Негізгі құралдардың тозу есебі

ІІ. НЕГІЗГІ ҚҰРАЛДАРДЫҢ ТОЗУЫНЫҢ ЕСЕБІ

   2.1 Негізгі құралдардың тозу есебі.

   Негізгі құралдар  өндіріс үдерісінде бірте-бірте  тоза бастайды, яғни өзінің бастапқы сапасын  жоғалтады. Олар белгілі бір уақыт  өткеннен кейін пайдалануға жарамай  қалады да, бұл құралдардың орнына жаңа негізгі құралдар сатып алуға тура келеді.

   Негізгі құралдардың тозуын «табиғи» және «сапалық»  тозу деп екіге  бөледі. Негізгі құралдардың табиғи тозуы олардың материалдық жағынан тозуы болып табылады, яғни жұмыс істеу үдерісінде машиналар мен құралдардың жеке бөлшектерінің қажалып-мүжілуі, үйлер мен ғимараттардың тозығы жетіп құлайтындай дәрежеге жету. Негізгі құралдардың табиғи тозуы олардың көп уақыт бойы пайдаланылғандығына ғана байланысты емес, оған сонымен қатар басқа да табиғи жағдайлар әсер еткендігіне байланысты. Яғни негізгі құралдардың табиғи тозуы олардың ұзақ уақыт пайдаланылуы және оларға басқа да факторлардың әсер етуі нәтижесінен болып табылады.

   Негізгі құралдардың сапалық тозу олардың  толық табиғи тозуы жетпейақ құнсызданып, өндірістің даму үдерісінен кейін қалуы, яғни активтердің ғылым мен техниканың дамуының бүгінгі күнгі талаптарына сәйкес келмейтін жағдайда болуынан пайда болады.

   Негізгі құралдардың сапалық  тозуының бірінші  себебі- өндіріс салаларында ғылыми техникалық прогресске байланысты еңбек өнімділігінің өсуі болып табылады. Еңбек өнімділігі өскен сайын белгілі бір дайын бұйымды, құрал-жабдықты және тағы да басқаларды өндіруге кететін қажетті уақыт азаяды да, оның құны соғұрлым төмендейді. Осыған сәйкес еңбек өнімділігінің өсуіне байланысты жаңа құрал-жабдықтардың, машиналардың, яғни негізгі құралдардың бағасы бұрын сатып алынған осындай негізгі құралдардың бағасына қарағанда арзан болады. Мұндай жағдай ұйымдарға қымбат және тозыңқыраған машиналар мен көліктерінің, құрал-саймандарының, тағы да басқа негізгі құралдардың орнына жаңа әрі сапасы жоғары негізгі құралдарды сатып алуды тиімді етеді.

   Негізгі құралдардың сапалық  тозуының екінші себебі ғылыми-техникалық өркендеуіне байланысты жаңадан толық жетілген, өнімділігі жоғары әрі тиімді негізгі құралдардың пайда болуына байланысты. Кәсіпорындарда өнімділігі төмен негізгі құралдардың орнына, техникалық жағынан жетілдірілген тиімділігі жоғары негізгі құралдарды пайдалану әр уақытта тиімді болып табылады. Сондықтанда өнімділігі жоғары машиналар мен құралдардың пайда болуы және олардың бағасының арзандауы бұрынғы пайдаланып келген негізгі құралдардың сапалық тозуына әкеліп соқтырады. Барлық ұйымдар қандай меншікте болса да өздерінің негізгі құралдарының тозу дәрежесін анықтап және оны есептеп отырады. Ескертетін жағдай негізгі құралдардың ішіндегі мына төменде аталған активтерге тозу дәрежесі анықталмайды және де оларға амортизация есептелмейді:

   -жерге;

   -кітапхана  қорларында;

   -фильм  қорларына;

   -архитектуралық  және өнер ескерткіштеріне;

   -өнімді  малдарға;

   -мұражайлық құндылықтарға. Сонымен қатар амортизациялық аударым мынадай жағдайларда есептелмейді;

        қайта құру, жаңарту, және техникалық қайта қорландыру жұмыстары жүргізіліп жатқан уақытта;

        негізгі құралдар өндіріс үдерісінде пайдаланылған кезде өздерінің бірте-бірте тозуына байланысты құндарын өздерінің көмегімен өндіріліп шығарылатын, жаңадан жасалған өнімдерге біртіндеп ауыстырып отырады. Бұл үдеріс «амортизация» деп аталады.

