Операциялық жүйе. 8

Операциялық жүйелер 

Операциялық жүйе (Операционная система; operating system) — компьютердің барлық басты әрекеттерін (пернелер тақтасын, экранды, диск- жетектерді пайдалануды), сондай-ақ қатар операциялық жүйенің басқаруымен іске қосылатын басқа программалардың жұмысын басқаратын, көбінесе тұрақты сақтауыш құрылғыда тұратын, машиналық кодта жазылған программа. Алғашқы компьютерлердің операциялық жүйесі болған жоқ, себебі басқару программалары тек компьютердің нақты бір типіне арналып жазылды, бірақ шалғайлық жабдықтарға стандарттардың пайда болуымен, сан алуан компьютерлер үшін осындай жабдықпен әрекеттестіктің бірыңғай программаларын жазуға мүмкіндік туғызды. Операциялық жүйені жазудың екі жүйесі бар — тұрақты сақтауыш құрылғыға барлық жүйені жазу және қатқыл дискіден операциялық жүйенің калған бөлігінің тек жүктеу программаларын ғана жазу. Мекемеде пайдаланылатын шағын компьютерлер, әдеттегідей, MS-DOS немесе ең соңғы OS/2 операциялық жүйесін пайдаланады. Ықшам машиналарда, дискжетектердің қажеттілігінен аулақ болу үшін, тұрақты сақтауыш құрылғыда жазылған операциялық жүйені пайдаланады. Миникомпьютерлерде UNIX немесе өте танымал емес жүйелер PICK немесе BOS (Ұлыбритания) сияқты операциялық жүйе пайдаланылады; сондай-ақ компьютердің нақты бір типіне арналып әзірленген операциялық жүйелер де кездеседі.

Кіріспе

Осы заманғы жалпы тапсырмаларды  атқаруға арналған компьютерлер, соның  ішінде жеке компьютерлерде, бағдарламаларын жегу үшін Операциялық жүйені қажетсінеді. Жеке компьютерлерге арналған Операциялық жүйе мысалдары ретінде келесілерін келтіруге болады: Microsoft Windows, Linux, Mac OS (Darwin) және Unix.

Операциялық жүйенің айырмашылықтарының бірі:

1. Бірнеше бағдарламаны бір уақытта жегуге мүмкін етеді.
2. Бағдарлама жазуды оңайлатады, себебі бағдарламаның жабдықтарды басқару қажеті пайда болмайды. Бұкіл жабдық пен бағдарламалардың өзара әрекеттесуін Операциялық жүйе басқарады. Бұған қоса бағдарламаға жабдық пен басқа бағдарламалармен әрекеттесуге жоғары деңгейлі тілдесуді қамтамасыз етеді.

Қызметтері

Үдіріс басқару

Компьютерде орын алатын әр әрекет, артта өтетін қызмет болсын, бағдарлама болсын, үдіріс ретінде  өтеді. Компьютер фон Нейман құрылымына негізделген жағдайда, процессор бір мезетте тек бір процесті өндей алады. MS-DOS секілді ескі жүйелерде бұл тосқауылды айналып өту үшін еш амал жоқ болғандығынан, бұларда бір мезгілде тек бір үдіріс қана өте алатын.

Ал осы заманғы Операциялық  жүйелер болса, тіпті жалғыз процессорде  де бір мезетте бірнеше үдіріс (бірнеше тапсырманы) орындауды мүмкін етеді.

Операциялық жүйе

Операциялық жүйе, қыс. ОЖ - компьютерді  басқаруға арналған және қолданбалы программалармен байланысы бар  нақты программа.

Операциялық жүйе – компьютер  құрылғыларының үздіксіз жұмыс істеуін  ұйымдастырушы және түрлі командаларды орындауы арқылы пайдаланышының машина жұмысын басқаруына жеңілдік келтіруші  жүйелік программалар. Оның негізгі  қызметі – программалардың бір  – бірімен және сыртқы құрылғылармен  өзара әрекетін ұйымдастыру, оперативті жадты бөлу, компьютердің жұмыс істеу  кезіндеқате жіберілу сияқты түрлі  оқиғаларды анықтау, дискіні жұмыс  істеуге дайындау, монитор мен  принтердің жұмыс істеу режимдерін орнату, пайдаланушының программасын іске қосып, оны орындау т.б..

