Орталық Қазақстан

Орталық Қазақстан

Орталық Қазақстан  — Қазақстан Республикасының  құрамындағы экономика-географиялық аймақ.

Алғашқы қауымдық кезең

Орталық Қазақстан  өңірі өзінің табиғи географиялық жағдайы  мен орналасуына байланысты ежелгі қазақ тарихында ерекше орын алады. Археологиялық зерттеулердің нәтижесінде бұл аймақты ежелден алғашқы адамдардың мекендегені анықталған. Бұл уакыт тарихи дәуірлеу бойынша б.з.б. 5-3 ғ-лар аралығы. Олар негізінен терімшілікпен, аңшылықпен, сонымен қатар балықшылықпен де косымша айналысқан. 15-25 адамнан тұратын алғашқы адамдар қауымдық тобырларды құрады, Қазақстан аумағында өмір сүрген алғашқы адамдар патекантроптың замандастары еді. Олар отты пайдалануды, мамонт сүйегінен, мал терісінен карапайым үй салуды үйренді.

Орта ғасыр

Б.з. 6 ғасырында Орталық Қазақстан Түрік қағанатының кұрамына енді. 603 жылы Түрік қағанаты екіге бөлініп, Батыс Түрік қағанаты Жетісу мен Орталық Қазақстан аумағын қамтиды. Тарихи деректер бойынша 7 ғ-дың екінші жартысында Батыс Түрік қағанатының ішіндегі ең күшті тайпалық одақ — қимақтар Ертіс өзенінен Сыр, Шу бойына дейінгі аралықты мекендейді. 9 ғ-да Қимақ қағанаты жеті тайпадан тұрды, оларға: қимақ, ланиказ, аджлад, эймур, баяндур, татар, қыпшақтар жатады. Ал 10 ғ-да осы тайпалардан қыпшақтар алдыңғы қатарға шығып, Қыпшақ хандығын кұрды. 10 ғ-дың аяғында қыпшақтар Сыр бойындағы оғыздарды ығыстырды, Қазақстаннын түгелге жуык жеріне билігін жүргізіп, Дешті-Қыпшақ деп аталды. 11-12 ғғ-да қыпшақтар екіге бөлінді, он қанаты Торғай даласын, Жем, Жайық, Еділ бойын жайласа, сол қанаты Орталық және Шығыс Қазақстанды мекендеді. Қыпшақ хандығының алғашқы орталығы Ертіс өзенінің орта ағысыңда болса, кейіннен Сыр бойындағы Сығанақ қаласына ауысты. Қыпшақ мемлекетін хан баскарды, олардан баска билеушілер катарына тархандар, бектер, басқақтар жатады. Орталық Қазақстан шаруашылығы көшпелі мал шаруашылығына негізделді. Мал жаз айларында Сарыарқаның кең даласын жайласа, қыста тау шатқалдарына, ықтасын жерлерге оралып отырды. Орта ғасырда Сарыарқа аркылы Ұлы Жібек жолының бір тармағы өтті, ол Қарқаралы, Ұлытау, Жезқазғанды басып өтіп, батысқа беттейді. Осы өңірде мыс, темір рудасы балқытылып, олардан еңбек кұралдары, қару-жарақтар жасалған. Оған дәлел Қарқаралы маңындағы Кент, Суықбұлақ мекендері, Темірші, Кентөбе кен орыңдары, Жезқазғандағы Милықұдық қонысы мен осы өңірдегі мыс және темір өндірген ежелгі кен орындары. Қытай өзені Хуанхэден Дунайға дейін созылған Ұлы Еуразия даласы адамзат тарихы бойында тек Батыс пен Шығыс арасындағы жалғаушы ғана емес, көптеген халықтардың ұлы бесігі болды.

Табиғат жағдайы

Наурызым қорығы

Ауданның құрамы:

