Мясцовае кіраванне ў Вялікім княстве Літоўскім

МЯСЦОВАЕ  КІРАВАННЕ  Ў  ВЯЛІКІМ  КНЯСТВЕ ЛІТОЎСКІМ:

СТАНАЎЛЕНЕ  І  РАЗВІЦЦЁ

Мінск 2011

Мясцовае  кіраванне  ў  вялікім  княстве літоўскім: станаўлене  і  развіццё

Змест

                                                                                                                          Стар.

Уводзіны…………………………………………………………………………..3

1. Княствы і землі. Іх  дзяржаўна-прававы статус……………………………..4

2. Мясцовыя органы ўлады……………………………………………………..7

3. Кіраванне ў гарадах…………………………………………………………….13

4. Эвалюцыя судовай сістэмы…………………………………………………….17

4.1. Мясцовыя суды………………………………………………………………..19

Заключэнне…………………………………………………………………………22

Спіс літаратуры…………………………………………………………………….23

Уводзіны

Ці ўсведамляем мы ў  поўнай меры тую велізарную важнасць вывучэння гісторыі Беларусі? Веданне гісторыі сваёй краіны, сваёй Бацькаўшчыны - ёсць той мінімум, якім павінен валодаць кожны адукаваны чалавек, а тым больш грамадзянін, які жадае паспрыяць развіццю той дзяржавы, дзе ён нарадзіўся і жыве. Перш чым гаварыць пра будучае сваёй краіны, неабходна, перш за ўсё, звярнуць увагу на яе мінулае. Адчуванне чалавекам, на аснове гістарычных ведаў, сваёй гістарычнай спадчыны, якая непарыўна вядзецца ад яго продкаў з самых старажытных часоў, духоўна абагачае яго, робіць упэўненым у заўтрашнім дні і натхняе на новыя здзяйсненні, на шчырую працу дзеля сваіх нашчадкаў, дзеля сваёй краіны.

У ХІІІ ст. узнікла буйная дзяржава – Вялікае княства Літойскае, у склад якой уваходзілі і беларускія землі. І гэты факт, несумненна, істотна  паўплываў не толькі на гістарычное развіццё нашай краіны, але і на ўсе іншыя аспекты жыццядзейнасці нашай Бацькаўшчыны.

Дадзеная праца прысвечана мясцоваму  кіраванню  ў  Вялікім  княстве Літоўскім. Асноўная мэта працы – прааналізаваць спецыфіку мясцовага кіравання ў Вялікім княстве Літоўскім, разгледзець функцыі, месца і ролю органаў мясцовага кіравання ў палітычнай сістэме ВКЛ. У сувязі з мэтай, пастаўлены асноўныя задачы працы: прасачыць працэс станаўлення і фарміравання органаў мясцовага кіравання ВКЛ, выявіць іх характэрныя рысы, разгледзець асноўныя функцыі, класіфікаваць органы мясцовага кіравання па розных прыкметах, а таксама паказаць, як рэгулявалася іх дзейнасць прававымі нормамі. Метады даследавання: вывучэнне і аналіз гэтай праблемы па літаратурных крыніцах.

У наш час гэтая тэма не страціла актуальнасці: дакладнае веданне гісторыі нашай краіны патрабуе больш дэталёвага разглядання розных гістарычных пытанняў і фактаў, нават самых дробных.

1. Княствы і землі. Іх дзяржаўна-прававы статус

Першапачатковая форма адміністрацыйна-тэрытарыяльнага  падзелу, арганізацыі кіравання  і ўлады на беларускіх землях у  другой палове XIII – XIV ст. цалкам адпавядала сістэме, створанай яшчэ ў часы феадальнай дробнасці. Асноўнымі найбуйнейшымі адміністрацыйнымі ўтварэннямі з’яўляліся княствы. У ХІІІ ст. на тэрыторыі Беларусі існавала каля 20 удзельных княстваў. Яны ўяўлялі сабой дробныя дзяржаўныя ўтварэнні. Князі, якія стаялі на чале іх, мелі ўсе правы валадароў: распараджаліся ўнутранымі справамі, маглі надзяляць землямі сваіх васалаў, аб’яўляць войны і падпісваць пагадненні, заключаць любыя саюзы [9, с. 475]. Летапісы ўпамінаюць княствы Полацкае, Віцебскае, Менскае, Друцкае, Ашмянскае, Гарадзенскае, Навагародскае, Кобрынскае, Пінскае, Клецкае, Слуцкае і інш. Нярэдка княствы ў летапісах, дагаворных граматах і іншых тагачасных дакументах названы землямі (напрыклад, Полацкая, Віцебская, Друцкая і інш.) [4, с. 168]. Гэтыя два тэрміны з’яўляюцца ідэнтычнымі. Землі ўяўляюць сабой сукупнасць тэрыторый, эканамічна, палітычна і культурна звязаных з пэўным цэнтрам і адміністрацыйна яму падпарадкаваных. У большасці выпадкаў пад тэрмінам ‹‹княства›› выступала дзяржаўна-палітычная адзінка, пад тэрмінам ‹‹зямля›› - тэрытарыяльна-геаграфічная.

