттардың киломольдеріндегі  молекулалар саны бірдей және

N_A= µ/Mm_бір                  (1.1)

Болады, сан жағынан  бұл 1/m_бір-ге тең. N_A саны Авогадро саны деп аталады. Тәжірбиеден

N_A=6.023*10²³ моль^-1    (1.2)

Авогадро саны арқылы m_бір массаны анықтауға болады. Шынында да, m_бір массаны анықтауға болады. Шыныда да, m_бір сан жағынан 1/N_A, яғни 1/6,023*10²⁶= 1,66*10^-27 кг-ға тең. Сөйтіп, кез келген атомның массасы 1,36*10^-27 А кг, кез-келген молекуланың массасы 1,66*10^-27 М кг болады.

Енді молекулалардың өлшемдеріне баға берелік. Сұйықтардың  молекулалары бір-біріне өте жақын, тығыз орналасады деп ұйғару өзінен-өзі түсінікті. Сондықтан, бір молекула көлемінің жуықталған бағасын алу үшін, қандай да сұйықтың, мәселен судың, киломолінің көлемін бір киломольдегі молекулалар санына бөліп табуымызға болады. Су киломолі (яғни 18 кг) 0,018 м³ көлемді алады. Демек, және молекуланың үлесіне

0,018/0*10²⁶=30*10^-30 м³.

Шамасына тең көлем  келеді екен. Осыдан су молекулаларының  сызықтық мөлшерлері жуықтап алғанда  мынаған тең:

Басқа заттардың молекулаларының  да мөлшерлері сол реттегі бірнеше  ангстерм шамасында болады.

Системаның  күйі.Процесс.

Денелер системасы немесе жайй система деп біз қарастырып отырған денелердің жиынтығын атайтын боламыз. Сұйық және онымен тепе-тең қалыптағы бу системаның мысалы бола алады. Атап айтқанда, система бір денеден де құрылады.

Кез келген система температура, қысым, көлем және т.с.с мәндер арқылы айырылатын әр түрлі күйде бола алады. Системаның күйін сипаттайтын осындай шамалар күй параметрлері деп аталады.

Қандай да бір параметрдің  барлық уақытта анықталған мәні бола  бермейді. Мәселен, дененің ір түрлі нүктелерінде температура бірдей болмаса, онда дененің белгілі бір Т параметрі бар деп айта алмаймыз. Бұл жағдайда күй тепе-тең емес күй деп аталады. Егер осы денені басқа денелерден оңашалап және өз бетіне қалдыратын болсақ, онда температура қалыптасып, дененің барлық нүктелері үшін Т мәнін қабылдайды-дене тепе-тең күйге ауысады. Т мәні дене сыртқы әсердің нәтижесінде тепе-тең күйден ауысқанға өзгермей қалады.

Басқа параметрлер үшін де, мәселен, р қысым үшін де осылай орындалады. Егер, тығыз жүретін поршеньмен жабылған цилиндрлік ыдыстағы газды алып, поршеньді тез қозғалтып, газды сықсақ, онда поршень астында қысым газ көлемінің басқа жеріндегі қысымнан артық болатын газ қабаты пайда болады. Демек, бұл жағдайда газды р қысымының белгілі бір мәнімен сипаттауға болмайды да, газ тепе-тең емес күйде болады. Алайда, егер поршеньді тоқтатсақ, онда газ көлемінің әр түрлі нүктелеріндегі қысым қалыптасып, газ тепе- тең күйге түседі.

Сонымен, системаның тепе-тең  күйі деп системаның барлық параметрлері, сыртқы жағдайлар өзгермей қалған кезде жеткілікті уақыт бойы тұрақты болып қалатын белгілі мәндерін сақтайтын күйін атаймыз.

Егер координаталар  осьтеріне қандай да бір екі параметрдің  мәндерін салатын болсақ, онда системаның кез-келген теп-тең күйі осы графикте нүкте түрінде өрнектеледі. (мыслаға суреттегі 1 нүктені қараңыз). Тепе-тең емес күйді дәл осылай өрнектеуге болмайды, өйткені тепе-тең емес күй кезінде параметрлердің ең болмағанда біреуінің белгілі бір мәні болмайды.

Кез-келген процесс, яғни системаның бір күйден екінші күйге  өтуі, системаның тепе-тең күйден шығуымен байланысты болады. Демек, системада  қандай да бір процесс жүрген кезде  система тепе-тең емес күйлерінің тізбегінен өтеді. Жоғарыдаға қарастырған поршеньмен жабылған ыдыстағы газды газды сығу процесіне қайта оралып, поршеньді қозғалтқан кездегі тепе-тең күйінің бұзылуы газды неғұрлым тез сығуға тәуелді болады деген қорытынды жасауға болады. Егер де поршеньді өте баяу  қозғалататын болсақ, онда тепе-тең  күйден бұзылуы болымсыз өтеді де газдың  әр түрлі нүктелеріндегі қысымының мәні қайсібір орташа р мәніне жақын болады. Газдың сығылуы шексіз баяу өтетін  шектік жағдайда газ әр мезетте қысымның  белгілі бір мәнімен сипатталатын болады. Демек, бұл кезде газдың әр мезеттегі күйі тепе-тең күй болады және  шектеусіз баяу процесс тепе-тең күштердің тізбегінен тұрады екен.