Қарағанды облысы

Ауданы 428 мың  км²

Халқы 1339 мың адам

Орташа тығыздығы:3,1 адам/км²

Орталық Қазақстан - республикамыздағы су жетіспейтін  аймақтардың бірі, теңіздерден қашық  жатуымен бірге ірі езендері де жоктың қасы. Бірақ минералды ресурстарға  бай аймақтың бірі.Сарыарқа жері пайдалы  казбалардың көмбесі десе де болады. Мұнда- көмір, темір кені, мыс, марганец, алтын, күміс, мұнай жөне т.б.пайдалы қазбалар кездеседі. Орталық Қазақстанның экономикалық-географиялық жағдайынын. қолайлылығы орталықта орналасуында, яғни барлық экономикалык аудандармен шектеседі. Пайдалы казба кен орындарына жақын орналасқан, аумағы транзит жолының үстінде және көлік қатынасы жақсы дамыған.Аудан шекарасының басқа республикалармен шектеспеуі ауданның сыртқы байланысының дамуына, ал климатының куаң болуы ауыл шаруашылығын өркендетуге қолайсыз әсер етеді.Климаты шұғыл континенталды, қысы суық, боранды желдер жиі болып тұрады. Жылдық түсетін жауын-шашын мөлшері шамамен 250 мм. Вегетациялық кезеңнің ұзақтығы 160 күн. Осындай агроклиматтық жағдай ауыл шаруашылығының салаларын дамытуға кері әсерін тигізуде.

Табиғат ресурстары

Орталық Қазақстанды  минералды ресурстардың қазынасы десек  те болады. Бұл ауданда пайдалы  казбалардың алуан түрі және үлкен  қоры шоғырланған. Жер койнауындағы көмірдің мол қоры Қарағанды көмір  алабында орналасқан. Сонымен бірге 100% кокстелетін көмір де осында. Мыс кен орындары Балқаш маңы мен Жезказғанда, марганецтің 100%-ы Атасу жөнө Жезді кен орындарында шоғырланған. Сонымен бірге мұнда сирек металдар да кездеседі. Вольфрам мен молибденнің негізгі кен орындары Жоғары Қайрақты, Көктенкөл, Солтүстік Қатпар,Қараоба және Оңтүстік Жауырда орналасқан. Оңтүстік Торғай мұнай газ алабында мұнай мен газдың 3 кен орны анықталып, барлау жұмыстары жүргізілді. Соныменбірге кенсіз пайдалы қазбалардың қоры анықталып, әсіресе құрылыс материалдары көптеп шоғырланған. Аудан жеріндегі пайдалы қазбалардың ерекшелігі - олардың бір-біріне жақын орналасуында.

Су ресурсы

Орталық Қазақстанның оңтүстік шығысында Балқаш көлі орналасса, қалған аумағында (Қарасор, Қыпшақ және т.б.) ұсақ көлдер кездеседі. Олардың дені ащы көлдер.Судың жетіспеуі өнеркәсіп жөне ауыл шаруашылык салаларын дамытуға кедергі болуда. Сумен камтамасыз ету үшін Ертіс - Қарағанды - Жезқазған су қоймалары және канал салынды.

Орман ресурсы

Орталық аудан  орман ресурсына тапшы аудандардың бірі, негізгі ормандары суды қорғауда және рекреациялық мақсатта маңызды рөл атқарады. Негізгі ағаш түрлері - қарағай,қайың жөне көктерек. Табиғаттың әсем жерлерін сақтау максатында Қарқаралы ұлттық паркі ашылған.

Халқы

Орталық Қазақстанның халқы ұзақ уақытқа дейін аз қоныстанған аудан ретінде белгілі болатын. Ұлы Отан соғысына дейін және тың жерді игеру кезінде Кеңес өкіметінің батыс аймақтарынан славян ұлт өкілдері келіп коныстана бастады. Соның нөтижесінде славян халықтарынын, саны көбейді. Қазіргі танда Орталык Қазақстанда 115 ұлт өкілінен 1,3 млн адам тұрады.Ауданның 11 каласында 1 134 мың адам тұрады, оның 453 мыңы Қарағанды қаласында (жалпы аудан халқының 34%). Екінші орында Теміртау қаласы (170 мың), республикамыздағы ең жоғары урбандалған экономикалық аудан (85%).Ауыл халкы біркелкі орналаспаған. Халықтың тығыз орналасқан аймақтарына - ауданның солтүстігі, өзен алаптары, ірі темір жол тораптары жөне су қоймаларының маңы жатады. Жұмыссыздық санының мөлшері қазір 6,9%-ды құрайды. Экономикалық, белсенді халықтың үлесі — 70%.Соңғы кездерде білім және денсаулық саласына бөлінетін қаржы көлемі 1,5 есеге көбейді.