Яғни ОЖ – машина жұмысын  басқаруға толық жеңілдік беретін  жүйе. Ол осы үшін арналған иілгіш не қатты магниттік дискіге жазылып  қойылады. Сондықтан ОЖ – ны дискілік операциялық жүйе ( ДОЖ, не DOS ) деп те атайды.

Дербес компьютерлер үшін кең тараган оиерациялық жүйелерге  МS (РС) DOS, Windows 95, Windows NT,OS/2, UNIX жатады,Дербес компьютерлерлерге арналған операциялық жүйелердің барлығы да тек бір адамдық болып табылады. Расында да екі адамның бір мезетге бір компьютерде жұмыс істеуін елестету қиын ғой. WINDOWS 95, WINDOWS NT, OS/2, UNIX көп мақсатты жүйелер болып саналады. Көп мақсаттылық — бір компьютерде бір уақытта қатарласа бірнеше есепті шығару мүмкіндігі немесе бірнеше әрекеттің қатар атқарылып жатуы.

Мысалы, Сіз мәтін көшіріліп  жатқан шақта ойнап та отыруыңызға  боладь, өйткені бұл жұмыстарды әртүрлі  қүрылғылар атқарады немесе ол қүрылғылардың  жұмыс жылдамдығы адамның жылдамдығынан  өте жоғары болып келеді. Көптеген ІВМ - үйлесімді компьютерлер дискілік МS DОS операциялық жүйесі мен көп терезелі WINDOWS графикалық операциялық жүйесін пайдаланады.Операциялық жүкелер көптеген функцияларды орыңдайды: информацияны дискіге жазу-оқуды жүзеге асырады, мәліметтер сақтауды ұйымдастырады, компьютер құрылғыларының өзара байланыста жұмыс істеуін, барлық қолданбалы программалар жұмысының орындалуын қамтамасыз етеді. Бұл жүйе ЭЕМ іске қосылғаннан кейін иілгіш не қатты дискіден алғашқы жүктелетін кещенді программа болып табылады. Белгілі бір қосымша қызмет атқаруға керекті программалар тобы утилиттер болып табылады.

Оларға мысал ретінде антивирустік (вирустерге қарсы) программаларды, мәліметтерді архивтеу (кысу) программаларын, компыотердің: жұмыс істеу қабілетін (диагностика) тексеретін программаларды (тест ирограммалары) айтуға болады.

Сервистік программалар

Сервистік программалар —  әрбір адамның операциялық жүйемен  жұмыс істеуін жеңілдететін программалар тобы.Қолданбалы программалар арқылы біздер өз есептерді шығарамыз. Мұндай программалар "қосымшалар" (приложения) деп те аталады. Қолданбалы программалар сан алуан, оларға қарапайым программадан бастап күрделі есептерді шығара алатътн қуатгы мамандандырылған жүйелерді (мәтіндік продессор, графикалық редактор, баспаханалық жүйелер т.б.), ғылыми мөселелерге  арналған және жалпы көпшілікке қызмет ету кешендерін де жатқызуға болады.

Жүйелік үзілісті ұйымдастыру

Мысалы, программаны орындау  кезінде нөлге бөлу кездессе, ол оның мүмкін емес екенің хабарлап, машина жұмысын тоқтатады ; клавиатурадан символ терілсе, ол процессордың осының алдаңдағы ағымдық жұмысына үзіліс жасайды. BIOS – тың құрамында сыртқы құрылғылардың жұмысын басқару драйверлері де бар. BIO.COM (IBMIO.COM) – BIOS жүйесінің жұмысын ьолықтырушы бөлім. Ол сыртқы құрылғылар мен информацияны алмастырудың барлық операцияларын да орындайды. DOS.COM (IBMDOS.COM) – ның жұмысы – пайдаланушының программалары мен түрлі информацияны дискіге тиеу не одан оперативті есте сақтау құрылғысына ендіру, дискіде тиулі программаны жою және т.б.. Ол жад ұяшықтарымен орындалатын жұмыстарды да басқарады. COMMAND.COM – ның негізгі жұмысы – пайдаланушының программаларымен берілгендерді жадқа ендіру және өндеу. COMMAND.COM – ды командалық процессор деп те атайды. Ол ішкі не реззиденттікдеп аталатын түрлі командаларды да орындайды (DIR, COPY, REN, DELETE, CD, MD, RD, DATE, TIME, VER т.б..)