Сярод садміністрацыйна-тэрытарыяльныхмадзінак ХІІІ –XIV стст. згадваюцца таксама воласці. Яны, хутчэй за ўсё, генетычна звязаны з сельскімі абшчынамі, на тэрыторыях якіх ажыццяўлялася кіраванне шэрагам сельскіх пасяленняў. З дакументаў яны паўстаюць як часткі, а то і асобныя адзінкі дзяржаўна-княжацкіх уладанняў.

Усе названыя адміністрацыйныя  адзінкі падзяляліся на дзве агульныя, вельмі прыкладна акрэсленыя дзяржаўныя паловы Вялікага княства Літоўскага і Рускага: ‹‹Літву››, ці ‹‹зямлю  літоўскую››, і ‹‹Русь››, ці ‹‹землі  рускія››. Да ‹‹Літвы›› траплялі Трокская і Віленская землі, Чорная Русь (Наваградак, Гародня, Слонім, Ваўкавыск), Падляшша з Берасцейскай зямлёй, Палессе  з Піншчынай, Менская зямля, воласці  на Бярэзіне і на сярэднім Дняпры і  Сажы, заходняя частка Полацкай зямлі з Браславам. Тэрмінам ‹‹Русь›› ахопліваліся землі Полацка, Віцебская, Смаленская, Кіеўская, княствы Чарнігава-Северская зямлі, Валынь і Падолле [4, c, 169].

На працягу другой паловы ХІІІ –XIV ст. вярхоўная ўлада ВКЛ, не парушаючы ўзнікшага раней тэрытарыяльнага-адміністрацыйнага падзелу на зямлі, княствы, воласці, кіравала беларускімі землямі праз князёў-васалаў. Буйныя ўдзелы вялікія князі надавалі (часам са згоды мясцовага баярства) прадстаўнікам вялікакняжацкай фаміліі. Так, вялікі князь Гедымін яшчэ пры жыцці размеркаваў удзелы сваім сынам.

Удзельны князь быў  сапраўдным гаспадаром у сваёй вотчыне. 

Амаль усе ўладныя прэрагатывы: судовыя, вайсковыя, гаспадарчыя, фінансавыя, фіскальныя належылі яму. Правадыры  мясцовых дынастый, што захавалі сваю ўладу ў параўнальна невялікіх  княствах, перадавалі свае ўладанні ў  спадчыну, мелі права на вольнае  распараджэнне зямлёй, раздорваючы  яе цэрквам, манастырам, прыбліжаным  служылым баярам.

Інакш складваліся адносіны з вярхоўнай уладай па пытаннях спадчыннасці і зямельных падараванняў у князёў, што належылі да роду Гедымінавічаў  і валодалі найбуйнейшымі тэрыторыямі. Перадача гэтых уладанняў у спадчыну паўсюдна не практыкавалася. Падзел жа зямлі паміж сынамі наогул адсутнічаў. Так, напрыклад, пасля смерці ў Пінску Нарымунта Гедымінавіча, на яго месцы  заставаўся княжыць адзін з сыноў  – Міхаіл, астатнія ж неслі службу ў іншых уладаннях ці ў іншых  дзяржавах. Не мелі прадстаўнікі велікакняжацкага роду і магчымасці свабодна распараджацца  зямельнымі ўладаннямі. Пры вялікім  князі Альгердзе, напрыклад, ні адзін  з Гедымінавічаў, за выключэннем  Кейстута, не карыстаўся правам надзяляць  сваіх сыноў ці прыбліжаных асоб зямельнымі ўладаннямі ў межах сваіх  княстваў. [4, с. 170]. Гэта сведчыць, што ўладанні Гедымінавічаў не сталі для іх да канца спадчыннымі ўдзельнымі княжаннямі. Залежнасць іх ад вялікага князя была дастаткова моцнай.

Тым не менш вярхоўная ўлада  была толькі аб’яднальным механізмам кангламерату зямель ВКЛ. Таму дзеля цэнтралізацыі дзяржавы і ўмацавання вялікакняскай улады з 90-х гг. ХІV ст. удзельныя княствы ліквідуюцца, а замест іх уводзяцца намесніцтвы. Інстытут намесніцтва не ламаў традыцыйнага адміністрацыйна-тэрытарыяльнага падзелу і сістэмы кіравання. Намеснік меў такія ж функцыі галоўнага ваенаначальніка і суддзі, гаспадарчага і фінансавага распарадцы. [6, с. 143-164]. Сутнасць у тым, што намесніцкая пасада была прызначаленай вялікім князем і цалкам перад ім адказнай. Гэта быў першы крок па ліквідацыі былых значных удзельных аўтаномій.