   Негізгі құралдардың есебі үшін мынандай синтетикалық шоттары бар 13 «негізгі құралдардың тозуы» бөлікшесінің пассивті шоттары қолданылады:

   131(1251) «Үйлер мен ғимараттардың тозуы»

   132(1252)«Машианалардың, жабдықтардың,беріліс құрылғыларының  тозуы»

   133(1253) «Транспорт құралдарының тозуы»

   134(1254) «Басқа да негізгі құралдардың  тозуы »

   Жоғарыда  көрсетілген шоттардың әрқайсысына  қосалқы шоттар (субшоттар) ашылуына болады:

   -1 «Меншікті негізгі құралдардың  тозуы»

   -2 «Ұзақ мерзімге жалға алынатын  негізгі құралдардың тозуы»

   Барлық  субъектілердің негізгі құралдардың  барлы түрлері бойынша меншік формасына қарамастан негізгі құралдардың тозуын есептейді, бұған жер, өсімтал мал, өгіз, буйвол, бұғы, кітапхана қорлары, фильм қорлары, мұражай және көркем өнер құндылықтары, архитектура мен өнер ескерткіштері, жалпы пайдаланылатын автомобиль жолдары кірмейді.

   Толық амортизацияланған негізгі құралдар бойынша тозу сомасы есептелінбейді.

   Тозуды  есептегенде 93(4330) «Қосымша шығындар»  бөлікшесіне өндірістік шоттары, 935(4345)«  «Негізгі құралдардың тозуы мен  материалдық емес активтердің амортизациясы» қолданылады.

   Тозуды  есетегенде:

   935(4345)«Негізгі  құралдардың тозуы мен материалдық  активтер амортизациясы» дебеті. 131-134(1251-1254)  кредиті.

   Жалпы шаруашылық мақсаттағы және коммерциялық құрылымдардың негізгі құралдарының тозуы 821(4214) «Жалпы және әкімшілік шығындар»  шотында ескеріледі.

   Тозуды  есептегенде:

   821(4214)  дебеті, 131-134(1251-1254)  кредиті

   Өткізілетін орындарда тауарларды сақтауға арналған негізгі құралдар бойынша 811(4212) «Тауарларды (жұмысты, көрсетілген қызметті) өткізу бойынша шығындар» шотында негізгі  құралдардың тозуы көрсетіледі.

   Тозуды  есептегенде:

   811(4212)- дебеті 131-134(1251-1254) кредиті.

   Негізгі құралдар өндіріс процесіне ұзақ уақыт бойы қатыса отырып, біртіндеп  тозады, яғни физикалық күштердің, техникалық және экономикалық факторлардың әсерінен өз қасиеттерін жоғалтады және жарамсыз күй кешеді.

   Тозу  –бұл физикалық және моралдық сипаттамаларын жоғалту процесі.

   Негізгі құралдардың физикалық тозуы  олар пайдаланылған кезде жабдықтың  бөлшектері мен тетіктерінің, үйлер  мен ғимараттардың құрылымдық элементтерінің механикалық тозуына байланысты (физикалық тозудың пайдаланудағы нысаны), сондай-ақ темірдің тот басуына, ескіруіне, шіруіне әкеп соқтыратын ( физикалық тозудың табиғи нысаны) табиғи-климаттық жағдайлардың әсерінен басталады. Нәтижесінде негізгі құралдар құнының бөлігі жоғалады.

   Негізгі құралдардың моральдық тозуы  техникалық прогреспен, өндіріс әдістерінің  жетілуі және жаңаруымен байланысты. Техника мен технологияны жетілдіру  қолданыстағы негізгі құралдарға қатысты  өндірісті арзандатуға мүмкіндік  тудырады. Соған байланысты пайдаланудағы негізгі құралдар өз құнының бөлігін жоғалта отырып, құнсыздана бастайды. Өндіріске неғұрлым жетілген және үнемді машина, жабдық, үй мен ғимарат түрлерін, жануарлардың тұқымдарының, көпжылдық өсімдіктерінің түрлері мен сараптарының жаңа және жақсартылған, неғұрлым өнімдірек түрлерінің жасалуы мен ендірілуі қолданыстағы негізгі құралдард одан әрі қолданудың экономикалық тиімділігін көрсетіп берді.