Есептеу желілері операциялық  жүйелер басқаруымен жұмыс істейді. Негізгі желілік, операциялық жүйелерге NovellWare, Windows NT, OS/2, Warp Unix кіреді. Windows 95, 98 операциялық жүйелерінде құрамдас желілік құралдар бар.

Желілік операциялық  жүйе

Желілік операциялық жүйе пайдаланушыларға желілің бір компьютерінен  басқасына файлдар көшіруге, желінің  бір компьютерінен басқасында орналасқан деректерді өңдеуге, ал кейбір жағдайларда  басқа компьютер жадында орналасқан программаны қосуға мүмкіндік береді.

Компьютерлік  желілерді қолдану мыналарды  жүзеге асыруға мүмкіндік береді:

• ақпаратты өңдеу процесінің нақты бір компьютерден тәуелсіздігі;
• желінің бір ДК-сында сақталу есебінен бір ақпаратты қосарлау мүмкіндігінің жойылуы;
• ақпарат сақталуы сенімділігінің жоғарылуы;
• ақпаратты рұқсат етілмеген енуден қорғауды жақсарту;
• ұйымның бөлімшелер және қызметкерлері мен арасында жылдам, қағазсыз ақпарат алмасу мүмкіндігі.

Компьютерлік желілерді  аймақтық таратылу дәрежесі бойынша  классификациялауға болады. Оларды ауқымды (глобальный), аймақтық (региональный) және жергілікті (локальный) желілер  деп бөлуге болады.

Windows объектілі  - бағытталған платформасы

Программалық өнімдерді  өңдеудің қазіргі технологиясы обьект ұғымы негіз болатын объектілі-бағытталған  программалаудың концепцияларында жұмыс жасайды. Интерактивті режимде  жұмыс мүмкіндігі пайдаланушыға  көрнекі графикалық саймандарды  және әр түрлі көмектерді қолдануды  ұсынады.

Объектілі-бағыттаушы программалаудың фундаментальды мінездемелері:

• Компьютерлік әлемде объектілермен жұмыс жасайды;
• Компьютердегі есептеу объектілер арасында мәліметтер алмасу жолымен жүзеге асырылады. *Объектілер хабарламаларды жіберу және қабылдау арқылы өзара әрекеттеседі.
• Хабар беру – әрекет орындау үшін берілетін сұраныс. Әр объект басқа объектілерден тұратын байланыссыз жадтан тұрады;
• Әр объект өзіне байланысты объектілердің қасиетін көрсететін класс болып саналады;
• Класта объект тәртібі көрсетіледі, сондықтан осы класқа жататын барлық объектілер бірдей әрекеттерді орындайды;
• Барлық кластар иерархиялық құрылымды құрайды.

Windows жүйелік ортасында  әрекеттер тізімін орындау үшін:

• объектіні ерекшелеу керек, яғни экранда осы объект белгісінде тышқанның сол жақ батырмасын шерту;
• объект орындайтын әрекеттер тізбегінен меню көмегімен қажеттісін таңдау.

Файл деп ішкі жадыда белгілі  атпен облысты алатын немесе программалар тізбегін айтады.

                                   Жоспар

• 1 Кіріспе
• 2 Қызметтері
• 2.1 Үдіріс басқару
• 3 Операциялық жүйе
• 4 Сервистік программалар
• 5 Жүйелік үзілісті ұйымдастыру
• 6 Желілік операциялық жүйе
• 6.1 Компьютерлік желілерді қолдану мыналарды жүзеге асыруға мүмкіндік береді:
• 7 Windows объектілі - бағытталған платформасы
• 7.1 Объектілі-бағыттаушы программалаудың фундаментальды мінездемелері:

7.2 Windows жүйелік  ортасында әрекеттер тізімін  орындау

Операциялық жүйе: мәні және оның негізгі қызметтері 
Операциялық жүйе компьютердің барлық құрылғыларының жұмысын және программалық жасауының жұмысын басқару үшін қажет екенін білесіңдер. Ол компьютер мен адамның арасындағы байланысты қамтамасыз етеді, демек, 
 
Операциялық жүйе адам мен компьютердің электрондық құрауыштары және қолданбалы программалар арасында келістіруші қызметін атқарады. Ол адамның программаларды іске қосуына, барлық мүмкін деректерді оларға беруге және олардан алуға, программа жұмысын басқаруға, компьютердің және оған қосылған құрылғылардың параметрлерін өзгертуге, ресурстарды қайта бөліп беруге мүмкіндік береді. Дербес копьютерде жұмыс істеу, шынында, оның операциялық жүйесімен жұмыс істеу болып табылады. 
Біз үшін компьютермен қарым-қатынас жасаудың қолайлы әдісі - операциялық жүйе қамтамасыз ететін интерфейс маңызды.

