Номадтардың (көшпенділердің ) дәстүрлі шаруашылығы

  Кіріспе:

     Қазақ халқы - ежелден бері Еділ мен Алтайдың арасын шарлап, көшпелі өмір салтын кешкен, қайсарлығы мен өдеттілігімен көзге түскен данышпан халық. Сол себепті оның басты шаруашылығы нағыз көшпендіге сай - мал шаруашылығы. Қазақтардың басты байлығы болған мал оларды тамақ өнімдерімен, киім-кешек, тұрғын үй материалмен қамтамасыз етіп отырды, сондай-ақ көлік өызметін де атқарды. Ол сонымен бірге оларға көрші халықтармен ең қажеттң заттарды айырбастап алатын қаражат көзі болды. Көшпелілер өмірінде малдың маңыздылығын Ш.Ш. Уәлихановтай мейлінше дәл көрсету мүмкін емес, ол былай деп жазған: «Дала көшпелісін ішіп-жегізетін де, киіндіретін де, мал, ол үшін өз тыныштығынан малының аман болғаны қымбат. Қазақтар бір-бірімен амандасқанда «мал- жанын аман ба?» деген сөздермен бастайды. Отбасының мал жайын алдын ала сұрастыруы көшпелілер өмірінде малдың қаншалықты маңызы барын айқын көрсетеді».

     Осы сөздерден–ақ мал шаруашылығының қазақ халқы үшін маңызы зор екенін көруге болады. Олардың тұрмыс-тіршілігі тікелей мал шаруашылығымен байланысты болды.

     Көшпелі мал шаруашылығы қазақ отбасының  өмірін көп жағынан қамтамасыз етіп отырды. Бұл сала қазақтарға ішіп-жейтін тамақ өнімдерін, киім-кешек пен аяқ  киім, үй жабдықтары мен жасауларын, көшіп-қонуға қажетті тасымал құралдарын берді.

     Әскери  жорықтар мен шайқастарда жылқының орнын еш нәрсемен айыр бастауға болмайтын. Көшпелі малшылар өздерінде артылып қалған малдантүскен өнімдерді Түркістанның Сығанақ, Сауран, Яссы және басқа қалалардың базарларына апаратын, соның ішінде арбалар, төсектер, ыдыстар жеткізетін болған.

     Малшылар  бұл өнімдеріне айырбасқа қалалардан әр түрлі тауарлар: мақта маталары, темірден соғылған бұйымдар, жібек  маталар, дайын киім кешектер, шапандар, орамалдар, бас киімдер, сондай –  ақ әр түрлі үйге қажетті заттар алатын.

     Көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығымен қатар, халықта тұрақты егіншілік  маңызды рөл атқарды. Қазақстанның Оңтүстік аудандары мен Жетісуда суармалы егіншілік дамыды. Басқа жерлерде егіншілік мәдениетінің дәстүрлі ошақтары өзен алқаптары мен көл жағалауларында, шөл және шөлейт далалардың көгалды жерлерінде дамыды.

     Қазақ халқының тіршілік тұрмысында қолөнер  кәсібі үлкен маңызды орын алды. Өйткені мал шаруашылығы немесе егіншіліктің дамуын қолөнер кәсіпшілігімен тікелей байланысты болды. Мал шаруашылығы шін ертұрман, ат әбзілдері, малды ұстайтын, байлайтын жабдықтар, ал егіншілік үшін жер жыртатын және тырналайтын, астықты жинайтын және оратын және т.б. тұрмысқа қажетті заттар қолөнершілердің еңбегімен дайындалды. Сондықтан,  Қазақстанның қалалары мен қыстақтарында қолөнері (теріден, жүннен бұйымдар жасау, киім тігу, ағаш өндеу, зергерлік, ұсталық, құрылыс ісі т.б.) басым дамыды.   

Негізгі бөлім: 

       Мал шаруашылығының мен егіншіліктің дамуы. 

    Жабайы жануарларды қолға үйретуге көшу адам қоғамы дамуының заңды кезеңі болды. Қолға үйретілген және қолда өсірілген жануарлар аңшылық сәтсіз болған күнде, әсіресе, қыс кезінде, тамақ қоры болуын қамтамасыз етті.

     Жабайы жануарларды қолға үйрету сонау неолит дәуірінде басталды. Солтүстік Арал өңіріндегі, Қазақстанның батыс, орталық және шығыс аудандарындағы неолиттік тұрақтарда жабайы жануарлардың сүйектерімен қатар қолға үйретілген сиырдың, жылқының, қойдың және сірә, ешкінің де болар, сүйектері табылды. Неолиттен кейінгі қола дәуірінде қолға үйретілген жануарлардың саны көбейді, малдың құрамы да көбейді. Қола дәуірі шаруашылық нысаны ретіндегі мал шаруашылығының үздіксіз дамыған уақыты болды.

     Қола  дәуірінің алдыңғы кезеңіндегі  қоныстарда жиналған сүйек материал бұл уақытта Қазақстан аумағындағы адамның негізгі кәсібі үй маңында мал өсіру болды деуге мүмкіндік береді. Малдың көбі ірі қара болды. Оны жаю үшін жайылымдағы шалғын пайдаланылды. Қой мен жылқы аз болды. Әр жылғы төл қысқа ет дайындауға арналды, ал төлдің бір бөлегі табында қалдырылды.

     Үй  маңында мал бағу бірте-бірте жайлауда мал бағуға ұласты. Малды жайлауда баққанда бақташылар малмен бірге бір жайылымнан екінші жайылымға жылжи көшіп отырды. Табын құрамында ұсақ малдың және жылқының үлесі көбейді. Мәселен, Атасу қонысынан табылған сүйектердің дені жылқының сүйегі болып шықты.