   Негізгі құралдарды моральды тоздыратын фактор:

   1.Өндірістегі  жабдықтар мен жабдықтардың жаңаруы (ескі машиналарды жаңа, неғұрлым өнімділеуіне ауыстыру);

   2.Технологиялық  процестің жетілуі (жаңа технология  кезінде қолданыстағы машиналар  мен жабдықтарды пайдалану мүмкін  емес);

   3.Шығарылатын  өнім номенклатурасының жаңаруы  мен өзгеруі (бұл орайда ескі машиналар мен жабдықтар жаңа өнім шығаруға жарамсыз);

   4. Тауар өндіуге арналған машиналар  мен жабдықтардың санын азайтуды  субъектіден талап ететін, кейбір  тауарларға сұраныстың азаюы;

   5. Жұмыс күшінің, блікті қызметкерлердің  еңбекпен қамтылуындағы, өндірістің географиялық орналасуындағы өзгерістер.

   Олар  өндіріс көлемін, пайдаланылатын машиналар  мен жабдықтардың санын азайтуды талап етуі мүмкін;

   6.Өнеркәсіптің  өңдеуші салаларындағы шикізат  құрамының жиынтығындағы өзгеріс,  өнімнің жекелеген түрлерін өндіру қажеттілігі.   Бұлар өнеркәсіптің өндіруші салаларындағы өндіріс көлемінің қысқаруына әкеп соқтыруы мүмкін. Моральді тозудың нәтижесінде физикалық тозу басталғанға дейін негізгі құрал объектілерін жаңасына, неғұрлым үнемдісіне ауыстырады. Моральді тозуды болдырмас үшін негізгі құрал объектілерін қайта құрады және жаңғыртады. Мұражай және қылқалам құндылықтарынан, кітаптардан, фундаментальді кітапханалардан, фильмдер қорынан, сәулет пен өнердің ескерткіші болып табылатын үйлер мен ғимараттардан басқа негізгі құралдардың барлығы моральді тозуға бейім. 

2.2 Құнды бірқалыпты  және жылдамдатып  есептен шығару  әдісі 

   Құнды бірқалыпты есептен  шығару әдісі бойынша объектінің амортизацияланатын құны негізгі құралдардың жұмыс істейтін мерзімінің ішінде шаруашылық субъектісінің шығындарына бірқалыпты қосылып отырады. Бұл әдіс бойынша амортизациялық аударым мөлшері тек қана объектінің жұмыс істеу мерзімінің ұзақтығына байланысты деген болжамға негізделген. Бұл әдіс бойынша әр есепті жылда негізгі құралдарға есептелетін амортизациялық аударым сомасы осы негізгі құралдарының барлық пайдалану мерзімінде амортизацияланатын сомасын, яғни бастапқы құнмен қалдық құнның айырмасын объектінің пайдалану кезеңіндегі есеп беретін жылдардың санына бөлу арқылы есептеліп шығарылады. Бұл әдіс бойынша яғни құнды бірқалыпты есептен шығару әдісі қолданылғанда негізгі құралдарға есептелетін амортизациялық аударым сомалары жыл сайын тұрақты мөлшерде жүргізіледі.

   Мысалы: станоктың бастапқы құны 1000000 теңге  ал қалдық құны 100000 теңгені құрайды. Бұл станоктың пайдалану мерзімін бес жыл деп аталып осы жоғарыда айтылған әдіс бойынша бір жылдық амортизациялық аударымды есептейтін болсақ, ол 180000 теңгені құрайды. Яғни

   1000000-100000=900000

   900000/5=180000

     Бұл станоктың барлық амортизацияланатын сомасы 900000 теңге ((1000000-100000), яғни бастапқы құнымен қалдық құнының айырмасы), ал оны пайдалану мерзіміне бөлу арқылы бір жылдық амортизациялық аударым сомасы табылады. Бұл стоктың пайдалану мерзімі 5 жыл болғандықтан барлық амортизациялық аударым мөлшерін сол соманың 20 пайыз деп те табуға болады. Бұл жағдайда жоғарыдағы көрсеткішке тең сома табылады.