Өнеркәсібі

Орталық Қазақстан - республикамыздағы ірі индустриалды аудандардың бірі. Жалпы ауданның аймақтық өнім шығарудағы үлесі 9%-дан астам. Кен орындарының барланған қоры - отын, электр куаты, металлургия өнеркәсібін дамытуға мүмкіншілік береді.Ауданда ірі тау-кен металлургия кешені калыптасқан. Оның құрамына тау-кен өндірісі салалары мен кара және түсті металлургия кәсіпорындары, көмір өнеркәсібі кіреді. Аудан экономикасында отын өнеркәсібі маңызды рөл атқарады. Мемлекетіміздің маңызды көмір базасына Қарағанды тас көмір алабы жатады. Онда республикада өндіретін тас көмірдің 32%-ы ендіріледі.Қара металлургия өнеркәсібінің дамуы Теміртау каласындағы толық циклді комбинатқа байланысты. Комбинатта шойынның 100%-ын, болаттың 97%-ын шығарады. Қуаттылығы жөнінен ТМД көлеміндегі металлургия кәсіпорындарының арасында 7-ші орында.Түсті металлургияда карқынды дамығаны мыс ендіру саласы,бірақ басқа да түсті металдардың коры аз емес. Ірі тау-кен металлургия комбинаты Жезқазғанда (Қазакстандағы ірі комбинат) және Балқашта салынған. Бұл жерде өндіру, байыту және шақпақталған мысты алу кешенді түрде дамыған. Мыстың мұндай түрі тек Орталық Қазақстанда шығады Орталық Қазақстан аумағында Қарағанды-Теміртау АӨК және Балқаш-Жезқазган өнеркәсіп тораптары орналасқан. Бір-бірімен жоғарғы электр желісі арқылы және темір жолмен байланысады.Қарағанды- Теміртау АӨК (ең қуаттысы) көмір өнеркәсібінің негізінде қалыптаскан. Орталығы Теміртау қаласындағы Қарағанды металлургия комбинаты. АӨК-нің құрамына өнеркөсібі дамыған Абай, Саран, Шахтинск калалары, қала типтес Долинка, Шахан, Топар жөне т.б. кенттер кіреді.Бұл кешенде металды көп кажет ететін машина жасау және негізгі химияның салалары дамыған.АӨК-ні сумен Ертіс - Қарағанды каналы жөне Нұра су қоймасы камтамасыз етеді.Балқаш және Жезқазган өнеркәсіп тораптары, толық циклді мыс өнеркәсібінің дамуына байланысты қалыптасқан тау-кен байыту комбинаты (оның құрамына кен орны, карьер, байыту фабрикалары, мыс балқыту зауыттары) жұмыс істейді.Орталык Қазакстанның өндіріс салалары көбінесе қоршаған ортаға қолайсыз әсер етеді. Зиянды калдықтарды азайту үшін кәсіпорындар өнімдерінің калдығын химия өнеркәсібінде пайдаланады. Жезқазған және Балқаш қалаларында күкірт кышқылы өндірілсе, Теміртау қаласында азот тыңайткышы, тас көмір шайыры,бензол шығарылады.Қожды құрылыс материалы ретінде және цементке қосуға пайдаланады.Күкірт қышқылын өндіруден Орталык Қазақстан Шығыс Қазақстаннан кейін 2-ші орында.

Электр қуаты  саласы

Электр қуаты  саласында жылу электр стансалары негізгі  рөлді атқарады. Қарағанды МАЭС-і  жәнө Теміртау, Балқаш ЖЭО-ы орталық  ауданның көсіпорындарын, сонымен бірге  оңтүстік экономикалық ауданының кейбір кәсіпорындарын электр куатымен қамтамасыз етеді

Машина жасау  саласы

Машина жасау  өндірісі көмекші салалардың рөлін  атқарады . Қарағанды тау-кен жабдығы  машина зауыты - металлургия кәсіпорындарына  арналған тау-кен шахта құрал-жабдықтарын  шығарады. Сондықтан да ауыр өнеркәсіп Орталық Қазақстанда жетекші орынға ие.Ауыр өнеркәсіп салаларының кешенін толықтырушы кәсіпорындарға жеңіл жөне тамақ өнеркәсібі жатады. Жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары тігін, токыма, аяқ киім бұйымдарын шығарады. Көлік түрлеріне келетін болсақ, негізгі рөлді темір жол атқарады. 1930 жылдары салынған Астана - Қарағанды - Мойынты - Шу темір жолы тек орталықтың емес, солтүстік ауданның да отын өнеркәсібін және басқа салаларын дамытты. Осы темір жол магистралінен бөлініп кен орындарына тартылған (Жезказған, Қаражал, Теміртау,Балқаш, Саяқ) жолдар түсті және қара металлургияның дамуына түрткі болды.Темір жолмен катар автомобиль жолдары да жақсы дамыған. Автомагистральдар аудан ішіндегі және көршілес аудандардың ірі өнеркәсіп орындарын (Қарағанды - Теміртау,Қарағанды - Балқаш - Алматы) байланыстырады.