     Ботай қонысынан алынған материалдың  көрсеткеніндей, жылқыны қолға үйрету мен оны салт ат мініп жүруге пайдалану  энеолит дәуірінде орын алған.

     Дамыған қола дәуірінде жылқы неғұрлым кең  көлемде күш көлігі ретінде және салт ат мініп жүру үшін пайдаланылды. Мұны Степняктағы, Айдаболдағы, Тастыбұлақтағы қоныстардан табылған, сүйектен жасалған

Ауыздықтардың айшықтары дәлелдейді.Жылқыны көлік  ретінде пайдалану даладағы және биік таудағы жайылымдарды игеру мүмкіншілігін молайтты.

Орталық Қазақстанның далаларында жабайы түйе қолға үйретілді.Ақсу-Аюлы кешендерінің бірін қазғанда ботаның сүйегі шықты. Алексеевка қонысында да түйенің кейбір сүйектері табылды.

     Ежелгі  заманлағы мал шаруашылығы экстенсивті  шаруашылық болды.

Жайылымдарды  игеріп, көлемін кеңейту, тебінге  жарайтын (қыста қар астынан аяғымен шөп аршып алуға және ұзақ жер жүруге қабілетті) жылқы, қой сияқты мал түрлерін өсіріп. өндіру малдың көбеюіне жеткізді. Қола дәуірінің соңғы кезеңінде Қазақстанның далалық аудандарында мал өсіру шаруашылықтың негізгі саласына айналды және көшпелі мал шаруашылығына жақын түрге ие болды.

Сірә, ол кезде Қазақстанның кең байтақ аумағындағы  халықтың бәрі бірдей шаруашылық жүргізудің осы жаңа түрлеріне көше қоймаған болу керек.

     Өнімді  мал шаруашылығына көшу ілгері басқан құбылыс болды. Жаңа еңбек құралы, өндіріс құрал – жабдығы ретінде  бақташы тайпаларға мал материалдық  игіліктер өндіруде көп артықшылықтар  берді. Ет-cүт өнімдерінің қоры молайды, олардың жаңа түрлері (ірімшік, сүзбе) пайда болды, үй кәсібі (теріден, жүннен бұйым жасау) ұлғайды.

     Қазақстан аумағында мал шаруашылығымен қатар  неолит дәуірінен бастап егіншілік  дами бастады. Қола дәуіріндегі тайпалардың  шаруашылығында мал шаруашылығы  мен егіншіншілік  бірін-бірі толықтырып, өзара байланысты болды. Мысалы, Усть-Нарым қонысында  табылған қыстырма орақтар егіншіліктің болғанын көрсетеді. Ол уақыттағы адамдар ұсақ егістен өзендердің жайылмаларындағы шағын алқаптарға тұрақты егін егуге көшті.

     Алдыңғы қола дәуірінің қоныстарында тастан және бұғы мүйізінен жасалған теселер табылды. Жер қопсытатын таяқтармен және мүйіз теселермен салыстырғанда тас кетпендер өнімдірек болды: бұлармен жерді жақсырақ қопсытуға болатын еді. Тастан астық үгетін құралдар да: астық түйгіштер, тоқпақшылар, түйгіштер, келілер, келсаптар пайдаланылған болса керек, ал соңғы қола дәуіріне бітімі әр түрлі қола және мыс орақтар, қола шалғылар пайдаланылды. Олар сондай – ақ мал үшін қысқа пішен дайындауда қолданылған болуы мүмкін,

     Қазақтар  негізінен қой, жылқы және түйе өсірген; қазақтардың шаруашылығында ірі қара болмашы орын алған, өйткені ол жыл бойы бағуға, әсіресе, қыс кезінде қар астында тебіндеп жайылуға нашар бейімделген. Бұл орайда қазақтарда шаруашылық жөнінен қой жетекші орын алды. Шайбани ханның айтуынша, қой малы Қыпшақ даласы көшпелілердің басты байлығы саналды. Қойдың еті мен сүті тамақ болды, терісі мен жүні киім-кешек, аяқ киім, ыдыс және шаруашылыққа қажетті басқа да көптеген заттар дайындауға жұмсалды. Қойдың майы мен хош иісті шөп күлімен қазақтар сабын дайындаған, оның түсі қошқылтым болып, киім-кешектерден қандай да болсын дақтарды жойып жіберетін.

     Көз көргендердің айтуынша, далалық жерлердегі қыпшақ қойлары төзімділігімен, ірілігімен және еттілік–сүттілік жағынан жақсы қасиеттерімен ерекшеленген. Мәселен, Танада бірнеше жыл тұрған XV ғасырдағы Венеция көпесі И.Барбаро дештілік көшпелілер өсіретін малдың негізгі түрлері туралы былай жазған: ”Бұл халық өсіретін жануарлардың төртінші түрі – сирағы ұзын, сабалақ жүнді аса ірі қой, олардың кейбіреуінің құйрықтарының  әрқайсысы он екі қадаққа дейін салмақ тартады”.