                                              900000 х 20 % =180000

   Төмендегі кестеден үш жағдайды көруге болады:

        Негізгі құралдардың пайдалану мерзімі ішінде, яғни 5 (бес) жыл бойы оған есептелетін амортизациялық аударым сомасы өзгермейді (тұрақты);

        Жинақталған тозу сомасы бірқалыпты өсіп (көбейіп) отырады;

        Негізгі құралдардың қалдық құны бірқалыпты азайып отырады.

   Құнды орындалған жұмыстың көлеміне тепе-тең мөлшерде есептен шығару әдісі (өндірістік әдіс)

   Бұл әдіс объектінің пайдаланылған уақытына емес, оны пайдалану нәтижесіне негізделген. 
 
 

   Станокқа амортизациялық аударым сомасының

   бес жыл бойы есептелуін төмендегі кестеден көруге болады.

 Егер  жоғарыда, яғни алдыңғы әдісте қарастырылған  станок өзінің 5 (бес) жыл ішінде пайдаланатын уақыты аралығында 10 миллион дана өнімді жасауға негізделген болса, онда ол станокқа жыл сайын есептелетін амортизациялық аударым сомасы бұл әдіс бойынша станок арқылы өндірілетін бір дана өнімге тиісті амортизациялық аударымды әр жылда осы станок арқылы өндірілген өнім санына көбейту арқылы табылады.

   Бастапқы  құны-қалдық құны       Х           әр жылдағы өндірілген =

   _____________________________________________________

   жалпы өндірілуге тиісті өнім саны                      өнім саны 

   1000000-100000     Х әр жылдағы өндірілген өнім  саны = 0,09 теңге  х

   ___________________________

   10000000

   әр  жылдағы өндірілген өнім саны.

         Станоктың бір дана өнім өндіруге есептелетін амортизациялық аударым мөлшері бұл әдіс бойынша  жоғарыда табылғандай 0,09 теңгені құрайды, яғни тоғыз (9) тиын.

         Егер станок

         бірінші жылы 3 миллион

         екінші жылы 3 миллион

         үшінші жылы 2 миллион

         төртінші жылы 1 миллион

         бесінші жылы 1 миллион

   өнім  өндірсе, онда оған әр жылда есептелетін  амортизациялық аударым мөлшері

   бірінші жылы 270000тг = 3 миллион х 0,09= 270000

   екінші  жылы 270000 тг = 3 миллион х 0,09 = 270000

   үшінші  жылы 180000 тг = 2 миллион х 0,09 = 180000

   төртінші  жылы 90000 тг = 1 миллион х 0,09 = 90000

   бесінші жылы 90000 тг = 1 миллион х 0,09 = 90000 сомаларына тең болады.

   Станокқа  құнды орындалған жұмыстың көлеміне тепе-тең  мөлшерде есептен  шығару (өндірістік әдіс) әдісі бойынша  амортизациялық аударым  есептеу кестесі 

   Бұл әдісті (өндірістік әдісті) қолдануда әр жылғы амортизациялық аударым сомасымен орындалған жмыс көлемінің, яғни станок арқылы өндірілген өнім санының расында тікелей байланыс бар. Бұл әдісті қодану барысында жинақталған тозу сомасы жыл сайын орындалған жұмыстың көлеміне , өндірілген өнімнің санына қарай өсіп, көбейіп отырады. Ал объектінің қалдық құны амортизацияланатын құнның соңына жеткенше орындалған жұмыстың көлеміне, өндірілген өнімің санына тікелей үйлесімді түрде азайып отырады. Жалпы бұл әдісті объектінің пайдалану кезіндегі оның істейтін жұмысының көлемін, ол арқылы өндірілетін өнімнің санын айтарлықтай дәлдікпен анықтауға болатын жағдайда ғана қолдануға болады.