Ауыл шаруашылығы

Ауыл шаруашылығының салаларын дамытуға ауданның солтүстік  бөлігі қолайлы. Негізінен астық  тұқымдастардан жаздық бидай, арпа, тары, техникалық дақылдардан күнбағыс және бау-бақша мен картоп егіледі. Сонымен бірге ірі қара, жылқы, кой, шошқа өсіріледі.Ауданның оңтүстігіндегі жерлер тек кана мал жайылымына жарамды. Әсіресе қой бағылады. Орталық Қазақстан ауыл шаруашылық өнімдерімен өзін-өзі толық қамтамасыз ете алмағандықтан сырттан әкеледі.Ауыл шаруашылығына, әсіресе солтүстігіндегі тыңайған жерлерге жел эрозиясы үлкен зиян келтіріп отыр.

Экологиялық проблемалары

Республика  аймағында бірнеше ірі экологиялық  қолайсыз аймақ болса, соның бірі - Қарағанды облысы (орталық аудан). Экологиялық тепе-тенсіздіктің негізгі көзі: ауаның, судың және топырақтың ластануы өнеркәсіп қалдықтарының әсерінен және аумағының Семей полигонына жақын орналасуынан. Көптеген пайдалы қазбалардың кен орындарында тиісті экологиялық талаптарды орындамай пайдаланғаннан кейін ашық күйінде тастап кеткен немесе істен шығарылған. Бұл да қазіргі кезде қоршаған ортаға өз зиянын тигізуде.

Қалалары

Аудандағы қалалардың дені өткен ғасырдың 1930-1940 жылдары  салынған. Қалалар пайдалы казбалардың  игерілуіне байланысты пайда болды. Кейіннен зауыт-фабрикалар салынды.

Қарағанды (453 мың  адам). Мемлекетіміздегі жас калалардың бірі, бірак экономикалық өлуеті жағынан  республикамыздағы жетекші қалалардың қатарында. Халық арасында Қарағанды  «Кеншілер (шахтерлер) қаласы» деп  аталады. Тарих тұрғысынан қарасақ алғашқы елді мекен 1,5 ғасыр бұрын көмір кенін игеруге байланысты пайда болған екен.

Теміртау (170 мың  адам) - Қарағандының серіктес қаласы. Қаланың тарихы 1905 жылдан басталады. Нүра өзенінің сол жағалауында алғашқы  көшіп келгендер орналаса бастады.

Балқаш (74 мың адам) — Балқаш көлінің солтүстік жағалауындағы өнеркәсіпті кала. Қалада республикамыздағы ең ірі кәсіпорындардың бірі - Балқаш мыс комбинаты бар. Қала 1937 жылы мыс балқыту зауытының салынуына байланысты іргесі қаланған маңызды түсті металлургияның орталығы. Комбинат мыс және күкірт қышқылын шығарады.

Жезқазған - мемлекетіміздің  негізгі мыс балкыту орталығы болып есептеледі. Мұндағы кен  байыту фабрикасы мен мыс балқыту  зауыты мыстан басқа республикамыз  бен ТМД елдерінің зауыттарына  қажет корғасын концентратын шығарады.Мыс балқыту өнеркәсібінен баска к􀀅рылыс кәсіпорындары,

тоқыма, тігін  фабрикасы жөне ет комбинаттары жұмыс  істейді.

Батыс Қазақстан

Батыс Қазақстан  аймағы — Орталық пен Оңтүстік Қазақстан және Орта Азия мемлекеттерінің  қақпасы болып табылады. Ол республиканың солтүстік-батысында орналасқан. Бай табиғи ресурстар, қолайлы географиялық мекен, Ресей қалалары мен өзге мемлекеттер арасындағы дамыған экономикалық байланыстар сыртқы экономикалық ынтымақтастықтың дамуына көп септігін тигізеді.

Батыс Қазақстан  құрамына Батыс Қазақстан, Атырау, Маңғыстау  және Ақтөбе облыстары кіреді. Бұл  аймақ Республиканың ең шалғай батысы мен оңтүстік батысында орналасқан. Оның аумағы солтүстіктен оңтүстікке 1200 км-ге дейін, ал батыстан шығысқа 1300 км-ге дейін созылады.