     XVI ғасырдың орта шенінде Арал өңірінің далалық кеңістігінде болған ағылшын А. Джекинсон ондағы қойлардың ірі, құйрықтары үлкен, салмағы 60-80 қадақ болатынын атап өткен. Жазбаша деректемелерде қыпшақ даласының көшпеліліерінде қойдың көп екендігі үнемі атап өтіледі. Дегенмен де ұсақ малды жайылымда бағып, күзететін адамдар саны өте аз болған. Қой бағушыларды көрсету үшін орта ғасырлардағы мұсылман авторлары әдетте шопан немесе шобан деген парсы түрік сөзін қолданады.            Қой бағушылардың негізгі құрамын тұтқындар жетім балалар құраған. Қой бағушылар көшпелі қоғамда дәстүр бойынша төменгі әлеуметтік топты құраған. Көшпелі өмірінде жылқы ерекше рөл атқарды. Көшпелілер жылқыны салт ат мініп жүру үшін және күш көлігі үшін пайдаланып қана қойған жоқ. Оны олар тамақ та, киім де етті. Бірде бір той ат жарысынсыз өткен емес. Қолы бос кезінде дала тұрғындары құйрық жалы, жерсүзген әдемі айғырларға еріп, жөңкілге емін-еркін жылқы үйірлерін көзге сүйеніш еткен. Бұл жағынан Мұхамед Хайдар Дулаттың Қазақ ханы Қасымың аузынан естіген мына сөздері ерекше көңіл бөлерлік. «Біз, дала тұрғындарымыз, бізде сирек кездесетін, қымбат бұйымдар да, тауарлар да жоқ, -дейді ол мағолдардың басшысы сұлтан Саидқа, біздің басты байлығымыз жылқы. Оның еті мен терісі біз үшін ең жақсы ас әрі киім,  ал біздің ең сүйікті сусынымыз да соның сүтінен дайындалады. Біздің жерімізде бау-бақта ғимараттар да жоқ. Біздің көңіл көтеретін жеріміз мал жайылымы мен үйірлі жылқы. Сондықтан біз аттарды қызықтау үшін жылқы үйірлеріне барамыз».

     Дала  жылқысы мейлінше төзімділігімен күй  талғамайтын қасиетімен ерекшеленеді, және қар мен мұз астынан тебіндеп жыл бойы жайылудың қатаң жағдайларына біршама оңай көндігеді. И.Барбароның айтуынша Дешті жылқысы аласа, қарынды және күй талғамыйтын көнбістігімен дала тұрғындарының өсіретін негізгі малы болаған.

     Ат  жүк таситын, салт мінетін және жүйрік арғымақтар болып бөлінген. Дешті қыпшақ елі асыл тұқымды аттарды да өсірген, ал мойыны ұзын таза тұқымды сәйгүліктер әрқашан да сирек кездесетін еді. Моғол ханы Саидтың 1513 жылы өзінің қазақ ханы Қасымның ордасына барғын сапары туралы әңгімесінде былай делінген. «Біз барған кезде,-деген ол «Тарихы Рашидидің» болашақ авторына,- хан бізге өзінің барлық жылқысын көрсетіп: «менде екі ат бар, олардың біреуі бүкіл табынға тұрады.» деген. Оларды көріп таң қалған сұлтан Саид хан Мырза Хайдарға бұл екеуіндей атты өмірінде ешқашан көрмегенін айтқан, аттарды әкелген кезде Қасым Саид ханға былай депті: «Дала адамдарына атсыз тіршілік жоқ, мен үшін мына екі ат ең сенімді де лайықты аттар. Екеуін бірдей сыйға тарта алмаймын: Бірақ сіз қмбатты қонақ болғандықтан өзіңізге ұнағанынын біреуін таңдап алсаңыз, мен ризамын. Тек екіншісін маған қалдырыңыз. Қасым хан екі аттың да қасиетін толық суреттеп берген. Сұлтан Саид хан біреуін алған.

     Көшпелі мал шаруашылығына жылқыны үйірімен бағу тән болған. Үйірдегі мал жылқы  деп аталған. Биелер үйір-үйір болып бөлінеді. Әдетте 12-15 биеден тұрады. Айғыр, үйірді топтастырып, оларды шаршау шығармай үйіріп жүреді. Егер әлде бір байтал бөлініп шығып басқа айғырмен табысса бұрынғы айғыр оны енді өз үйірінің маңына жолатпайды. Бірнеше үйір жылқы табынын құрайды. Жылқынын бірнеше табынан айдаған кезде үлкен табын құралады. 40-50 жылқыдан тұратын әрбір шағын табынға бір жылқышы бөлінеді. Жазбаша деректемелерге қараанда жылқы бағушылар түрліше атап айтқанда келебан, ұлақшы, ямшы деп аталған. Қазіргі қазақ тілінде үйірлі жылқы бағушылар “жылқышы” деп аталады.

     Қазақтардың шараушылығында түйе өсіру едеуір орын алаған. Көшкен кезде жүк тасығанда түйе малы пайдаланылған. Ибн Рузбиханның айтуынша өгізбен қатар түйе малымен де арбаға орнатылған үйлерін сүйретіп алып жүрген. Сонымен бірге түйеден жүні алынған. Ал түйе сүтінен дайындалатын каллориялы да дәмді сусын шұбат қымызбен бірдей бағаланған. Дешті Қыпшақтың барлық көшпелілері сияқты қазақтар да қос өркешті жүндес түйе өсірген.

     Қой, жылқы, түйемен қатар қазақтар ірі  қара және ешкі өсірумен де айналасқан. Бірақ бұл жануаларды өсірудің қазақтар шаруашылығында мейлінше төмен болды. Мал жекеше отбасылық меншігі саналады. Оның есесіне жайылымды көшпелі қоғамның барлық еркін мүшелері қауымдасып пайдаланды. Алайда өріс аумағын  қауым болып пайдалану  ұлыс халқын құрайтын рулар мен тайпалардың жайылымдарды ұрпақтан-ұрпаққа  ауыстырып иелену ғұрпын бұзбады, ал әрбір ұлыс сұлтаны өз халқымен бірге белгілі бір жерде, байырғы жұртында, хандық аумағындағы жерді иеленіп, сонда қоныстанды. Малы барлар  ғана көшіп жүретін де, малы жоққа тән  кедей кепшіктер көшуден бас тартып, әдетте өзен жағаларында  жыл бойы отыратын еді.