Операциялық жүйелерді жіктеу.

 
 
Дербес компьютерге арналған операциялық  жүйелер бірнеше параметрлері бойынша  ерекшеленеді. Атап айтқанда, ОЖ-лер: 
■ Бір міндетті және көп міндетті қатар атқаратын; 
■ Бір адам пайдаланатын және бірнеше адам пайдаланатын; 
Бұдан басқа операциялық жүйенің командалық немесе графикалық (немесе екеуі 
бірге) көп терезелі интерфейсі болуы мүмкін. Анығырақ айтқанда, мұндай жүйелер, әдетте, негізгі режимде бір программаны және фондық деп аталатын режімде көмекші тағы бір програманы іске қосуға мүмкіндік береді. Мысалы, негізгі режимде мәтіндер редакторын, ал фондық режимде басу программасын іске қосуға болады. Бұл программалар бір-біріне кедергі келтірмей, қатар жұмыс істейді. Мысалы, бір программа адаммен шахмат ойнағанда, басқасы басқа компьютерлермен бірге модем арқылы ақпарат тексеруі мүмкін. 
Бір міндетті жүйелер қарапайым, жинақы, қуатты аз компьютерлерде жұмыс істеу қолайлығы жағынан көп міндетті жүйелерге теңесе алмайды, сондықтан да біртіндеп әрине, дербес компьютерде бірнеше адам кезекпен жұмыс істеуіне болады және олардың әрқайсысы компьютердегі барлық ақпаратқа шыға алады. Кейбір бірнеше адам пайдаланатын жүйелер, мысалы, UNІХ, бір компьютерде бірнеше пайдаланушының қатар жұмыс істеуіне мүмкіндік береді. Бұл жағдайда әрбір пайдаланушының жұмыс орнына терминал орнатылуы керек. Терминал ретінде не арнайы жасалған құрылғылар (пернетақтасы бар бейнемонитор), не дербес компьютерде іске қосылған арнайы программа болуы мүмкін. Бірнеше пайдаланушы, әрқайсысы өз терминалымен, бір-біріне кедергі келтірмей, бір компьютерде қатарласа жұмыс істей алады. 
Соңғы жылдары графикалық көптерезелі интерфейс қажетті әрекеттер мен объектілердің сипаттамалары мәтін түрінде енгізілмейді, маустың көмегімен менюден, файлдар тізімінен және т.с.с. таңдалады.

WINDOWS ТИПТІ ОПЕРАЦИЯЛЫҚ  ЖҮЙЕЛЕР

 
 
Бірінші типіне Місгosoft компаниясының  ұқсас екі жүйесі Windows 95 пен Windows NТ  жатады. 
Windows 95 және Windows NТ операциялық жүйелер көпміндетті және олардың көптерезелі графикалық интерфейсі бар. 
Өз тарихында Місгоsoft компаниясы алдымен Windows NТ жүйесін жасады. Бірақ сол кездегі дербес компьютердің қуаты бұл жүйені тиімді қолдануға жеткіліксіз больш шықты. Компьютердің қуатына лайықты шектелген жүйенің қарапайымдау нұсқасы Windows 95 деген атпен шығарылды да, бірден кең таралды. Бұл операциялық жүйе ЭЕМ пайдаланушыларының алдыңғы интерфейстерімен салыстырғанда, айтарлықтай тиімді болып табылады, 
Windows жүйесінің ең маңызды ерекшелігі мыналар: 
1. Windows тұйық жұмыс ортасы болып табылады. 
Бұл - операциялық жүйе деңгейінде мүмкін болған кез келген операцияларды Windows -тан шықпай-ақ орындауға болады деген сөз. Қолданбалы программаны іске қосу, дискеттерді пішімдеу, мәтіндерді басуға шығару - мұның барлыған Windows-тан шақырып алуға және операция аяқталғаннан кейін Windows-қа кері қайтаруға болады. 
Windows ортасында терезе және таңбашалар пайдаланушы интерфейсінің негізгі түсініктері болып табылады. Windows-та орындалатынның барлығы не таңбашасы (пиктограммасы) бар операция, не терезесі бар (немесе терезедегі) операция болып табылады. Барлық сервистік және қолданбалы программалар үшін терезелер құрылымы және оларды басқару элементтері, операциялар жиыны мен сервистік программаларға арналған менюдің қүрылымы, сондай-ақ маустың көмегімен орындалатын операциялар стандартталған, яғни белгілі стандарт бойынша орындалған. 
2. Windows графикалық жүйе болып табылады. 
Windows жүйесімен UNIX типті («Юникс» деп оқылады) операциялар жүйелер бәсекелесе алады. 
UNIX - бұл командалық интерфейсі бар көпміндетті, бірнеше адам пайдаланатын 
ОЖ. Ол бұдан 20 жылдан астам уақыт бүрын жоғары сенімділікті талап ететін міндеттерді шешетін, сол кездің ең қуатты компьютерлері үшін арналған. 
Windows пен UNIX типті жүйелермен барлық операциялық жүйелердін көп түрлілігі тамамдалмайды. Көпшілікке арналған алғашқы дербес компьютерді американдық Аррlе компаниясы шығарған. Қазір барлық жерде қолданып жүрген Rапк Хеrох компаниясының жаңалығы графикалық көптерезелі интерфейсті алғашқы рет іске асырғандығында.