Үлкен өзендер  – Жайық пен Ембі. Үлкен көлдер – Индер, Аралсор, Қамыс-Самарские. Каспий теңізі бұл аймақта ең маңызды  рөл атқарады. Мұнай шығару 100 жылдан бері дамып келеді. Атырау қара уылдырықты дайындау және сақтау орталығы болып  табылады. Бұл жердің климаты - қатаң континенталды, құрғақ.

2000 жыл бойы  Ұлы Жібек Жолы бүкіл Маңғыстау  аймағынан өткен. Қазіргі таңда  бұл жол туристердің қызығушылығын  туғызуда. Әдемі табиғат көріністері  пен Үстірт қорығының әр түрлі  жануарлары, Маңғыстау жеріндегі көптеген ерекше тарихи және мәдени ескерткіштер, Каспий жағалауының көркем көріністері туристердің айрықша қызығушылығын туғызатыны сөзсіз.

Ақтөбе Облысы Қазақстанның ең маңызды өнеркәсіп  ауданы болып табылады. Оның көлемі шамамен 300 мың шаршы км. Ақтөбе облысы солтүстігінде Ресеймен, оңтүстігінде Өзбекстанмен шекараласады. Бұл аймақ шығыс пен батыста әр жағынан үш облыспен шектеседі. Шығыс жағында – Қостанай, Қарағанды және Қызылорда облыстары. Батысында - Атырау, Маңғыстау және Батыс Қазақстан облыстары.

Атырау облысы 400 метрлі жыраларға және диаметрі 2 метр болатын аппақ, домаланған тастарға толы. Бұл жерлерді көне заманғы  мұхит түбінен қалған әктасты  қыраттар құрайды. Каспий және Арал теңіздері  осы мұхиттың қалдықтары. Шөлді жазық  дала Урал өзенімен (қазақша - Жайық) тоғысады да, кейбір жерлер Флорида саз батпақтарын еске түсіреді. Бұл шынымен де су құстарына жұмақ жер болып табылады. Бұл жерлерде тек ауалық жастықшалы қайықтардың жүруі рұқсат етілген. Аққу, үйрек және қаздар тобы туристердің үстінен ұшып өткенде, олардың көптігі әркімді таң қалдырады.

Қазына түбегі... Осылай адамдар қазақстанның ең бай  жерлерінің бірі – Маңғыстауды атайды. Бұл мекен мұнайға, газға, құрылыс  материалдарына және минералдарға өте  бай. Қазіргі уақытта мәдени мұраларға  бай Маңғыстау туризм және демалыс мекені болып есептелінеді.

Археологиялық ескерткіштер

Өлі Қолтық жағасында, Қызанның солтүстігінде көне қорғандар  табылған.

Олар біз заманыздың IV-V ғасырларына жатқызылады. Сарапшылардың  пайымдауынша, бұл ашулар осы жерлерде өмір сүрген Сақ-Массагет дәуіріндегі адамдар жайлы толық ақпарат береді.

Шетпеден 18 км-де орналасқан Ақмыш жері туристерді өз әсемдігімен  ғана емес, сонымен қатар көне Қызыл  Қала тарихи жерлерімен таң қалдырады. Ақмышсайдан 3 км жүрген соң, сіз Самал  мен Сазанбай атты терең шатқалдарға тап боласыз. Келесі әсем жер - Қаңлы Баба Форт-Шевченкодан 30 км жерде орналасқан. Сіз бұл жерде қайнар көздерін, долана ағаштарын, қожақат, қып-қызыл жидек бұталарын, ильм және терек тоғайларын көре аласыз. Көне Қаңлы Баба Мазары мен мешіт осы жерде орналасқан.

Каспий теңізі

Каспий теңізі - Қазақстанның батысын жуып-шаятын дүние жүзіндегі ең үлкен жабық  су қоймасы. Теңіздің атауы көне заманда  жағалауда қоныс тепкен Каспий тайпасымен байланысты. Ол бұрын Гиркан, Хазар, Хвалын теңізі болып та аталған. Каспий теңізі және оның тайпалары туралы Геродот жазбаларында айтылған. Ресей теңізшілерінің Каспий теңізіне келуі жайлы құжат IX-X ғасырларға жатады. XVIII ғасырдың басында 1-ші Петр Каспий теңізін зерттеуді бастады (Бекович-Черкасский экспедициясы және т.б.). Содан кейін Семенов И.Ф., Иванышев Н.А., Паллас П.С., Гмелин С.Г., Карелин Г.С. және басқалар Каспий теңізін зерттеді.