     Сан ғасырлық тәжірибемен жинақталған көші-қон ережелері жыл маусымдарына сәйкес белгілі бір аудандағы шөп шығымын ескеруге негізделді.

     Бүкіл өріс аумағы маусымдық жайылымдардың  төрт үлгісіне; қысқы (қыстау), көктемгі (көктеу), жазғы (жайлау), және күзгі (күзеу) жайылымдарға болінді. Сөйтіп, Қыпшақ даласының тұрғындары, оларды ғылымдағы  кейбір кісілердің санағанындай, шүйгін шөппен  су іздеп, бір жерден  екінші жерге  өз табындары мен отарларының соңынан жыл бойы  енжар еріп журетін кезбе қаңғыбастар болмаған. Шынын  айтқанда, қазіргі қазақ даласының сол кездегі тұрғындары  жартылай көшпелі тұрмыс салтымен өмір сүрген олар ғасырлар бойы  қалыптасқан  мал шаруашылығы  мәдениетін сақтай отырып, белгілі жайлаудан өздеріне таныс қыстауға көшіп баратын малшылар еді. Қыстаулар үшін  жер көбінесе  өзен маңайынан таңдап алынатын. Мұны негізінен  өзендердің жағаларында қамыс пен бұталардың  қалың өсетінімен, қатал қыс кезінде  олардың малға азық,қарлы борандар мен  борасындарда ықтасын, оның үстіне көшпелілерге  отын болуымен түсіндіруге болады. Өзен жағалары жайылымдарға  неғұрлым бай болса, оның бойында көшпелілер соғұрлым ұзақ қалатын. Ибн Рузбиханның мәліметтеріне қарағанда, кейбір өзендерге көшпелілер ерекше құмар болған. Қазақтарға орта және төменгі ағысының аңғары мен бойы  қысқы жайылымдарға ерекше бай Сырдария сондай өзен еді. Он алтыншы ғасырда қазақтардың қыстаулары  сондай-ақ Қарақұмда, Балқаш көлінің, Жайық өзенінің жағаларында т.б жерлерде орналасқан. Қыстүгіні көшпелі қазақтар әрбір қыстаудың маңайында мал жаятын  өріс алқабы  жеткілікті дәрежеде  мол болуы үшін  мүмкіндігінше кеңірек жайғасатын. Қыпшақ көшпелілерінің қысқы тұрақтары  алуан түрлі болған. Бірақ әдетте бұлар аздап тереңделіп қазылған шұңқырларға орнатылып, күресін қар басқан киіз үйлер мен лашықтардан тұратын да, оларға үздіксіз от жағылып отыратын. Малға арнап алдын ала көбінесе қамыстан, қидан, қой тезегінен қашалар салынған. Көшпелілер өздерін қыс кезінде азық -түлікпен жабдықтау үшін жылына бір рет желтоқсан айында соғым сойған. Соғым саны  хал жағдайға байланысты  болған, байлығы жететін адамдар қысқа арнап, қойды есептемегенде, он және одан да көп жылқы сойып алған. Соғым сойылған күндер  қысқы ойын сауықтар, тойлар өткізілетін және бір-бірін қонаққа шақыратын мерекелі думанды күндер саналған. Бірақ бәрі де сәтті аяқтала бермеген. Шаруашылық үшін ең қиын  және көшпелілер үшін  ең мазасыз айлар қаңтар мен ақпан келеді. Малдың қоңы тайып, әлсірейді, күтімді көбірек керек етеді, қырсыққанда аяз да күшейіп, шырқау  шегіне жетеді, далада бұрқасынды  боранды маусымы басталады. Тұнжыраған және құбылмалы  қыс көшпелілердің  шаруашылығы үшін  қиын жыл мезгілі ғана емес, сонымен қатар әскери  жағынан  да ең қауіпті кез еді. Деректемелердің мәліметтеріне қарап  қаншалықты пікір айту мүмкін болса, көшпелілерге қарсы жорықтар  әдетте ұлыстар, Ибн Рузбиханның айтуынша, шашырап жатқан және қысқы тұрақтардың арасындағы  он бес күндік болуы мүмкін жерде орналасқан нақ қыс кезінде жасалған. Көшпелілер әрқашанда қуанышпен қарсы алатын көктем келгенде қазақтар көктемгі жайылымға шығатын. Қысқы тұрақтардың ерекшелігі мұнда киіз үйлер көбінесе қыраттар мен биік жерлерге  тігілетін, бүкіл жарық күнді көшпелілер үйлерден тыс ашық аспан астында өткізетін, мұнда қыста жүдеген мал қоң алып, қой, бие, інгендер төлдейді. Қойдың жабағысы қырқылып, түйе жүнделеді, екі үш жасар тай-құнажындар күзеледі. Ыстық түсіп, өрт пен  от көп болатын жаз күндерінде, деп жазады Ибн Рузбихан, қазақ халқы даланың  шет аймақтарына, жан жағы мен шет жақтарына барып қоныстанады. Жазғы қоныстарда қысқа қарағанда неғұрлым жиі орналасты  және жайлаудағы өмір-емін  еркін болды.

     Мұнда тойлар жасалып, ойындар, жүлде берілетін  ат жарыстары  бәйгелер өткізілді, балуандар күресі өтіп, әншілердің, күйшілер  мен айтыскерлердің сайыстары ұйымдастырылды. Күз келісімен малшылар күзгі жайылымдарға көшіп баратын, олар көп жағдайда көктемгі  жайылымдарға  көшіп баратын, олар көп жағдайда көктемгі жайылымдарына сәйкес келетін. Күзгі жайылымдарда  отырғанда көшпелілер әдетте  алыс көршілеріне  шапқыншылықтар да жасап отырды. Күзде халық жиналыстары өткізіліп, оларда ел үшін маңызды істер шешілген.