   Құнды жылдамдатып есептен шығару әдісі - жеделдетілген амортизациялық аударым әдістері негізгі құраларды өздерінің мөлшерленген пайдалану мөлшерінен бұрын есептеп шығару үшін қолданылады. Бұ әдістерді қолдану барысында негізгі құралдарды алғашқы пайдалану жылдарындағы есептелетін амортизациялық аударым сомасы, оның соңғы пайдаланатын жылдарындағы есептелетін амортизациялық аударым сомасынан анағұрлым (едәуір) асып түседі. Өйткені, негізгі құралдардың алғашқы пайдалану, яғни жұмыс істеу жылдарындағы өнім өндіру қабіеттілігі соңғы жылдарға қарағанда едәуір жоғары болып табылады. Осыларды ескеретін болсақ амортизациялық аударым есептеудің жоғарыда аталған жылдамдатып есептен шығару әдісі өндірілген өнімнің өзіндік құнына сәйкестендіріліп есептеу принципіне негізделген. Жеделдетілген әдістің қолданылуы, сонымен қатар техника мен технологияны мейлінше жетілдіруге, яғни жаңартуға орай жабдықтардың, яғни негізгі құралдардың өздерінің сапалық құнын тез жоғалтып алуына байланысты бұрын сатып алынған, сапалық жағынан тозған негізі құрадарды жаңа өнімділігі жоғары басқа д жақтардың тиімді болып келетін құралдармен ауыстыруды көздейді. Жылдамдатып есептен шығару әдісін қолдануға әсер ететін тағы да бір дәлелнген жағдай негізгі құралдарды жөндеу шығындарына байланысты. Олар яғни жөндеу шығындары негізгі құралдарды пайдалану кезеңдерінің бастапқы уақытына қарағанда пайдаланудың соңғы уақытына қарай өсе бастайды. Егерде негігі құралдарға жылдадатып есептен шығару деп аталатын амортизациялық аударым әдісін қолданған жағдайда амортизациялық аударым мен жөндеу шығындарының қосындысы негізгі құралдардың пайдаланылуы барысында бірнеше жыл, яғни ұзақ уақыт бойы бір қалыпты деңгейде болады. Нәтижесінде негізгі құралдардың өздерінің пайдаланылуы барысында ұйымға келтіретін пайдасы бір қалыпты тең мөлшерде, яғни бірдей шамада болып қалады. 

2.3 Толығымен амортизацияланған,  пайдалануға жарамды  негізгі құралдарды  есепке алу проблемасы 

   Есепке  алу практикасында кейде амортизация  есептеу нәтижесінде негігі құралдардың  баланстық құны нөлге тең болатын, соның өзінде негігі құралдары өздерінің  техникалық және пайдалану сапалары бойынша кәсіпорынның шаруашылық қызметінде одан әрі пайдаланылатын жағдайлар кез болады. Бұл бөлімде сондай жағдайлардың салдарлары қаралған және ондай жағдайлардың пайда болуына жол бермеу әдістері келтіріген.

   Бухгалтерлік  стандарттар тұрғысынан қаржы есептілігінде  жарамды және шаруашылық қызметінде пайдаланылатын негізгі құрадардың баланстық құнының болмауын дұрыс деп санауға болмайды. Егер бухгалтерлік есеп реформаланғанға дейін (1997 ж.) мұндай жағдайларға жол беріліп келген болса, бухгалтерлік есеп стандарттары қабылданғаннан кейін нақты алғанда мұндай оқиғалар оларда тіпті қаралмаған. Еске сала кетсек, 1997 жылға дейін, мысалы, мемлекет иелігінен алу шеңберлерінде жекешелендірілетін кәсіпорындар үшін толық тозған негізгі құралдарды олардың бастапқы құнының 10 пайызы мөлшерінде бағалау ұсынылды. Кейін ондай негізгі құралдар амортизациялауға жатпады.

         Қаржы есептілігінің  халықаралық стандарттарыда (ҚЕХС) мұндай ауытқулар тікелей қаралмаған, алайда салдарлар, егер олар іргелі сипатта  болса, ҚЕХС бойынша қаржы есептілігіне түзету енгізілуін қажет етеді.

   Қолданыстағы  негізгі құралдарға амортизацияның толық сомасы есептелген болса, бұл  жағдайды қаржы есетілігінің дұрыстығына  оның салдарларының әсерін ескере қарау  қажет. Амортизаия калькуляторларға, принтерлерге, телефон аппараттарына және т.т. толық есептелген жағдай бір басқа да, тозу негізгі құралдар объектілеріне (ғимараттар, станоктар, жадық және т.т.) толық есептелген жағдай бір басқа. Бірінші жағдайда бұл қаржы есептілігі үшін елеусіз екені түсінікті, екінші жағдайда, аталған негізгі құралдар өндіріске тікелей қатысатынын ескерсек, ондай ауытқулар өнімінің өзіндік құнының қалыптастырылуына елеулі түрде ықпал етуі мүмкін. Нәтиже- өнімнің өзіндік құнының бұрмалануы және , тиісінше, кіріс пен шығыс туралы есеп деректерінің дәлме-дәл болмауы.