Каб не выклікаць паўсюднай  незадаволенасці падданых падобнымі  рашучымі дзеяннямі, вярхоўная ўлада  захавала дробныя ўдзельныя княствы. На тэрыторыі Беларусі іх было некалькі: Кобрынскае (існавала да 1519 г.), Давыд-Гарадское, Пінскае, Клецкае (усе да 1524г.), Мсціслаўскае (да 1529г.), Слуцкае (да 1592 г.). Валодалі імі  ў асноўным прадстаўнікі вялікакняжацкай  фаміліі. Гэтыя княствы мелі ўнутраную  аўтаномію, але ў палітычным плане  не былі вызначальнымі з-за сваёй  дробнасці. Тым больш у ваенных  ыдносінах яны падначальваліся  вялікакняскаму намесніку. У астатнім валадары княстваў праводзілі ў сваіх  землях самастойную падатковую палітыку, надзялялі сваіх васалаў землямі  і сялянамі, чынілі суд над падданымі.

Другім важным сродкам  захавання спакою ў дзяржаве падчас змен у адміністрацыйна-кіруючай сістэме  было выданне буйным ускраінным землям прывілеяў. Такія земскія прывілеі атрымалі Полацкая і Віцебскія землі.

2. Мясцовыя органы ўлады

Мясцовыя органы ўлады  ў Беларуска-літоўскай дзяржаве валодалі шырокімі паўнамоцтвамі ў  вырашэнні ўсіх спраў рэгіёна  і мала залежалі ад цэнтральных органаў. У сваёй дзейнасці яны кіраваліся агульнадзяржаўнымі нарматыўнымі актамі, мясцовым зычаёвым правам або актам  мясцовай адміністрацыі. Некаторыя  ваяводствы, а таксама паветы і  воласці, мелі заканадаўчыя акты, якія выдаваліся за попісам вялікага князя  і паноў-рады, дзе рэгламентаваліся іх правы. Сярод гэтых дакументаў былі спецыяльныя граматы, у якіх былі замацаваны іх правы. Так, напрыклад, было ў Полацкім, Віцебскім, Мсціслаўскім ваяводствах, якія яшчэ з часоў веча захавалі пэўную самастойнасць. Аб гэтым сведчыць ‹‹Грамота литовского князя Герденя о заключении им как князем полоцким и витебским мирного договора и установлении торговых отношений с Ригой и Готландом». У гэтай грамаце гаворыцца аб самастойных дзеяннях полацкага князя. Акрамя таго, асобнае кіраванне было арганізавана ў гарадах і ў прыватных уладаннях феадалаў. Усё гэта прывяло да разнастайнасці мясцовых органаў і адрозненняў паўнамоцтваў нават у падобных органах улады.

Адміністрацыйна-тэрытарыяльны  падзел у Вялікім княстве Літоўскім  быў даволі складаны. Уся тэрыторыя  падзяляляся на ваяводствы, а ваяводствы ў сваю чаргу дзяліліся на паветы. Упершыню ваяводста былі ўведзены ў 1413 г. Але ў той час было створана толькі 2 ваявадства – Віленскае і Трокскае. У пачатку XVI ст. у ВКЛ была праведзена адміністрацыйна-тэрытарыяльная рэформа, у выніку якой было заснавана яшчэ пяць ваяводстваў – Віцебскае, Полацкае, Навагрудскае, Смаленскае і Падляшскае. Віленскі сойм 1565-1566 гг. ужо падзяліў Вялікае княства Літоўскае на 30 паветаў і 13 ваяводстваў. Большая частка з гэтых паветаў ( а менавіта 16) знаходзіліся ў межах сучаснай Беларусі, а астатнія на тэрыторыі Украіны ў прыбалтыйскім рэгіёне [1, с. 64]. Былі створаны новыя ваяводствы – Брэсцкае, Мсціслаўскае, Мінскае, а таксама Валынскае і Брацлаўскае (у Падоліі).

Пасля рэформы 1566 г. Віленскае  ваяводства складалася з 5 паветаў, Трокскае – з 4, Навагрудскае і Падляшскае – з 3, Кіеўскае, Віцебскае, Брэстскае, Мінскае – з 2, Валынскае –  з 3 паветаў. У складзе Навагрудскага павета захавалася як асобная адміністрацыйная адзінка Слуцкае княства, якое знаходзілася пад уладай князёў Алелькавічаў [6, c. 34].