Тепе-тең күйлердің  үздіксіз тізбегінен құрылған процесс  тепе-тең процесс деп аталады. Бұл айтылған көріп отырғанымыздай, тек шектеусіз баяу өтетін процесс тепе-тең процесі бола алады, сондықтан да тепе-тең процесі дегеніміз абстракция болып табылады.

Тепе-тең процесті графикте сәйкес қисық сызық түрінде өрнектеуге болады. Тепе-тең емес процестерді біз шартты пунктир сызықтармен кескіндеймін.

Тепе-тең күй және тепе-тең процесс ұғымы термодинамикада үлкен роль атқарады. Термодинамиканың барлық сандық қорытындылары тек тепе-тең процесстер үшін нақты орындалады.

Системаның  ішкі энергиясы.

Қандай да бір дененің  толық энергиясынан тұтастай қозғалысының кинетикалық энергиясы мен сыртқы күш өрісіндегі потенциалық энергиясын шығарып тастағанда қалған энергия оның ішкі энергиясы деп аталады. Мәселен, біршама газ массасының ішкі энергиясын анықтаған кезде , газдың ыдыспен бірге қозғалысының энергиясы мен оның жердің тартылыс күшінің өрісінде тұрғандығынан пайда болатын энергиясы ескерілмеуі тиіс.

Демек, ішкі энергия түсінігіне молекулалардың хаосты қозғалысының кинетикалық  энергиясы, молекулалардың өз ара әсерлесуінің потенциалық энергиясы және ішкі молекулалық энергия кіреді екен.

Денелер системаның ішкі энергиясы әрбір жеке денелердің ішкі энергияларымен денелер жанасатын  жұқа қабаттағы молекулалардың арасындағы өз ара әсерлесу энергиясы болып  табылатын, денелердің өз ара әсерлесу энергиясының қосындысына тең болады.

 Ішкі энергия система  күйінің функциясы болып табылады. Бұл система берілген күйде  тұрған кезде, оның ішкі энергиясы  дәл осы күйге тән келетін,  системаның бұдан бұрынғы күйіне  тәуелсіз болатын мән қабылдайды  деген сөз.

Демек, система бір күйден екінші күйге өткен кезде ішкі энергияның өзгерісі әрқашанн да ауысу өткен жолға тәуелсіз, яғни системаның бір күйінен екінші күйіне келтіретін процесіне немесе процестер жинағына тәуелсіз, осы күйлердегі ішкі энергияның мәндерінің айырмасына тең.

ИДЕАЛ ГАЗДЫҢ КИНЕТИКАЛЫҚ ТЕОРИЯСЫ

Көптеген  жағдайларда біз нақты бір  жүйелерді қарастыратын боламыз: бұл қайсы-бір дене немесе қайсы-бір денелер жүйесі болып табылады: осы жүйенің төңірегіндегІ қалған барлық денелер қоршаған орта деп аталады. Нақты жүйенің күйін (немесе жүйенің болу шартын) сипаттау үшін, мысалға ыдыстағы газ болсын , макроскопиялық немесе микроскопиялық көзқарастарды пайдаланамыз . Микроскопиялық сипаттау дегенімІз жүйені түзетін барлық молекулалар мен атомдардың қозғалыстарын жан-жақты қарастыру, бұл аса күрделі болып кетуі мүмкін. Бұл кинетикалық теорияның (жөне статистикалық механиканың) үлесІ болып табылады. Макроскопиялық сипаттау кезінде біз сипаттауды тікелей өлшеуге болатын шамалар арқылы береміз: оларға көлем, масса, қысым жөне температура жатады. Жүйенің күйін кез келген уақыт мезетінде анықтау үшін қажет болатын макроскопиялық айнымалылардың саны жүйенің түріне тәуелді болады. Мысалы, ыдыстағы газдың күйін сипаттау үшін үш айнымалы жеткілікті, оларға көлемді, қысымды жөне температураны алуға болады. Жүйенің күйін анықтау үшін қажет болатын осыған ұқсас шамалар күй параметрлері деп аталады.