   Қазақстандық бухгалтерлік есеп стандарттарында  аталған жағдайлар ашып көрсетілмеген, бірақ олардың пайда болуының мүмкін екені жоққа шығарылмаған, ашып көрсету қажет екені атап көрсетілген. Жеке-дара айтылған жерді 6 - «Негізгі құралдарды есепке алу» БЕС-ның 31 тармағында кездестіруге болады, онда есепті кезеңнің аяқ кезінде «пайдаланудағы, амортизация толық есептелген негізгі құралдардың бастапқы және ағымдағы құны» туралы ақпаратты ашып көрсету керек екені ескертілген. Бұл ереже бухгалтерлік есептің жалпы идеологиясымен немесе тұжырымдамалық негіздерімен байланыстырылмаған, оның үстіне 6-БЕС-на әдістемелік ұсыныстарда амортизация нормаларын анықтау тәртіі мен негізгі құралдардың пайдалы қызметі мен оны қайта қарау мерзімі туралы жеткілікті түрде айқын ұғым берілген.

   Қаралып отырған жағдайлар бухгалтерлік стандарттар талаптарының сақталмауы салдарынан пайда болатынын айта кетелік. Қазіргі бухгалтерлік есеп бухгалтердің оқиғалары жәй ғана тіркеп қоюға тиіс емес екенін көздейді. Барлық  жағдайлар үшін жарамды  жауапты күту үстінде байқау, кәсіптік ой-пікір, дербестілік басым болуғ тиіс. ҚЕХС-на көшуге байланысты бухгалтерге ондай міндеттерді дербес, стандарттар ұсыныстарын ескере отырып шешу құқығы берілген.

   6-БЕС-на  сәйкес амортизацияның таңдап  алынған әдісі есеп саясатымен анықтауға және бір есепті кезеңінен екінші кезеңге тізбекті қолданылуға тиіс. Негізгі құралдардың пайдалы қызметінің мерзімін және жою құнын қажет болған жағдайда қайта қарауға болады.

   Сонымен, бухгалтер пайдалану мерзімі  бастапқыда белгіленеген пайдалы қызмет мерзімін асатын негізгі құралдар объекілерінің жағдайына талдау жасай отырып, бұл мерзімді ұлғайту жағына қарай қайта қарауға тиіс.

   Пайдалы қызмет мерзімінің қайта қаралуын маманның көмегімен анықтауға болады. Негізгі  құралдар объектілерін техникалық шолуды, әдетте жылдық түгендеу жүргізілетін кезеңде жүзеге асыруға болады.

         Негізгі құралдардың  пайдалы қызметінің мерзімі және жою құны дербес анықталады. Амортизацияны  негізгі құралдардың жою құнын  ескере отырып есептеу ағымдағы құн  көрсеткіштерін және кәсіпорынның амортизациялық аударымдар түріндегі шығыстарын нақты анықтау үшін жүзеге асырылады. Жою құнын анықтау тәртібі, амортизациялық аударымдарды есептеу әдістері есеп саясатымен анықталуға тиіс.

         Жою құнын 0 ретінде  анықтауға болатынын атап көрсету керек, өйткені көптеген жағдайларда ағаш немесе ескі-құсқы сондай-ақ ескірген және тозған қосалқы бөлшектер, тораптар, жинақтаушы бөлшектер және т.т.түріндегі қалдықтарды сатып алушылардың табылуы немесе субъектінің шаруашылық қызметінде олардың пайдалануы екіталай. Кез келген жағдайда субъектілер жою құнын нақты жағдайларды ескере отырып өз бетінше анықтауға құқылы. Әдетте, жою құны ғимараттарға , құрылыстарға , көлік құралдарына оларды бөлшектеу және т.т. болжанған пайдалану кезеңінен кейін анықталады.