WINDOWS -ТЫ БАПТАУ

 
 
Windows 98 операция жүйесін орнатқанда  жүйе пайдаданушылардың көпшілігіне  есептелінген белгілі бір стандартқа сәйкес бапталуы керек. Біз енді Windows –тың кейбір баптауын ғана қарастырайық. Бас меню мен Міндеттер панелінен баска Windows-тың барлық баптауы дерлік Басқару панелі деп аталатын жүйелі қапшық арқылы орындалады. Бұл қапшыкты ашу үшін, мына әрекеттер тізбегін орындаңдар: 
Пуск - Настройка - Панель Управления Баскару панелі қапшығын іске қосу. 
Жаңа сабақ түсіндіріліп болған соң “Күміс қақпаның” есігі ашылады. 
Көзге арналған жаттығулар 
1.1-4-ке дейiн санап көздi қатты жұмып,сонан кейiн ашып,жайбарақат ұстап, 
1-6-ға дейiн санай отырып,алысқа қарау қажет.4-5 рет қайталау қажет 
2.1-4-ке дейiн санай отырып,екi көздi оларға қатты күш салмай,бiр-бiрiне қаратып,соңында 1-6-ға дейiн санай отырып алысқа қарап,4-5 рет қайталау керек. 
3.1-4-ке дейiн санап,басты қозғамай,оңға қарап бiр нүктеге көз тоқтату,соңында 1-6-ға дейiн санап,алысқа қарау.Осы тәрiздi басты қозғамай,солға,жоғары,төмен қарау керек. 
4. 1-6-ға дейiн санай отырып,көзқарасты диогоналы бойынша:оң жақ жоғарыдан-сол жақ төменге аударып,сонан соң алысқа қарау;сонан соң сол жақ жоғарыдан-оң жақ төменге аударып, алысқа қарау.4-5 рет қайталау.Көз гимнастикасын орындау кезiнде жалпы дене гимнастикасын да жасауға болады.Тұрақты түрде көз және жалпы дене гимнастикасын жасау көзге түскен қысымды жеңiлдетiп,дененi сергiтедi.

Операциялық жүйелер – компьютердi басқаруға арналған және қолданбалы бағдарламалармен байланысы бар нақты бағдарлама. Дербес компьютерлер үшiн кең тараған операциялық жүйелерге MS DOS, WINDOWS*, UNIX ж„не т.б.

Дербес компьютерлерге арналған операциялыј жүйелердiң барлығы  да тек бiр адамдық болып табылады. WINDOWS*, UNIX көп мақсатты жүйелер болып  табылады. Көп мақсаттылығта –  бiр компьютерде бiр уақытта  қатарласа бiрнеше есептi шығару мүмкiндiгi немесе бiрнеше әрекеттiң  қатар атқарылады.

Көптеген компьютерлерде MS DOS пен көп терезелi WINDOWS операциялыј  жүйелерiн падаланады.

Операциялық жүйе ЭЕМ-нiң  бағдарламалық құралдарының ажырамас бөлiгi болып саналады. әрбiр адамға ЭЕМ-нiң барлық құрылғыларын басқару  мүмкiншiлiгiн беретiн, сол себептi басқа бағдарламаларды аппаратурамен  байланыс жасаудан босатын, компьютерде  жұмыс iстегiсi келетiн әрбiр адамға өте қажет операциялық жүйенiң  алатын орны ерекше.