Идеал газ

Кезкелген зат  қабылдай алатын үш агрегаттық күйлердің  ең қарапайымы газ күйі болып табылады, себебі бүл кезде молекулалар арасында әсер ететін күштер өте әлсІз, белгілі жағдайларда оларды ескермей кетуге болады. Сондықтан молекулалық физиканы газдардың қасиеттерін қарастырудан бастаған ыңғайлы. Бүл жерде біз, еуелі газдағы молекула аралық күштер аз ғана емес, оларды тіптен жоқ деп санаймыз. Сонымен қатар қарапайым шарт үшін молекулалардың өлшемдерін де ескермейміз, яғни оларды материалдық нүктелер деп есептейтін боламыз. Осындай кезде газ молекулаларын еркін, өзара әрекетгеспейтін мелшерсіз бөлшектер жүйесі деп қара-стыруға болады. Молекулалар енді түзу сызықты жөне бірқалыпты қозғалатын болады. Әрбір молекула өзін ыдыста өзінен басқа молекула жоқ секілдІ сезінетін болады. Кейін, реал (нақты) газдарды қарастырған кезде бүл айтылғандардан бас тартуға тура келеді.

Өзара әрекеттеспейтін материалдық нүктелердің жиынтығының қасиеттеріндей қасиеттері бар газды идеал газ деп атайды. БіздІң бастапқы мақсатымыз осы идеал газ кинетикалық теориясын қарастыру болып табылады.

Термодинамиканың  бірінші бастамасы.

Ішкі энергия негізінен  екі түрлі процестің: дененің А жұмыс істеуі мен денеге берілген Qжылу мөлшерінің есебінен өзгере алады. Жұмыс істеу системаға әсер етуші сыртқы денелердің орын ауыстыруымен қоса жүреді. Мәселен, ыдыстағы газды жауып тұрған поршень орын ауыстыра отырып қозғалған кезде газ А жұмыс істейді. Ньютонның үшінші заңы бойынша бұл кезде газ да жұмыс жасайды: А= -А^⁄   (1.3)

Денеге жылу беру сыртқы денелердің орын ауыстыруымен тәуелді  емес, демек, денеге жасалған микроскопиялық жұмысқа тәуелді де емес. Ішкі энергияның бұл жағдайдағы өзгерісі ыстығырақ дененің молекулаларына қарсы істеген жұмысының әсерінен болады. Бұл жағдайда энергия сәуле шығару арқылы да беріле алады. Бір денеден екінші денеге энергияның берілуіне әкелетін микроскопиялық  процестердің жиынтығы жылу берілу деп аталады.

Бір дененің екінші денеге беретін энергия мөлшерінің дененің бір біріне істететін А жұмысы арқылы анықталатыны тәрізді, бір денеден екінші денеге жылу берілу арқылы берілетін энергия мөлшері, дененің алатын Q жылу мөлшері арқылы анықталады. Сонымен, системаның ішкі энергиясының өсімшесі системаға істелген А^⁄жұмыс пен системаға берілген жылудың қосындысына тең болуы тиіс:

U₂ –U₁=Q+A^⁄            (1.4)

 Мұнда U₁ және U₂  системаның ішкі энергиясының бастапқы және ақырғы мәндері.

Әдетте, сыртқы денелердің системаға істелген А жұмысының орнына системаның сыртқы денелерге істеген A (-A^⁄жұмысқа тең) жұмысын алады.

А^⁄ орнына -A^⁄ ны қойып және де теңдеуді

Q= U₂ –U₁+A         (1.5)                 

Түрге келтіруге болады.оны  сөзбен төменегіше айтуға болады. Системаға берілген жылу мөлшері  системның ішкі энергиясының өсімшесіне және системаның сыртқы денелерде атқаратын жұмысына жұмсалады.

Бұл айтлығаннан, жылу берілген кезде әрқашан да системаның ішкі энергиясы артады екен деп түсінуге болмайды. Системаға жыл берілгенімен де оның энергиясы артпай, кемуі мүмкін (U₂<U₁) . Бұл жағдайда (1.5)  бойынша A˃Q немесе система жұмысты алынған Q жылу есебінен де, кемуі U₁– U₂ ге тең ішкі энергия ның қоры есебінен де істеуі мүмкін. Системаның істеген жұмысын немесе системаның алған жылуын есептеген кезде қарастырылып отырған процесті әдетте әрқайсысы системаның параметрлерінің азғантай ғана өзгеруіне сәйкес келетін бірнеше жай процестерге бөлуге тура келеді. (1.5) теңдеуі элементар процесс үшін

DQ^/=DU+DA^/

Түрінде жазылады, мұндағы  DQ^/ элементар жылу мөлшері, DA^/ элементар жұмыс және DU осы элементар процесс кезіндегі системаның ішкі энергиясының  өсімшесі.

Қолданылған әдебиеттер тізімі.

1.Физика  авт.  Б.Кронгарт  В.Кем  Н.Қойшыбаев

2.Жалпы физика  курсы  авт. Абдулаев 

3.Физика  авт.Б.Ғ.Ахметова  Ә.Х Әбілдаев

4.Жалпы физика  курсы 1 том авт. И.В.Савельев

5.Интернет