         6-Бухгалтерлік есеп  стандартында негізгі құралдардың  құнын қолданыстағы бағаларға  сәйкес қайта бағалау құқығы  көзделген. Сонымен бірге қайта  бағалау кезінде тозу сомасына  түзету енгізілуге тиіс. Егер  тозу 100 пайыз болса, оған  түзету  енгізілмеуге тиіс. Толық тозған негізгі құралдарға түзетулер енгізу үшін орындылық және сақтық  принциптерін ескере отырып, объектінің өзіндік құнын қайта бағалауды ұсынуға болады, бірақ мұндай түзету өз құндары қаржы есептілігі үшін елеусіз объектілер үшін жарамды деп санаймыз.

         Толық амортизацияланған, бірақ пайдаланудағы объектілер үшін қайта бағалауды былай көрсетуге  болады: негізгі құралдар шоттарының Д-ті- 131-134 (1251-1254) К-т 727 (4127). Бұдан әрі  мұндай негізгі құралдар амортизацияны  есептеместен есепте олады. 727(4127) «Басқа да табыстар» шоты бұрын амортизацияға артық есептелген, шығысқа жатқызылатын соманы теңестіру үшін қолданылады. Салық салу мақсаттарында бұл табыс ескерілмейді. Қалпына келтіру құны салық есебіндегі тіркелген активтердің шағын топтарының құнына, біздің ойымызша тиіс емес.

         Пайдалы қызмет мерзімінің дұрыс анықталмағаны, соның салдарынан одан әрі пайдалануға жарамды  негізгі құралдарға толық тозу есептелгені  байқалған кезде 27- «Есепті кезең  күннен кейін болатын тосын жағдайлар  мен оқиғалар» БЕС- ын басшылыққа алу керек. Осы стандартқа сәйкес, егер олардың қалдырып кету немесе қате көрсету қаржы есептілігін пайдаланушылардың экономикалық шешімдерінде әсер ететін болса, мұндай ақпарат елеулі болып табылады.

         Негізгі құралдардың  пайдалы қызмет мерзімін қате анықтау қате болған кезден бастап қаржы есептерінің қайта қаралуына әкеліп соғады. Іс жүзінде бухгалтер қолданыстағы негізгі құралдарға толық тозуды есептеу түріндегі оқиғаны ол басталардан көп бұрын болжай алады. Сондықтан олардың пайдалы қызмет мерзімін есепті кезеңге дейін қайта қарау қажет . 

         Кейбір жағдайларда  пайдаланылатын , нормативке сәйкес толық  тозған негізгі құралдар жөнделеді, бұл жағдайда мұндай шығыстарды есепке алуда жаңа проблема пайда болады. Мұндай жағдай мәні бойынша қисынсыз және есеп жұмысын жүргізу кезінде бухгалтерлерге берілген мүмкіндіктердің жеткіліксіз қолданылатынын көрсетеді. Әйтсе де мұндай жағдайлар кездеседі, мұның өзі оларды қарауды қажет етеді.

         Объектіні жөндеуге жұмсалатын шығыстарды құн есебіне  сол объекті бар болған жағдайда ескеруге болатыны түсінікті. Яғни жұмсалған шығыс пен өзін жұмсауға шығыстар жұмсалған актив арасындағы байланыс қажет. Бұл жағдайда есепте объект құнын көрсету қажеттілігі пайда болады. 6-Бухгалтерлік  есеп стандартында негізгі құралдарды қайта бағалау көзделген. ҚР қаржы министрлігінің бухгалтерлік есеппен аудит әдістемесі департаментінің  04.06.1998 ж. номері 23-2-1/1584 хатына сәйкес кәсіпқой бағалаушы құнды тек сату, кепілдік кредит алу және т.б. мақсатпен бағалайды. Бұл хаттың талаптары практикалық мәнін жойды деп санаймыз. Өйткені ол қабылданғаннан кейін мүліктің баланстың құнын бағалауды көздейтін «Бағалау қызметі туралы» ҚР заңы қабылданды. ҚЕХС- на көшу жүзеге асырылып жатқанын ескере отырып, 16-«Негізгі құралдар» ҚЕХС-на сәйкес негізгі құралдарды өз бетінше сондай-ақ кәсіби бағалаушыны тарта отырып қайта бағалауға болатынын еске саламыз. Бірақ, ҚЕХС-на сәйкес,  егер негізгі құралдардың жеке объекті қайта бағаланатын болса, негізгі құралдардың сол актив өзіне қатысты бүкіл тобы қайта бағалануға тиіс.