     Қыстаулар мен маусымдық  көшіп жүретін  жерлердің арасындағы  жуздеген шақырымға жетіп, бірнеше ай көшіп қонатын болған. Жолдың осынша ұзақ болуы  Дешті Қыпшақ тұрғындары тұрмысының  кейбір ерекшеліктерін  де айқындаған, бұл ерекшеліктер, атап айтқанда, сол кезде тұтас ұлыстар көшуінде, яғни даламен бір мезгілде он және жүз мыңдаған адамдар мен жануарлар баяу қозғалып отыруында болып табылады.Халық та көп, малдың саны да мол болғандықтан, алда бара жатқандар кейінде келе жатқандарға қажетті барлық шөп пен бұталарды таптап кетпеуі үшін қанатты кең жайып көшуге тура келетін еді. И.Барбароның мағлұматтарына қарағанда, жылжып келе жатқан халықтың шеттері аралығындағы аралық бір жүз жиырма мильге бір жүз тоқсан шақырым және одан да көп  дейін жеткен. Дешті Қыпшақтың көшпелі халқы тұрмысының тағы бір ерекшелігі мынада олардың көшкенде үйлерін арбаға орнатылған күйінде бірге алып журуі болып табылады. Он алтыншы ғасырда қазақтардың көшу әдісі туралы Ибн Рузбихан  міне былай деп жазған, “Қазақтардың қыстауға баратын жолында кейде олардың орасан көп табындарына су жеткілікті болмайтындықтан, олар қажет болған кезде жол бойына қар түскенде  барып жолға шығады,олардың тұрғын үйлері арба сияқты етіп жасалып, доңғалақтар  орнатылған,ал олардың бір жерден  екінші жерге  түйелер мен аттар  керуен тәрізді тізіліп, сүйреп апарады, егер олар бірінен кейін бірі тізіліп жүретін болса, олардың арасы бір қадамнан артпаса, монғолдардың жүз  фарсахындай қашықтыққа созылар еді.Олардың арбалары даламен журуге, тіпті қар үстімен де жүруге әбден жарамды.эйтпесеқазақтарға  шөл мен су болмауынан қырылып  қалу қатері төнер еді”. Дешті Қыпшақтың көшпелі халқының арбалары екі түрлі екі доңғалақты арба және үлкен төрт доңғалақты арба және үлкен төрт доңғалақты  ырдуан арба болған. Арбалардың ауырлығына немесе жеңілдігіне қарай олар аттар, өгіздер және түйелер  жегілген. Арбалардың сүйегі мен доңғалақтары  әдетте қайыңнан  жасалған: арбалар ағаш  оңай  иілетін сәуір және мамыр айларында әзірленген. Ал арбаны құрастыру жазда жүргізілген. Берік те мықты арбалар  кем дегенде екі міндет атқарған қорғаныс жағдайында  көшпелілер  өз лагерін қатарластыра  қойған арбалармен  қоршап, бекініс жасаған, арбаларға дала тұрғындарының  тұрғын үйлері шатырлар орнатылған, олар  Шараф ад-дин Әли Йаздидің шығармасында түріктің “көтерме” деген сөзімен аталған. ” Осы бір шексіз, шетсіз шөл дала тұрғындарының тұрғын үйі, – деп жазған ол, Темірдің 1391 жылғы Дешті Қыпшаққа жорығын суреттей келіп,  “көтерме шатырлар” болып табылады, оларды бөлшектемей, тұтасынан қойып, алынатындай етіп істейді, ал қоныс аударып, көшкен кезде оларды арбамен алып жүреді”.

  Дешті Қыпшақ тұрғындарының осы “арбаға орнатқан үйлерін “, жабық арбаларын орта ғасырлардағы көптеген авторлар суреттеген. “Ах, қандай шатырлар ”- деп таңданады, мысалы Ибн Рузбихан – биік тұрғызылған замоктар, ағаштан әуе кеңістігіне салынған үйлер”. И.Барбароның суреттеуіне қарағанда, мұндай арба- үйлердің сүйектері былайша жасалған. Диаметрі бір жарым қадам болатын ағаш шеңбер алып, оған ортасында қиылысатын бірнеше жартылай шеңбер орнатқан, араларына қамыс төсеніш төсеп, оларды жеткілікті болуына қарай не киізбен, не шұғамен жапқан. “Олар тынығуға аялдағысы келген кезде, - деп жазады одан әрі И.Барбаро –Қыпшақ кқшпелілері бұл үйлерді арбадан түсіріп алады да, соның ішінде тұрады ”.