Каспий теңізі солтүстіктен оңтүстікке 1200 км-ге созылған, ортасы 320 км, жағасының ұзындығы шамамен 7000 км (оның 6000 км Ресей және басқа мемлекеттер территорияларында). Су көлемінің аумағы 371000 шаршы км, теңіз деңгейі мұхит деңгейінен 28,5-ке (1971) төмен. Максималды тереңдігі – 1025 м (оңтүстігінде), Қазақстан жағы терең емес, солтүстік Каспийдің тереңдігі – 15-20 м. Ең үлкен шығанақтары – Комсомолец, Мангышлакский (Маңғыстау), Кендерлі, Қазақ, Қара Боғаз Гол және т.б. 50 аралдың толық ауданы 350 шапшы км. Еділ, Жайық және Ембі өзендері Каспий теңізіне солтүстік жақтан құяды. Теңіз түбі рельефі және гидрологиялық сипаттарына байланысты Каспий теңізі Солтүстік, Орта және Оңтүстік болып бөлінеді.

Каспий теңізінің түбінде  мұнай және газ кеніштері бар.

Каспий теңізі көптеген ауа рай зоналарын қиып өтеді: солтүстігінде – континенталды, батысында – бір қалыпты жылы, оңтүстік-батысында – ылғалды субтропикалық, шығысында – құрғақ. Солтүстік ауа температурасының қауырт өзгеруімен және атмосфералық жауын-шашынның аздығымен өзгешеленеді. Қазан айынан бастап сәуір айына дейін солтүстік пен орталықта жел шығыс жақтан соғады, мамыр айынан қыркүйек айына дейін муссонды жел солтүстік батыстан оңтүстікке қарай соғады, орталық шығыста, солтүстік батыста және солтүстікте желдің жылдамдығы 24 м/с-тан асып кетеді. Шілде және тамыз айларындағы орташа температура +24+26’C, ал максималды температура шығысында +44’C-ке дейін жетеді. Қыс айларында температура солтүстіктен батысқа қарай –10’C –12’C болып өзгереді. Шамамен 200 мм атмосфералық жайын-шашын теңізге түседі. Судың орташа булануы жылына 1000 мм. Жазғы уақытта су бетінің орташа температурасы - +24+26’C, оңтүстікте - +29’C. Қыс кезінде судың орташа температурасы - –0,5’C, орталықта - –3’C-тан –7’C-қа дейін, оңтүстікте - –8-10’C. Солтүстікте су беті қараша айынан бастап наурыз айына дейін қатып тұрады, мұздың қалыңдығы – 2 м. Судың орташа тұщылығы - 12,7-12,8%, шығыс жағалауда - 13,2%, Еділ мен Жайық өзендерінің құяр аясында 0,1-0,2%. Теңіз деңгейі кей уақытта 2-2,5 м-ге дейін көтеріліп, 2 м-ге дейін түседі. Маусым кезіндегі жалпы ауытқу – 30 см. Ең төмен су деңгейі VII-XI ғасырларда болғаны белгілі (қазіргі кезден 2-4 м-ге төмен). Су деңгейінің соңғы төмендеуі 1929 және 1057 жылдар аралығында болды. Су деңгейі құрғақ ауа рай, өзен жағасында ірі гидротехникалық және суғару құрылғыларын салу нәтижесінде төмендейді. Каспий теңізіндегі флора мен фауна, салыстырмалы түрде, өте аз. 500-ден астам өсімдіктер, балықтар мен жануарлардың 854 түрі және су құстарының кейбір түрлері бар. Каспий теңізінің маңайында Атырау, Ақтау, Ералиев, Балықшы, Ганюшкино және т.б. сияқты ел көп қоныстанған мекендер бар.

Оңтүстік  Қазақстан облысы

Оңтүстік-Қазақстан  облысы — республиканың оңтүстік шетінде орналасқан, халық саны 2,5 млн. адам немесе республиканың барлық халқының 15 %. Қазақстанның халық ең тығыз орналасқан аймақтарының бірі. Халқының тығыздығы жағынан алғанда, 1 шаршы шақырымға 22 адамнан келеді.

Облыстың негізі 1932 жылдың 10 наурызында қаланған. 1962 жылдың 3 мамырынан 1992 жылдың 6 шілдесіне дейін  Шымкент облысы деп аталған. 1992 жылы облыстың бұрынғы – Оңтүстік Қазақстан  атауы қайтарылды. Облыс орталығы - Шымкент қаласы.