 Гэты падзел быў замацаваны Статутам 1566 г. і захаваўся да канца XVIII ст.

На змену ўдзельным  князям прыйшлі ваяводы, у абавязак якіх уваходзіла кіраванне ваяводствамі. Ваявода таксама ўзначальваў адміністрацыйныя, гаспадарчыя , ваенныя і,у значнай ступені, судовыя органы на тэрыторыі свайго ваяводства. Кіраваў ён сумесна з мясцовымі соймікамі. Асноўны склад гэтых органаў складалі найбольш багатыя і ўплывовыя феадалы ваяводства. Напрыклад, у Полацкім і Віцебскім ваяводствах усе важныя справы ваявода вырашаў сумесна з епіскапам, гараднічым, канюшым, ключнікам і іншымі службовымі асобамі.

Ваявода празначаўся вялікім  князем пажыццёва. Як правіла, ваявода  быбіраўся князем з ліку буйных феадалаў. Кандыдыт павінен быў з’яўляцца ўражэнцэм Вялікага княства Літоўскага. У некаторых ваяводствах гаспадар прызначаў ваяводу са згоды мясцовых феадалаў. Так было ў Полацкім і Віцебскім ваяводствах, дзе яшчэ з часоў Веча мясцовыя соймікі мелі значны ўплыў. Напрыклад, у 1451-1500 гг. з 19 асоб, якія займалі пасаду ваяводы, 14 былі літоўскага паходжання, 3 беларускага і 2 украінскага. У сваю чаргу 14 з іх былі католікі, а 5 – праваслаўныя. Ваявода з’яляўся членам Рады Вялікага княства і павінен быў  праводзіць у жыццё  распаражэнні цэнтральных органаў на месцах [1, c, 64].

Ваявода меў шмат службовых  функцый. Ён ажыцяўляў кантроль за правапарадкам  на тэрыторыі свайго ваяводства. Кантраляваў  даходы і расходы ваяводства. Ваявода  з’яўляўся кіраўніком узброеных сіл. Ён, праз кашталяна, ажыцяўляў  кантроль за падрыхтоўкай узброеных сіл, іх абмундзіраваннем і забеспячэннем боепрыпасамі. Акрамя таго, сачыў за выкананнем воінскай павіннасці. Правасуддзе, на падначаленай ваяводзе тэрыторыі, ён ажыцяўляў сумесна з штатам службовых асоб – так званым, апаратам ваяводства. Яны разглядалі крымінальныя, грамадзянскія і іншыя справы, за выключэннем спраў, якія адносіліся да разгляду у судах больш высокай інстанцыі.

У ваяводстве, акрамя кіраўніка, быў яшчэ цэлы штат іншых службовых  асоб. Кашталян кіраваў ваеннымі сіламі і кантраляваў усіх ваеннаабязанных у рэгіёне, таму што ён з’яўляўся службовай асобай найбольш блізкай да ваяводы. Ён быў членам рады, старшынстваваў на мясцовых сойміках падчас адсутеасці ваяводы. Ключнік быў кіраўніком аховы замка. Ён замыкаў на ноч гарадскую браму або вароты замка і зберагаў ключы ад іх. Таксама ключнікі загадвалі харчовымі запасамі ва ўладаннях. Пад наглядам канюшага былі коні для арміі і канюшня ваяводства. Гараднічы клапаціўся аб рамонце і добрым утрыманні замка, а ў час адсутнасці кашталяна загадваў гарнізонам. У яго абавязкі ўваходзіла арганізацыя будаўнічых работ агульнагарадскога характару, у першую чаргу абарончых аб’ектаў. Ляснічы і гаёўнік загадвалі ляснымі промысламі і паляваннем. Гаёўнікі даглядалі бортныя дрэвы, ляснічыя назіралі за тым, каб без спецыяльнага дазволу ў пушчах не білі звяроў і не гналі смалу, дзёгаць, ці не выпальвалі попел [8, с. 117-119]. Падваяводы з’яўляліся намеснікамі ваяводаў па адміністрацыйна-судзебным справам, кіравалі ваяводскай канцылярыяй, сведчылі дакументы, старшынствавалі ў ніжэйшым гарадскім (замкавым) судзе.

Усе гэтыя пасады мелі права  займаць толькі феадалы і толькі ўраджэнцы княства, а ў некаторых  ваяводствах і паветах (Віцебскае  і Полацкае) – толькі з мясцовай знаці.