  Ибн Рузбиханның  айтатындай, бұл “жылжымалы үйлердің” алды мен артқы жағынан торлы терезелер жасалған: терезелерге “ өте әдемі және шеберлікпен қрнектелген киіз перделер” тұтылған. Арба үйлердің үлкендігі ,жасаулануы мен олардың саны қожайындарының атақтылығы мен байлығын көрсеткен. Сұлтандармен шонжарлардың иелігіндегі арба үйлер әдемі әрі көркем жасауланған және оларға бір мезгілде  жиырма немесе одан да көп адам сиып кете алатын болған.Осындай үлкен шатыр арбаға орнатылып, арбаға қатарынан бірнеше түйе жегілген. Қарапайым қазақтардың арба үйлері  ұзынша етіп жасалған.Олар да шынайы шеберлікпен соғылған,бірақ көлемінің едәуір кіші болуымен  ерекшеленіп, оларды бір, кейде бірнеше түйе сүйреткен. Осы жылжымалы, биік тұғырда тұратын  үйлердің  тамаша екендігі сонша, әдемілігіне, шебер жасалғандығына және әсемдігіне көңілің сүйсініп, басың айналады. Көз көргендердің айтуынша, доңғалақты  шатырлардың тұрғындары негізінен әйелдер болғанымен, Қыпшақ даласының көшпелілері өз арбаларымен қорқуды білмей, сеніммен жүрген. Үлкен арбаны жүргізетін адам оны сүйрейтін, ер салынған аттардың түйелердің  біреуіне мініп отырған. Арбаларға әлбетте салт аттылар еріп жүріп, олар, атап айтқанда, өзеннен өткенде өрге көтерілген кезде, сырықпен  бұрып отырған. Арбаларға әлбетте салт аттылар еріп жүріп, олар, атап айтқанда, өзеннен өткенде, өрге көтерілген кезде арбалардың дәртелеріне арқан байлап, оларды өрге шығаруға көмектескен де, төмен түсетін кезде доңғалақты тежеп, сол арқылы шатыр ішіндегілердің қауіпсіздігі мен тыныштығын қамтамасыз еткен. Саяхатшы А.Контарини бұл әдемі әрі тез істелетін, бірақ әрине тым қауіпті іс болатын деп қорытады.

     Дешті Қыпшақтың көшпелілері арасында негізгі тұрғын үй мен көлік түрі ретіндегі арба үйлер он жетінші ғасырда жойылып  кеткен, Қыпшақ тұрғындарының арба үйлерді пайдалануы туралы уақыты жағынан мәлім соңғы хабарлар он жетінші ғасырдың  бас кезіне жатады, ал неғұрлым  кейінгі деректемелерде қос доңғалақты арбалар ғана айтылады және кейде көлемі жөнінен үлкен болғанымен де, жиналмалы киіз үйлер мен алып жүретін  үйшіктер  ғана суреттеледі. Арбалы үйлер мен көшіп жүруден жиналмалы киіз үйлерге жаппай ауысу Дешті Қыпшақтың көшпелі халқының тұрмысында ірі өзгеріс болды және бұл өзгерістің себептерін тарихи дамудың әлеуметтік экономикалық барысынан іздестіру керек деп санауға болады. Көшпелі шаруашылық жағдайындағы экономикалық құлдырауды  ең алдымен жайылымның таралып, мал санының азаюын туғызуы  мүмкін. Қазақ тарихындағы осы кезең, он  жетінші ғасыр жайылымдық  жерлер үшін  ойраттармен кескілескен күреске толы болды. Деректемелердің кейбір хабарларынан қазақтардың егіншілікпен шұғылданғаны байқалады. Бірақ қазақ хандығы аумағының түрлі  аудандарында егіншілікпен шұғылданғаны  байқалады. Бірақ Қазақ хандығы аумағының түрлі  аудандарында егіншіліктің дамуы  мейлінше әркелкі  болды немесе  мүлде болмады. Алайда кейбір аудандарда  егіншілік зор шаруашылық маңызға ие болды, бұл ең алдымен  қазақ  билеушілері жерінің ежелден  егіншілікпен  айналысқан ошақтары, атап айтқанда, Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанға қатысты еді. Неғұрлым жетілген құралдардың пайда болуына байланысты егіс те біраз өсті. Негізінде бидай, қара бидай, тары егілді. Дәнді дақылдардың бұл түрлерінің  бәрі қоныстарда салынған үйлер мен қоралар айқын көрінеді. Егіншілік өзінің сипаты жағынан қарапайым болып қала берді және мал өсірумен салыстырғанда көмекші рөл атқарды, бірақ ол тамақ өнімдерін алудың маңызды көзі болды.

            Қазақтар негізінен тары өсірді. Дешті Қыпшақ көшпелілерінің  шаруашылығында бұл дақылдың дәстүрлі екенін  орта ғасырлардағы  көптеген авторлар әңгімелейді. Эл- Омари былай деп жазған: ” Оларда егіс аз, бәрінен де азы бидай мен арпа, ал бұршақ мүлде табылмайды. Оларда көбінесе  тары егіледі, олар соны тамақ етеді.” И.Барбаро дештілік көшпелі ұзақ жолға шыққанда, тары талқаннан аздап бал салып, қамыр сияқты иленген тамақ салынған, лақ терісінен жасалған шағын дорба  алып жүреді деп атап өткен. Осындай тамақ қоры жеке жолаушының да, күзетші  қосындардың  да өз адамдарынан он, он алты, ал кейде жиырма күншілік қашықтықтағы жолға алыстап кетуіне мүмкіндік берген. Көшпелілер егіншілікке барлық жерде экономикалық қажеттіліктің қысымымен көшіп отырды және отырықшылыққа  ең алдымен көшуге мүмкіндігі жоқ  кедейлер көшкен. Өз малынан  айырылған отырықшы малшыларды көрсету үшін деректемелерде түріктің жатақ немесе отырық деген сөздері де қолданылады. Бұл орайда кедейленген көшпелілер қажетті мөлшерде мал жинап алысымен бірінші  мүмкіндік туғанда-ақ амалсыздан жер жыртуды  оп-оңай тастап кетіп, өздеріне дағдылы мал шаруашылығына құлшына кірісетіні  назар аударарлық. Номадтарда көшу мүмкіндігі әрқашанда аман-есендік белгісі саналған. Дешті Қыпшақтың алуан түрлі жануарлар дүниесі бар кең байтақ кеңістігі көшпелілерге жеке дара және ұжым  болып аңшылық етуге зор мүмкіндік берді. Орта ғасырлардағы бұл елді жақсы білген авторлар дештілік  көшпелілердің көбінесе садақпен тамаша аң аулай білетіндігін атап өтеді. Ибн Рузбихан да Түркістан елдерінің  қуаныш шаттығын  суреттеу бөлімінде бұл туралы былай деп жазады. “Сол көп нұр жауған елдің бүкіл шөл даласы жабайы аңдарға толы. Сол далада шөбі шүйгін  жайылымдары мол болуынан  киіктер семіз  cиыр сияқты жүгіре алмайды, ал сол өңірдің аңшысы аң қуғанда аты аңға зорықпай жетеді. Мәлімет беруші сенім көрсетуге лайықты көптеген сенімді адамдар  сол жерлерде, сол өңірде біреудің үйінде құрметті мейман қонаққа келгенде, үй иесі оған деген меймандостық пен сый көрсетуді сақтау ережелерін орындау үшін  бұл Түркістан тұрғындарының әдет -ғұрпы болып табылады керек болса, егер ет қажет болып қалса, үй иесі иығына бірнеше жебесі бар үлкен садақты дереу асынып алып, мейманына кешкі ас дайындау үшін  аң аулауға шығады  деген лақап айтқан .Ол далаға жаттанып, өнерлі бас бармағымен семіз құланды  бірден -ақ өзінің аңшылық жебесінің нысанасына  ала алады. Оның майы мен етінен мейманын  сыйлау үшін  лайықты түрде мүмкін болған  тамақты дайындайды, аңшы үйіне қанжығасын жабайы құсқа толтырып оралған.” Сонда кең далада егеуқұйрықтар  топ-топ болып жайылып  жүретіні, көшпелілердің соларды аулайтыны  айтылады. 