Облыстың көлемі 117,3 мың км² немесе республика аумағының 4,3 %-ын құрайды. Солтүстігі мен оңтүстігінің арасындағы тікелей телімдердің  қашықтығы 600 километрді құрайды.

Оңтүстік Қазақстан  облысы республиканың ең ірі аймақтарының бірі болып есептеледі және шығысында Жамбыл облысымен, солтүстігінде Қарағанды облысымен, батысында Қызылорда облысымен және оңтүстігінде Өзбекстанмен шекараласады. Оның аумағы - 117,3 мың шаршы км, мұнда 2213,9 мың адам тұрады. Облыстың әкімшілік- аймақтық құрылымына 4 қала, 11 ауылдық аудандар кіреді.

Қала халқының салыстырмалы саны - 40%. Облыс орталығы – Шымкент қаласы негізі қаланғанына 800 жылдан астам уақыт болған, республикадағы ең ескі қалалардың бірі.

Жағрафиясы

Оңтүстік –  Қазақстан облысы Қазақстанның оңтүстігінде Тұран ойпатының шығысы мен Тянь – Шаньның батыс тау сілемдерінің батыс бөлігінде орналасқан. Аймақтың көп бөлігі жазықты, Қызылқұмның адырлы – атызды құмдары, Шардара далалары (оңтүстік батысындағы Сырдарияның сол жағалауы ) және Мойынқұм ( солтүстігіндегі Шудың сол жағалауы ) болып келеді. Солтүстік бөлігінде Бетпақдала шөлі, оңтүстік шетінде – Тақыр дала (Мырзашөл ) орналасқан. Облыстың орта бөлігін – Қаратау тау жоталары ( Бессаз тауы – 2176 м ), оңтүстік – шығысын Талас Алатауының батыс шеті, Қаржантау тау жоталары ( биіктігі 2824 метрге дейін ) және Угам тау жоталары ( ең биік нүктесі – Сайрам шыңы – 4238 м ) алып жатыр.

Ең ірі өзені  – Сырдария ( Келес, Құрықкелес, Арыс, Бүгін және т. б. салалары бар ) облыс  аумағын оңтүстіктен солтүстік – батысқа қарай қиып өтеді, және Шу өзенінің ( төменгі ағысы ) солтүстігінен ағып, Мойынқұм шөліне сіңіп кетеді.

Облыс қатал  континетті ауа райы аумағында орналасқан. Құнарлы топырақтары, күн сәулесінің молдығы, кең жайылымдар – бұл  ауданда ауыл шаруашылығының түрлі салаларын, алғашқы кезекте суармалы егін шаруашылығы мен жайылмалы қой шаруашылығын дамыту үшін үлкен мүмкіндік береді. Мақта, күріш, сонымен қатар бау-бақшалар мен жүзім алқабы жоғары өнім береді.

Табиғат қорлары

Облыста полиметалл кендерінің кен орындары (Кентау қаласы ауданындағы Қаратау тау жоталарының оңтүстік – батыс баурайы Ащысай, Байжансай, Мырғалымсай т. б. кен орындары ) бар. Қаратау жоталарындағы темір кен орындары үлкен қызығушылық туғызады. Облыста құрылыс материалдарын өндіруге арналған минералдық – шикізат қорлары ( әктас, гипс, отқа берік керамикалық және бентонитті саздар, минералды бояулар, өңдеу тастары) бар.

Экономикасы

Облыстың негізгі  өнеркәсіптік міндеті түсті металургияны, химия , тас көмір, мұнай және құрылыс салаларын, сол сияқты жергілікті шикізат қорларын өңдеу өнеркәсібін жедел дамытуды қамтамасыз ету болып саналады. Бүгінде Оңтүстік Қазақстан облысы айтарлықтай өндірістік-экономикалық әлеуетке бейім. Ол Қазақстанның ең көп жұмыспен қамтылған аймақтарының бірі. Аймақ барит, көмір, темір және полиметалл кендері, бентонитті саздар, вермикулит, тальк, әктас, гранит, мәрмәр, кварц құмдары сияқты пайдалы қазбалардың кен орындарына бай. Уран қоры бойынша облыс Қазақстанда бірінші орынды, фосфорит және темір рудалары бойынша үшінші орынды иеленеді.