Кіраўніком адміністрацыі  ў павеце быў староста. Працэс прызначэння старосты на пасаду быў прыкладна такі ж, як і кіраўніка ваяводства. Назначаўся ён, як і ваявода, гаспадаром і Радай пажыццёва з ліку буйных феадалаў. Гэтая пасада вельмі часта разглядалася як дадатковая крыніца даходаў радных паноў. Прававое становішча старосты залежала ад павета, які ён узначальваў, і ад таго, хто гэту пасаду займаў, ад яго сувязяў і паходжання. Паўнамоцтвы старосты таксама мала чым адрозніваліся ад функцый ваяводы. Ён павінен быў сачыць за паразкам на сваёй тэрыторыі, клапаціўся аб добрым утрыманні войска, зброі і боепрыпасаў. Нёс адказнасць за  стан дзяржаўных маёнткаў і дарог. Староста кантраляваў  працэс  збору даніны і падаткаў. На тэрыторыі павета былі такія пасады, як ключнік, гаёўнік, лоўчы, ляснічы, канюшы, гараднічы. Яны мелі такія ж паўнамоцтвы, толькі ў межах свайго павета. Акрамя таго, староста разглядаў крымінальныя і грамадзянскія справы. Ён прызначаў віжа. Віж удзельнічаў у судах і сачыў на правах дзяржаўнай асобы (нешта накшталт сучаснага пракурора) за адпаведнасцю заканадаўству працэсуальных дзеянняў. У павеце мелася пасада дэцкага – гэта службовая асоба, якая дастаўляла абвінавачаных у суд. Памочнікам старосты па ваенных справах быў павятовы маршалак, які ў мірны час вёў пасяджэнні павятовага сойміка. У павеце існавала таксама пасада харужага - павятовага сцяганосца, які збіраў усіх ваеннаабавязаных людзей павета ў выпадку ваеннай небяспекі.

Найбольшая частка бягучай  працы па мясцовым кіраванні клалася  на цівуноў. У іх абавязкі ўваходзіла разнастайная адміністрацыйна-гаспадарчая  дзейнасць ва ўладаннях, яны былі фінансавымі распарадцамі, а таксама  абавязаны былі прысутнічаць на намесніцкім  судзе і выконваць судовыя  абавязкі па валасцях [4, с. 174].

Адміністрацыйныя функцыі  таксама выконваў памочнік старосты – падстароста.

Найменшымі адміністрацыйна-тэрытарыяльнымі  адзінкамі былі воласць і вёска. Воласцю кіраваў сельскі войт. Абавязкі яго былі блізкія да абавязкаў  старосты, але толькі на тэрыторыі  сваёй воласці. Найніжэйшым звяном мясцовай улады з’яўлялася вясковая адміністрацыя. Яна паўставала ў асобах прыставаў , сотнікаў, сарочнікаў, дзесятнікаў, старцаў. Такі доўгі пералік асоб вясковай адміністрацыі – гэта не сведчанне наяўнасці вялікага штату сялянскіх служыбнікаў; ён адлюстроўваў адметнасць у іх найменнях у розных рэгіёнах Беларусі. Так, у Радашковіцкай воласці ў наяўнасці былі прыставы, на землях Навагрудчыны, Слонімшчыны, Гарадзеншчыны, Ваўкавышчыны аналагічную ролю адыгрывалі сотнікі, сарочнікі, дзесятнікі, у Падняпроўскіх і Падзвінскіх валасцях фігуравалі старцы [7, с. 135]. Але нягледзячы на розніцу ў найменнях, дзейнасць названых адміністрацыйных асоб нічым істотным не адрознівалася. У іх функцыі ўваходзіла размеркаванне і збор данін і чыншаў з сялян, назіранне за сялянскай працай у панскай гаспадарцы. Вясковая адміністрацыя была прадстаўленя  выключна мясцовымі сялянамі, але “… старцы, приставы, сорочники обирали што з лепших служоб, верных, которым бы больше стерегли работы, пашни и инших пожитков” ›› [7, с. 134]. Хутчэй за ўсё сялянскія адміністратары былі асобамі выбарнымі. Пра гэты сведчыць той факт, што яшчэ ў першай палове XVI ст. у некаторых валасцях (Любашанская, Магілёўская, Гомельская, Барысаўская) старцаў яшчэ выбіралі сяляне [5, с. 57-58].

Ваяводы і старосты карысталіся  падтрымкай і дапамогай саслоўна-прадстаўнічых  органаў – павятовых і ваяводскіх соймікаў. Першае ўпамінанне пра ваяводскія соймікі адносіцца да 1388 г. [6, с. 27]. Збіраліся соймікі штогод, або нават некалькі разоў на год, калі гэта было неабходна, у цэнтры павета ці ваяводства. На сойміках абмяркоўваліся як мясцовыя, так і агульнадзяржаўныя справы. Распрацоўваліся просьбы і хадатайніцтвы да ўрада. Акрамя таго, там выбіраліся па два дэпутаты для ўдзелу ў вальным сойме. Яны атрымоўвалі падчас пасяджэння соймікаў так званыя інструкцыі, у адпаведнасці з якімі павінны былі дзейнічаць на пасяджэннях вальнага сойма. На сойміках выбіраліся кандыдаты на пасады мясцовых органаў улады.