           Аң аулаудың бірнеше түрі болған  құс салған, тазы иттер қосып және қаумалап аулаған және т.б. Қыран құстардан қаршыға, бүркіт, сұңқар, лашын т.б. пайдаланылған. Қыран құстармен аң аулау Қазақстанда жиырмасыншы ғасырдың басына дейін кеңінен тараған. Қазақтардың киікті қаумалап аулағанын суреттеуді біз А.Левшиннен жолықтырамыз. Киіктер келіп су ішетін жерге аңшылар  қамыстан жартылай дөңгелете  қоршау жасаған, қамысты олардың өткір үш жағына шығып тұратындай етіп шанышқан. Аңшылар торуылда жасырынып отырған. Киіктер суатқа келген бойдан  оларды үркіткен. Жануарлар суаттың қоршау жағынан  қалдырылған     ашық жерге қарай қашып, қоршаудан қарғып өтуге ұмтылған кезде, қамыстың өткір ұшына шаншыла құлаған. Жараланған  киіктерді пышақпен оп-оңай  бауыздап алған. Дешті Қыпшақ  көшпелерінде  аң аулау, алайда, дербес кәсіп болмаған, қайта мал шаруашылығына  көмекші кәсіп болған, дегенмен де дала тұрғындарының өзіндік шаруашылығында, сірә, оның маңызы аз болмаса керек. Сонымен бірге аң аулау  кейде әскери айла шарғы мақсатымен де пайдаланылған. Қазақтардың шаруашылығында әр түрлі қол өнер мен  үй кәсіпшіліктері елеулі орын алды олардың көпшілігі мал шаруашылығы өнімдерін  өңдеумен байланысты еді. Қазақтар ежелден тері өңдеп , киіз басуды , оларды түрлі түске бояуды білген, олар теріге, металға және тағы басқа  материалдарға батыру арқылы өрнектеуді құрап жамау және кестелеп тігу тәсілін шебер меңгерген. Ибн Рузбиханның мағлұматына қарағанда, қазақтар таңғажайып өрнек салынған түрлі түсті текеметтер және өте әдемі әрі көркем, оймышты белдіктер  жасаған.

       Он алтыншы ғасырда қазақтардың үй қолөнерінің, мысалы, тері өңдеудің жоғары  даму дәрежесінде  болғанын, атап айтқанда, он алтыншы ғасырдағы осман авторы Сейфи Челебидің деректері куаттайды. Оларды қой, жылқы және түйе көп, деп жазды Сейфи қазақтар туралы, олардың тұрғын үйлері арбаларға орнатылды. Олардың тоңдары қой терісінен тігіліп, түрлі түске боялады, сөйтіп атласқа ұқсайды. Оларды Бұқараға апарып, онда атластан тігілген шапанның басқасындай бағамен сатады, олар сондай ғажап және әдемі. Оларды нақ қой терісінен тігілген ғажайып шекпендері де бар. Олардан су мүлде өтпейді және әрі ылғал әсер етпейді бұл тері өңдеу үшін пайдаланылатын, сол жерлерде өсетін кейбір шөптердің қасиетінен.

     Киіз  басу, тері илеу былғары жасау, теріден бұйымдар тігу және т.б. сияқты еңбекті көп керек ететін және денеге салмақ түсіретін, жұмыстарды көшпелі қоғамда түгелдей әйелдер атқарды. Сонымен бірге   әйелдер қой мен ешкі бақты, киіз үйлерді тігіп, жығып отырды, мал сауумен, мал өнімдерін ұқсатумен, тамақ дайындаумен және де басқа да үй істерімен айналысты жас балаларды бағып күтуде әйелдердің мойнында болды. Қысқасы көшпелілерде  шаруашылық қызметке әйелдердің қатысу үлесі еркектердің еңбек үлесінен  едәуір асып түсетін еді. Тұрмыстағы  еркектер мен әйелдер еңбегінің мұндай ара қатынасын көшпелілерде мал өнімдерін  өңдеуге және үй шаруашылығын жүргізуге байланысты дене еңбегі, әдетте, еркін еркекке лайықты емес деп саналып, сондықтан түгелдей әйелдерге, мүмкін болуына қарай құлдарға да жүктелуімен түсіндіруге болады. Алайда жоғарыда айтылғандар, әрине, тұрмыста еркектер мүлде ешнәрсе істемеген дегенді білдірмейді. Көшпелі қоғамның   еркін еркектері қару-жарақ заттарын, ат әбзелдерін, ер тұрман, арбалар дайындады, үй салды, өздері үшін де, әйелдер үшін де етіктер тікті, ішінара малға да қарап жүрді, атуға жаттықты, аң мен құс аулады. Еркектердің ең басты міндеті отбасы мен мүлкін қорғау, соғыс қимылдарына қатысу болды.  
 