Операциялық жүйе екi негiзгi қызметтi орындайды:

1. Барлық қолданбалы және жүйелiк бағдарламалардың жұмыстарын қолдап, олардың бiр-бiрiмн және аппараттық жабдыјтармен байланыстарын қамтамасыз ету;
2. әрбiр адамға ЭЕМ-дi жлпы басқару мүмкiншiлiгiн беру.

Операциялық жүйелер көптеген функцияларды орындайды: ЭЕМ-нiң

жадын бөлу, жұмыс кезiнде  туындайтын әртүрлi оқиғаларды анықтау, жұмыс нәтижелеренi қағазға, экранға  шығару жолдарын ұйымдастыру, ақпараттарды сыртқы ортадан алу және беру т.б. Операциялық жүйе-нiң негiзгi ядросы машина iске қосылған сәттен бастап ЭЕМ-нiң жадында болады. Машинаны жалпы басқару үшiн операциялыј  жүйенiң командалық тiлi пайдаланылады, оның көмегiмен адам дискiнi белгiлеу, мәлiметтердi көшiру, кез келген бағдарламаны iске қосу, керектi жұмыс режимiн  орнату сияқты әртүрлi әрекеттер орындайды.

Операциялығ жүйе – адам мен ЭЕМ аппараттық құралдарының арасындағы байланысты ұйымдастыратын бағдарлама немесе бiрiктiрiлген бағдарлама тобы. Оның құрамына өз командалары және драйверлер – сыртқы құрылғыларды басқару бағдарламалары, утилиттер – жұмысты жеңiлдететiн бағдарламалар және т.б. кiредi.

ОЖ-ң атқаратын жұмысын  үш топқа бөлуге болады:

• мәлiметтердi енгiзу-шығарудың барлық түрлерiн ұйымдастыру;
• ЭЕМ сыртқы ортамен байланыстыру;
• Мәлiметтердi сақтау мен өндеу жұмыстарын атқару.

Компьютерлердiң әртұрлi моделдерiнде қолданылатын ОЖ–ң мүмкiндiктерi де әрјалай бола бередi. ең көп тараған  ОЖ түрлерiне MS DOS және де соңғы кезде  кеңiнен қолданыла бастаған көп  терезелi операциялыј жүйелер - WINDOS бағдарламалары жатады.

MS DOS жүйесi 1981 жылы пайда  болып, компьютерлерге орналастырылды.

ЭЕМ-де бағдарламалар мен  мәлiметтердi сајтаушы рөлiн магниттiк  дискiдегi жинақтауыштар (МДЖ) атқарады. Дискiлердi латын алфавитiнiң алғашқы  бас әрiптерiмен А:, В:, С:, D: және т.с.с. болып белгiленедi.

Компьютерлердiң көбiнде  иiлгiш магниттiк дискi екеу болады, олар А: ж„не В:, ал қатты дискiдегi жинақтауыштар  бiр немесе бiрнеше болады бола бередi, олар С:, D:, Е: ж„не т.с.с. түрлерiнде белгiленедi.

ЭЕМ iске қосылқанда ОЖ кқбiнесе С: қатты дискiсiнен немесе А: иiлгiш  дискiсiнен оқылып жедел жадқа  жүктеледi де, экранға ОЖ қызмет атқаруға дайын екендiгiн бiлдiретiн A:\> немесе C:\>.

A:\> - бұл А: дискiсiнiң  жұмыс iстеуге дайындығын көрсетедi. Егер компьютер iске қосылғанда  А: дискiжетек ұясына дискет  салынбаса, онда ЭЕМ автоматты  түрде С: дискiсiнен оқиды.

С:\> - С: дискiсiнiң жҙмыс iстеп тұрғанын көрсетедi.

ОЖ ЭЕМ жедел жадына дұрыс жүктелген соң, экранға  С:\> немесе A:\> сияқты команда енгiзу жолдары шығады.