Членамі ваяводскіх і павятовых  соймікаў былі мясцовыя феадалы. Яны  былі прадстаўнікамі свайго павета на агульнадзяржаўным вальным сойме.

Іх дзейнасць у гэтым прадстаўнічым органе строга рэгламентавалася заканадаўствам. Гэта даволі выразна элюструецца артыкулам 9 статута ВКЛ 1588 г.: ‹‹А калі завершыцца вальны сойм, тады па заканчэнню сойма на працягу чатырох тыдняў павінны быць у кожным павеце соймікі такім звычаем: калі дэпутаты прыедуць з сойма, павінны паведаміць ваяводзе або старосце судоваму пра свій прыезд. А ваявода або староста, або іх намеснікі павінны пра тое праз возных паведаміць шляхце, каб на той тэрмін на соймік да слухання дэпутатаў сваіх з’ехаліся. А тое для таго,каб на тых сойміках дэпутаты, з паветыў на сойм пасылаемыя, вярнуўшыся з сойма, далі пра тое ўсім абывацелям кожнага павета дастатковыя звесткі, што на якім сойме ў справах і патрэбах рэчы паспалітае зрабілі і пастанавілі. І каторыя колькі б на такі соймік з’едуцца, тыя  тых спраў саймавых павінны слухаць. А непрыбылыя на такі соймік ніякім пакараннем падлягаюць, але соймавую пастанову выконваць абавязаны. І тое, што на сойме будзе пастаноўлена і вырашана, павінны дэпутаты пісьмова і з пячаткай нашай у свій павет прынесці і тое да захавання пры кнігах земскіх ураду земскаму перадаць, таксама да ведама той справы і ў  кнігі замкавыя даць гэта ўпісаць. А з канцылярыяй нашай такія справы земскія дэпутатам дарма павінны выдаваць без ніякіх перашкод›› [10, с. 46]. Статут вызначаў чатырох тыднёвы тэрмін правядзення соймікаў  пасля вальнага сойма, абавязковасць данясення дэпутатамі сутнасці пастаноў сойма да грамадскасці павета. Акрамя таго падкрэслівалася неабходнасць унясення звестак аб рашэннях сойма ў павятовыя замкавыя кнігі.

Сваё кіраванне існавала і ў дзяржаўных маёнтках, якія раздаваліся  ва ўтрыманне буйным феадалам. Кіраўнікамі  гэтых маёнткаў былі дзяржаўцы або  цівуны. Дзяржаўцы, як ваяводы і старосты, меоі прыкладна такія ж паўнамоцтвы  і абавязкі на падначаленай  ім тэрыторыі. Дзяржаўцы прызначалі пэўны штат службовых асоб сабе ў дапамогу для  вырашэння спраў на падначаленай тэрыторыі. Так, напрыклад, адным з  прызначаных дзяржаўцам-адміністратарам  былі сотнікі, у абавязкі якіх уваходзіў  перш за ўсё збор падаткаў, а таксама, сачэнне за выкананнем іншых дзяржаўных павіннасцей.

У мясцовасцях, дзе жылі дзяржаўныя сяляне існавалі свае органы самакіравання – сялянскія сходы. На іх пасяджэннях прымаліся найбольш важныя рашэнні па арганізацыі спраў у межах дадзенай адміністрацыйнай адзінкі: размяркоўваліся павіннасці, даніны, разглядаліся судовыя працэсы. Выкананне ўсіх рашэнняў кантралявалі старцы.

3. Кіраванне ў гарадах

У беларускіх гарадах у  ‹‹дамагдэбургскі›› перыяд уладу  ажыццяўляла веча. У Полацку, напрыклад, веча выбірала 30 ‹‹мужов старцов››, калегія якіх, хутчэй за ўсё, з’яўлялася выканаўчым і судовым органам вечавых сходаў.‹‹Мужи›› былі яшчэ вядомы ў Барысыве (1396), ‹‹мужи›› і  ‹‹старцы›› захаваліся па традыцыі ў Магілёве (1447), Крычаве (канец XV ст.), ‹‹старцы››  - у Глыбокім (1514) [4, с. 174 - 175].

Аднак кіраванне ў гарадах  адрознівалася ад мясцовага кіравання. У XIV-XVIII стст. на Беларусі стала пашырацца так званае Магдэбурскае права – права на самакіраванне гарадоў. Гэта было вынікам развіцця гараской гаспадаркі і жаданнем вялікіх князей мець гарады ў саюзніках у супрацьстаянні з феадаламі княства. Кожны горад атрымліваў сваю грамату. Ступень свабод, што прадастаўляліся гарадам, была розная. Агульным было: мяшчане вызваляліся з-пад адміністратыўнай і судовай улады ваявод і стараст, замест феадальных павіннасцяў уводзіўся адзіны дзяржаўны грашовы падатак на горад.