 
 
 
 
 
 
 

     Халық кәсіпшілігі мен  қолөнері 

      Қазақ  халқының тіршілікті қамтамасыз ету  мәдениеті көп жағынан халық кәсіпшілігі мен қолөнері арқылы анықталып келді. Кез келген өндіруші шаруашылық немесе егіншілік өз қолөнер кәсіпшілігінің  бұйымдарынсыз дамуы мүмкін емес мал шаруашылығы үшін ер тұрман, ат әбзелдері, малды ұстайтын, байлайтын жабдықтар мен т.б. егіншілік үшін жерді жыртатын және тырмалайтын, астықты жинайтын және өңдейтін құралдар мен т.б. қажет. Сондықтан қазақтар арасында әр түрлі салалар бойынша мамандар ағаш өңдеушілер, темір ұсталары, тері илеушілер, тас қалаушылар және т.б. болған. Қолөнер кәсіпшілігінің адам тіршілігінің неғұрлым шаруашылық жағымен байланысты және едәуір дене күшін жұмсауды талап   бұл саласымен негізінен еркектер айналысты . Үй кәсіпшілігіне келетін болсақ, ол қоғамның  әрбір отбасын өзінің тіршілігіне қажетті заттармен белгілі бір дәрежеде қамтамасыз етіп отырды. Бұлар тұрғын үйдің ішкі жасауының бұйымдары, ол үйдегі өндірістің едәуір бөлігін құраған, сондай-ақ әр алуан киім түрлері.

  Үй  кәсіпшілігі сәндік қолданбалы өнермен тығыз байланысты болды, әрбір зат дерлік өзінің тікелей мақсатымен қоса өрнектеліп, безендіріліп отырды. Тұрмыс заттарын жасау үшін шыдамдылықты және дамыған эстетикалық талғамды керек етті, ал бұл қасиеттер ежелден қыз келіншектер қауымының   еншісіне тиген. Сондықтан қазақтардың үй кәсіпшіліктерімен негізінен әйелдер шұғылданады. 

             Қазақтардың халықтық кәсіпшілігі  мен қолөнерінің  өз ерекшеліктері  болды және олар халықтың  шаруашылық  қызметі мен тұрмыс салтының нәтижесінде қалыптасты. Халықтың басым бөлігі мал шаруашылығымен айналысты, оның негізінде жайылымды маусым сайын  алмастырып отыру принципі жатты, мұның өзі көшпелі тұрмыс салтына себеп болды.

             Көшпелінің шаруашылығы тұтынуға  қажетті бұйымдарды өзі өндіретін  сипатта болды және халықтық  кәсіпшілік оның негізгі бөлігін  құрады, малдан жүн, қой терісі, тері, сүйек алынды, олардан өздері тұтынатын әр түрлі бұйымдар жасалды,оның болмашы бөлігі ғана жұрт жаппай жиналатын жерлерде, мысалы, жайлауда отбасылар, ауылдар арасында айырбас  товар түрінде сатылып отырды. XV-XVII ғасырларда кейініректе товар ақша қатынастарының  енуі кезеңінде  далада қаптап  кеткен алыпсатарлардың арамтамақ сословиесі әлі жоқ еді.                

             Үй кәсіпшіліктерінің қолөнерге  және ұсақ товар өндірісіне  айналу барысы байқалды, бірақ қазақтардың көшпелі мал шаруашылығы  жағдайларында оны көптеген себептер  шаруашылықтың экстентивтік   нысаны, патриархаттық рулық тұрмыс сарқыншақтары, меншік дамымағандығы  тежеді. Бірақ негізгі тежеу  Қазақстанда қолөнер кәсіпшілігі орталықтарының  жоқтығы болғаны  күмәнсіз, өйткені қолөнер  отырықшы мәдениет жағдайында, қалалар мен қыстақтарда ойдағыдай дами алады. Мысалы, ХҮІ ғасырда Бұхара мен Самарқанд Орта Азияның экономикалық және сауда, қолөнер орталықтарына айналды, бұл қалалардың қолөнерінде еңбек бөлінісі бар цехтық ұйымдар болды. Қазақстанда мұндай орталықтар болмады. Рас кейбір аймақтардың  әр түрлі өндіріс бойынша мамандануы орын алған, мысалы, Көкшетау ауданы мен Солтүстік Қазақстанның ормандарындағы халық киіз үйдің ағаштан жасалатын бөліктерін өңдеумен өте ерте заманнан бері айналысып келген. Бірақ бұл қолөнер еңбек қызметінің негізгі түрі  мал шаруашылығына көмекші болған. Қолөнершінің еңбегі белгілі бір шеберлікті талап еткенімен де, қазақтардың қолөнері мал шаруашылығы саласынан дегенмен де бөлініп шықпады, ол қоғамдағы негізгі өндіруші болмады, қолөнершінің өз еңбегімен жасаған бұйымдарды сату есебінен тіршілік етуі мүмкін емес еді. Қазақтардағы қолөнер өз дамуының бастапқы сатысында тұрды, оған товар айырбасы тән болатын, қолөнерші өз бұйымы үшін ақыны заттай, көбінесе малмен алды.