Мәтiндер мен бағдарламалардан түратын мәлiметтер тұрақты күйде  дискiдегi файлдарда сајталады. Файл – белгiлi бiр атпен магниттiк дискiде жазылған бiртектес ақпараттар жиыны. ОЖ жұмысы үшiн керектi мәлiметтер рүлiн әртүлi типтегi файлдар атқарады. Файл бағдарламадан, не оларқа қажеттi берiлген сандар тобынан, мәтiннен түруы мүмкiн. әрбiр файлдың файлдар каталогында тiркелген үзiндiк аты болуы керек. Дискiде аттары әртүрлi көптеген файлдар болады. Файлдың толық атауы екi бөлiктен құралады: аты және заты (түрi не типi). Файлдың аты – 8 таңбаға дейiнгi әрiптен басталатын сандар мен әрiптер жиыны, ал оның 3 таңбадан аспайтын екiншi бөлiгi оның заты, типi не атының кеңейтiлуi деп те атайды. Файлдың аты мен заты нүктемен бөлiнедi.

ФайлдыҢ толық аты латынның бас не кiшi әрiптерiмен белгiленедi. Мыс: red.bas, tot.txt, COMMAND.COM, BASIC.EXE.

Файлды дискiге жазғанда не өзгерткенде, оның көлемi, жазылған уақыты, мерзiмi де тiркеледi. Файлдың аты, типi, символмен берiлген көлемi, операциялық жүйенiң календары мен сақатынан жазылған күнi, айы, сақаты файлдың атрибуттары деп аталады.

Кейбiр командаларды орындау кезiнде файлдардың атын толық көрсетпеуге болады, бұл жағдайда ОЖ файлдар тобын iздейдi.

Кейде файлдардың бiреуiн ғана емес,қатар орналасған бiрнешеуiн топтауға тура келедi. Мүны файлдың атына шаблондарды немесе нұсқаларды, яғни * және ? белгiлерiн қою арқылы iстеуге болады.

* - файлдың атындағы осы таңбадан бастап кез келген сөз тiркестерiн орналастыруға болатының бiлдiредi.

? – файлдың атындағы болуы мүмкiн кез келген таңбаны немесе оның болмауын да көрсетедi. Мысалы:

AL*.* - аты KOL әрiптерiнен басталатын барлық файлдар тобын көрсетедi (alma.txt, alia.doc, alan.bac);

*.TXT – типi не заты EXE болып келген бар файлдар тобын көрсетедi (alma.exe, talon.exe,beta.exe);

*.* - жұмыс iстеп отырЈан ақымдағы каталогтақы барлық файлдарды топтап белгiлейдi;

* - типi көрсетiлмеген файлдар тобын көрсетедi (alia);

????.BAS – типi BAS болып келген аты бiр, екi, үш ж„не төрт таңбадан тұратын файлдар тобын көрсетедi (alis.bas, osa.bas, tor.bas);

A??.* - аты А таңбасынан түратын және А әрпiнен басталып үш таңбадан түратын заты кез келген сөз болатын файлдар тобын көрсетедi (a.txt, ag.com, asa.dos).

Дискiде сақталатын файлдар  өте көп болады, олар бiрнеше мыңдаған сандарға жетедi. Мұндай ақпараттармен  жұмыс iстейтiн адам қандай ақпарат  қай жерде орналасғанын және ол файлдардың аттарын есте сақтауы керек.

Файлды дискiде iздеудi жеңiлдету  үшiн арнайы тiркеген ыңғайлы. Ол үшiн  каталог ұғымы қолданылады. Каталог – белгiлi бiр ортақ қасиеттерiне қарай магниттiк дискiде орналастырылЈан файлдар тобына қойылған атау. әрбiр аталогтың өзiндiк белгiлi бiр аты бар. Егер каталогта файл аты жазылса, файл сол каталогта орналасған деп атайды. әр каталогта көп файл жазыла бередi.

Бiр каталогқа аттары бiрдей екi файлды орналастыруға болмайды. Оның соңғысы жазыларда алдыңғысы  бiрден жойлып кетедi, бiрақ аттас  файлдар әртүрлi каталогтарда орналаса бередi. Бiр каталог екiншi бiр каталогтыҢ iшiне орналаса бередi, мұндайда ол бағынышты  атанып, сатылы түрде бұл каталогқа  басқа бiр каталог бағынышты  болып орналаса беруi мүмкiн. Осындай  бiрiнiң iшiне бiрi орналасған каталогтар бұтақ тәрiздi көп сатылы (иерархиялы) файлдар жүйесiн құрайды.