Большасць гарадоў мела Магдэбурскае права, якое было даволі падобнае да кіравання ў гарадах Польшы і Германіі [1, с. 66]. Гарады атрымлівалі ад вярхоўнай улады граматы на самакіраванне і мелі права на стварэнне сваіх органаў улады. Асноўным органам у гарадах быў магістрат, які складаўся з Рады і Лавы.

Кіраўніком гарадскога самакіравання  быў войт. Яго звычайна прызначаў гаспадар з Радай з ліку феадалаў ці знатных гараджан. Войту належыў удзел у судовых штрафах, вольная ад чыншу сядзіба і грунты, вольныя крамы і іншыя крыніцы даходаў [2, с. 128]. Функцыі войта: падтрыманне парадку ў горадзе; вызначэнне правілаў гандлю; адстойванне інтарэсаў гараджан перад урадам і феадаламі; збор падаткаў; ажыццяўленне правасуддзя разам з іншымі членамі самакіравання. Ён таксама з’яўляўся кіраўніком узброеных сіл. Аб гэтым сведчыць грамата Вялікага князя Аляксандра аб прадстаўленні Мінску Магдэбурскага права, дзе гаворыцца: ‹‹А про то, подлуг того-то права Майтборского, в месте вышей реченом Менском войтовство знову чставляем, и тым нашим листом тое войтовство надаваем, записуючы войтови нанешнему и всим потом на его месцу будучим третий пенезь ото всих судов и вин судовых. Теж придаем к тому пожитку местскому. Також придаем в моц войтовскую 2 корчме вольных с платом их, с чотырма копами грошей››. ‹‹Полецаем таке ж войту и бурмистром, на тот час будучым, вси места пустыи в месте и вкруг места поля нашы ку осаженью и размноженью людей; нижли што пашня наша городовая, - в тыи поля мещаном не уступатися››.

Звяртаючы ўвагу на пасаду войта і на звязаныя з гэтай пасадай даходы, наданне войтаўства вылучалася ў асобна пункт у гарадскім прывілеі або складала асобны прывілей. На Падляшшы часта бывалі спадчынныя войтаўствы, у Гародні (1507 г.), Мілейчыцах (1518 г.), Ваўкавыску (1529 г.) войт прызначаўся пажыццёва. Месцамі гаспадар прызначаў войта часова (Трокі – 1546 г., Наваградак – 1547 г.) [2, с. 128]

У горадзе мелася свая гарадская  Рада. Яна вызначала агульны напрамак развіцця гарадской гаспадаркі, займалася добраўпарадкаваннем, абарончымі збудаваннямі, зборам падаткаў з насельніцтва, кантралявала гарадскія расходы, ажыццяўляла суд з войтам і бурмістрамі. Пасада радцы з’яўлялася пажыццёвай, а склад віленскай гарадской рады дапаўняўся шляхам кааптацыі. Яна налічвала 12 бурмістраў і 24 радцы, сярод якіх 2 бурмістраў і 4 радцаў былі павінны складаць магістрат і змяняцца штогод.У склад брмістраў і радцаў павінны былі ўваходзіць і католікі, і праваслаўныя (пароўну) [2, с. 111].

 Гарадская рада (магістрат) выбіралася мяшчанамі ці прызначалася войтам і складалася прыкладна з 6 – 24 чалавек. Яе членамі былі радцы – з ліку кіраўнікоў цэхаў (цэхмістраў) і майстроў. Яны сумесна з воітам і з’яўляліся судовай інстанцыяй у горадзе. Войт не мог адзін выконваць усе абавязкі і прызначаў сабе намеснікаў – лент-войта і бурмістра. Бурмістраў, часцей за ўсё, у горадзе было два.Яны былі з ліку засядацеляў Рады,маглі выбірацца гараджанамі, прызначацца войтам. Бурмістры вырашалі бягучыя пытанні гарадскога жыцця – наглядалі за гандлем, рамеснікамі, займаліся добраўпарадкаваннем горада, гарадскімі ўмацаваннямі, вартавай службай, ажыццяўлялі правасуддзе па дробных справах.

Войтаўска-лаўнічы суд (лава) займалася разглядам крымінальных і грамадзянскіх спаў гараджан. Складаўся  з войта, лен-войта, лаўнікаў – асоб, выбраных з мяшчан.