Сонымен, толық амортизация  өздеріне қате есептелген негізгі құралдардың  баланстық құнын сәйкестендіру  үшін қаржы есептерін сондай сәйкессідік  байқалған күнге дейін қайта  қарау мен түзету қажет. Түзету объектінің пайдалы қызметі мерзімінің қайта қаралуын ескеріп енгізіледі, егер өзгерістер елеулі болса, қаржы есептері тиісінше қайта қаралады.

         Негізгі құралдардың  қалпына келтіру құны анықталғаннан  кейін оларды жөндеуге және техникалық күтімге жұмсалған шығыстар жалпы  тәртіппен ескеріледі. Жасалған күрделі жөндеу объектінің ағымдағы құнын арттыратыны оның негізгі құралдың пайдалы қызмет мерзімінің қайта қаралуын қажет ететіні белгілі.

         Бағалаушы айқындамасынан негізгі құралдар объектін түрлі  әдістермен бағалауға болады, бұл  жағдайда бағалаушы объектінің ескеруі мен тозуында бағалайды. Егер кәсіби бағалаушы берген бағалау нәтижесін негіз етіп алатын болсақ ол алған тозу сомасын ескеру қажет, ал айырмашылыққа қаржы есептеріне түзету енгізу керек. Бұлайша түзету белгілі бір есептермен байланысты, бірақ оларды негізгі құралдың баланстық құны бар болғандықтан кезде ғана беруге болады.

         Қорытындысында қаралған жағдайда жарамды жол, біріншіден, негізгі  құралды пайдалану мерзімін қайта  қарап, қаржы есептеріне түзетулер  енгізу болып табылады; екіншіден егер алынған баланстық құн сондай объектілерге қолданылатын бағаларға сәйкес келмесе, оларды кәсіби бағалаушыны тарта отырып қайта бағалау керек деген тұжырымға келдік.

   Қаржы есептілігі кәсіпорынның қаржылық жағдайы, оның активтері мен міндеттемелері туралы белгілі бір ұғымы бар пайдаланушылар үшін жасалатынын еске сала кетейік. Есептіліктің дұрыс берілмеуі немесе ондағы қатерлі инвесторлардың, кредиторлардың, акционерлердің және ондай есептілікті басқа да пайдаланушылардың шешіміне әсер етуі мүмкін. Сондықтан есептілік көрсеткіштерін түзеу мақсаттарында қаржы есептілігінің өзіне түзету енгізіледі, қаралып отырған жағдайда ағымдағы есептегі бухгалтерлік жазбалар негізгі құралдар тозуын есепке алу жөніндегі шоттардың дебеті бойынша 561,562(3061) -шот К-ті бойынша артық есептелген амортизация сомасына түзетіледі. 561(3061)-шоты – есепті кезеңге келетін, 562(3061) -шоты одан бұрынғы кезеңдердегі тозу сомасына түзету енгізу кезінде пайдаланылады.

   Мысалы:  Негізгі құралдардың бастапқы құны 1000,0 мың теңге болды, пайдалы қызметтің есепті кезеңдегі нақты мерзімі ескерілмеген тозу 1000,0 мың теңге сомаға есептелген, бастапқы да пайдалы қызмет мерзімі 4 жыл деп белгіленеді. Тиісінше тозу нормасы жылына 250,0 мың теңге болды. Объектінің пайдалы қызмет мерзімі қайта қаралып, 6 жыл деп белгіленеді, тиісінше, жылдық тозу 166,67 мың теңге (1000,0 / 6) сомасында белгіленеді.

   Сонымен  4 жыл ішінде тозу 666,68 мың теңге , айырмашылық -333,32 мың теңге қаруаға  тиіс болды. Демек, объектінің баланстық  құны негізгі құралды пайдаланудың төртінші жылының аяқ кезінде 333,32 мың теңге қарауға тиіс болды. Ағымдағы есепте мынадай жазулар жазылады: негізгі құралдар тозуын есепке алу жөніндегі шоттар Д-ті мен К-ты 561,562-333,32 мың теңге (561 және 562(3061)-шоттарда түзетулер тиісінше есепті кезеңге және бұрынғы кезеңдерде келетін сомаларда көрсетіледі). Қорытындысында негізгі құралдардың бастапқы құны сол 1000,0 мың теңге, тозу 666,68 мың теңге болды.