Дискiде мiндеттi түрде түпкi немесе 1-деңгейдегi каталог болуы  тиiс. Оған файлдар, 2-деңгейдегi каталогтар, ал оның iшiне 3-деңегйдегi каталогы, т.с.с. орналасуы мүмкiн.Бағынышты каталогтар тiзбегi “\” таңбасымен бөлiнiп жазылады. Мыс:

C:\GRUP> - мұндағы GRUP 1-шi  деңгейдегi каталог

C:\GRUP\PO> - мұндағы PO 2-шi  деңгейдегi каталог

Файлдар бұтақ тәрiздi күрделi түрде құрылса, онда оның тек өз атын ғана емс, сонымен қатар тұрған орнын, басты каталогын, оның деңгейлерiн  көрсету керек. Мұндай файлдың нақты  тұрғын көрсететiн каталогтар тiзбегiн  – маршрут не жол деп атайды. Файл толық түрде мынадай элементтермен  белгiленедi:

• дискiнiң аты, ол бiрақ кейде көрсетiлмей де кетедi;
• бiрiнiң iшiне бiрi кiретiн каталогтар тiзбегiнiң аттарынан тұратын маршрут;
• тiзбектi аяқтайтын файлдың өз аты.

Файлдың маршрутын немесе адресiн толық көрсету үшiн  дискiнiң атын,

каталог аттарының тiзбегiн, ең соңында файлдың атын және типiн  толық көрсету қажет. Жалпы ереже  бойынша файлдың толық аты  мынадай болады:

[дискiнiң аты:\] [маршрут\] файлдың аты[.типi]

әрбiр iс-әрекет орындалған сайын  экранға ЭЕМ-нiң келесi команданы  орындауға дайын екендiгiн көрсететiн  шақыру тiзбегi автоматты түрде экранға  шығып отырады. Егер маршрут С: таңбаларынан басталса, файл орны осы дискiнiң  түпкi каталогынан есептеледi, диск көрсетiлмесе, файл орны ақымдағы каталогтан бастап есептеледi.

Кейбiр үш әрiп тiркестерiнен  тұратын аттар стандартты құрылғылардың  аттары болып келедi. Олардың файлдың  аттары немесе заттары ретiнде пайдалануға  болмайды. Мыс:

   PRN- негiзгi баспақа  беру қүрылғысы, 1-шi принтер;

   LPT2 – қосымша 2-шi  принтер;

   CON- консоль, яғни  берiлген мәндердi енгiзетiн болсақ, пернелiк экранға шықаратын болсақ  – дисплей;

   AUX – негiзгi коммуникалық  канал;

   NUL – бағдарламаны  қалыптастыру, жетiлдiру және орындау  мақсатында қолданылатын жалған  құрылғы.

Файл атына тiркелiп  тұратын оның заты немесе типi онда сақталатын информацияның тегiне, мазмұнына, тұрiне қарап берiледi. Стандартты типтер:

.BAS –  BASIC тiлiнде жазылған  бағдарлама түрiндегi файл;

.COM – тә„уелсiз орындалатын  командалық файл;

.EXE – ОС жҙмыс басқаруымен жұмыс iстейтiн, бiрден орындалатын файл;

.PAS – Паскаль тiлiнде  жазылған бағдарламалыј файл;

.TXT – текстiк файл.

MS DOS операциялық жүйесi  дискеттiң немесе С: дискiсiнiң  түпкi каталогында файлдар түрiнде  орналасады да, мынадай бөлiктерден  тұрады.

- BIOS модулi – компьютердiң тұрақты жадында жазылған мәлiметтi енгiзу-шығарудың негiзгi жүйесi. Бұл модуль компьютер шыққан заводта жазылып өшiрiлмей тұрақты сақталады. Ол ЭЕМ iске қосылған сәтте құрылғылардың жұмыс iстейтiнiн немесеiстемейтiнiн тексерiп, ОЖ-нiң мәлiмет енгiзу-шығаруға байланысты атқарылатын қарапайым жұмыстарын атқарады;

- Операциялығ жүйенiң жүктеуiшi - бұл кiшкентай ғана программа операциялық жүйенiң компьютердiң жедел жадында тұрақты сақталатын қалған модульдерiн файлдардан(IO.SYS, MSDOS.SYS,) оқуды қамтамасыз етедi.

- IO.SYS файлы сыртқы құрылғылармен(пернелiк тақта, дисплей, принтер,) информация алмасудыҢ барлық түрiн атјарады;

- MSDOS.SYS – файлы жалпы файлдар ашу iсiн және де ЭЕМ жедел жадын басқарады, оған әрқашанда жедел жадта қанша бос орын бар екенi белгiлi болады;