На першым этапе распаўсюджання самакіравання значную ролю меў  агульны сход мяшчан (сейм, веча, капа). На ім слухалі справаздачы бурмістраў, складалі скаргі ў урад, вызначалі  памеры збору сродкаў на гарадскія  патрэбы, маглі змясціць некаторых  асоб самакіравання. Паступова роля схода змяншалася, нават сярэдняе мяшчанства адхілялася ад удзела ў  кіраванні горадам. Уся паўната  ўлады ў гарадах належыла найбольш багатым і ўплывовым купцам-госцям і цэхмайстрам – кіраўнікам рамесных цэхаў.

4. Эвалюцыя судовай систэмы

У XIII – XV стст. Заставалася тая ж судовая сістэма, што існавала да ўтварэння ВКЛ. У XVI – XVIІІ стст. Яна спалучала 2 сістэмы: агульныя суды, якія былі звязаны з органамі дзяржаўнага кіравання, і саслоўныя. У XІV – XV стст. у цэнтры княстваў насельніцтва судзілі князі з баярамі, у іншых гарадах – княжацкія намеснікі, у валасцях – валасцелі з валаснымі старцамі. Дзейнічаў копны суд жыхароў сяла або некалькі сёл [3, c. 48].

Найвышэйшым судом ВКЛ  быў гаспадарскі (велікакняжацкі) суд. Вялікі князь быў вярхоўным суддзёй  па ўсіх справах, якія паступалі да яго з ніжэйшых інстанцый, а таксама  па справах, якія ён разглядаў непасрэдна. У яго кампетэнцыю ўваходзілі галоўныя пытанні дзяржаўнага парадку, падатковыя, маёмасныя і іншыя  справы. У Судзебніку 1468 г. было ўказана, што разам з гаспадаром у вырашэнні  дзяржаўных спраў прымаюць удзел  паны-рада. Калі вялікі князь адсутнічаў доўгі час, то паны-рада ператвараліся  ў вышэйшую судовую інстанцыю.

У пачатку XVI ст. у ВКЛ пачаў працаваць задворны асэсарскі суд, які складаўся з прызначаных на пэўную сесію асоб і дзейнічаў пры вялікай занятасці вялікага князя. Статут ВКЛ 1529 г. пашыраў судовыя паўнамоцтвы паноў-рады, якая склікалася на судовыя сесіі ў Вільню штогод. Такім чынам, паны-рада станавіліся вышэйшай судовай інстанцыяй у ВКЛ. На рашэнні гэтага суда магла падавацца апеляцыя да вялікіга князя. У пачатку XVI ст. пачаў дзейнічаць і маршалаўскі суд, калі вялікі князь даручаў маршалку земскаму (у яго адсутнасці – маршалку дворнаму) разглядаць пэўныя справы. У адрозненне ад асэсарскага суда маршалаўскі суд разглядаў справы і тады, калі гаспадара ў дзяржаве не было. Акрамя таго, маршалак земскі судзіў усе справы аб злачынствах і праванарушэннях, якія адбываліся ў мясцовасці, дзе ў гэты час знаходзіўся вялікі князь, а таксама на сойме. Утвараліся таксама камісарскія суды, якія займаліся галоўным чынам справамі па памежных пытаннях.

Судовая сістэма ў ВКЛ  была рэфармавана ў час адміністрацыйна-судовай  рэформы 1565 – 1566 гг., калі шляхта атрымала самакіраванне і ў паветах  былі створаны шляхецкія суды.

У 1581 быў створаны і ў 1582 пачаў працаваць Трыбунал Вялікага княства Літоўскага – вышэйшы  апеляцыйны суд ВКЛ, пастановы якога мелі сілу пастаноў сойма. Складаўся ён з 46 суддзяў-дэпутатаў, якія выбіраліся на павятовых сойміках па 2 дэпутаты ад кожнага на 1 год. Трыбунал ВКЛ разглядаў апеляцыі па рашэннях земскіх, гарадскіх і падкаморскіх судоў, а таксама скаргі на рашэнні павятовай адміністрацыі. У першай інстанцыі Трыбунал разглядаў справы аб належным выкананні старастамі і замкавымі ўраднікамі сваіх абавязкаў пры судаводстве. Сесіі Трыбунала ВКЛ праходзілі пад старшынствам маршалка. Пастановы прымаліся большасцю галасоў на аснове Статута ВКЛ, соймавых канстытуцый і звычаёвага права. Сесіі Трыбунала напачатку праводзіліся ў Вільні і Троках, Новагародку і Менску, з 1588 штогод у Вільні і папераменна праз год у Новагародку і Менску, з 1755 – штогод у Вільні і Гародні. З 1613 у ВКЛ існаваў Скарбавы трыбунал, які кантраляваў фінансавыя справы дзяржавы. У 1726 частка яго функцый перададзена  Трыбуналу ВКЛ [3, c. 49].