Облыс мақтаның, былғары шикізатының, өсімдік майының, көкөністердің, жемістердің, жүзімнің, бақша, макарон, темекі, алкагольсіз  сыра өнімдерінің ірі өндірушісі және өнім берушісі болып саналады. Соныман қатар облыста қорғасын, цемент, мұнай өнімдері, экскаваторлар, қуат беретін трансформаторлар, май ажыратқыштар, шұлық – ұйық, тігін бұйымдары, жиһаз өндіріледі. Облыста екі бағыттағы жалпы ұзындығы 444,6 км. темір жол, жалпыға бірдей пайдаланатын авткөлік жолдары 5,3 мың километр, сонымен бірге берік жабынды – 5,2 мың километр жол бар.

Азаматтық авиацияның ұзындығы 27 мың километр.

Облыс орталығы Орынбор – Ташкент және Түркістан  – Сібір халықаралық магистралінің  білігінде орналасқан. Сонымен қатар  Ташкент – Шымкент – Тараз – Алматы және Ташкент – Шымкент – Түркістан – Самара автомагистральдарымен де байланысқан.

2010 жылдың желтоқсан  айында республиканың оңтүстігін  газбан қамтамасыз ету үшін, батыс  Қазақстанның кен орындарынан  газ тасымалдауға арналған, сонымен  қатар Қазақстан – Қытай газ құбырларына экспорттық газ жеткізу үшін Бейнеу - Базой - Шымкент газ құбырының құрылысы басталды. Газ құбырының ұзындығы 1,5 мың километрді құрайды, құрылыстың құны – шамамен $3,6 миллиард, қызмет ету мерзімі – 30 жыл. Жаңа газ құбыры пайдалануға берілгеннен кейін, газ беру көлемі Қызылорда облысында бес есеге, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл және Алматы облыстары бойынша үш- төрт есеге өседі. Бірінші кезеңде ( 2012 жылға дейін ) өткізу қабілеті жылына 5 млрд текше метрді құрайтын Базой – Шымкент телімін салу жоспарлануда, екінші кезеңде ( 2013 – 2014 жылдар аралығында ) Бейнеу – Базой телімі және қосымша компрессорлық станцияларын енгізу арқылы газ құбырларының қуатын 10 млрд. текше метрге жеткізу жоспарланып отыр. Бейнеу — Базой — Шымкент газ құбыры Қазақстан – Қытай газ құбырының екінші телімі ретінде қарастырылады.

Әкімшілік бөлінуі

Облыстың әкімшілік- аймақтық құрылымына облысқа бағынатын  төрт қала: Шымкент, Кентау, Түркістан, Арыс және 11 ауылдық аудандар кіреді. 

Солтүстік Қазақстан облысы

Солтүстік Қазақстан  облысы — Қазақстан құрамындағы 14 облыстың біреуі, облыс халқы 597 мың  тұрғынды құрайды. Ресейдің 3 облысымен және Қазақстанның 3 облысымен:

солтүстікте –  Ресейдің Қорған, Түмен және Омбы облыстарымен

оңтүстік-шығыста  – Қазақстанның Павлодар облысымен

оңтүстікте  – Қазақстанның Ақмола облысымен

батыста – Қазақстанның Қостанай облысымен шекараласады.

Облыстың әкімшілік  орталығы – Петропавл қаласы.

Жағрафиясы

Солтүстік Қазақстан  облысы (СҚО) Қазақстанның солтүстігінде  орналасқан, ал физико-географиялық қатынаста  – Батыс-Сібір жазықтығының оңтүстік шетін және қазақ кең даласының  бір бөлігін алады. Жер бедерінде  көп көл төмендеулерi, сахаралық ойықтар, аласалау жалдар және жал шұңқырларымен алмасушы бөктерлер бар. Солтүстік-шығыста биіктік 115-120 м, оңтүстік және оңтүстік-шығыста 200 м.

Облыс Ресейдің Калуга, Тула, Томск облыстары орналасқан кеңістікте жайғасады. Бірақ, көлдер мен  өзендердің жоқ болуына байланысты ауа райының кенет құрылықтығымен сипатталып, табиғат жағдайы жағынан олардан әлдеқайда ерекшеленеді. Оның ортақ жазықтығы және шектi аумағы еркiн меридиональ мен ендiк ауамен алмасуға мүмкiндiк туғызады.

Ауа-райы

Ауа-райы кенет  құрылықты. Қысы аязды және созылмалы (5 айдан көп), аз қарлы, кеуіп қалатын ауа – райының басымдылығынан жазы ыстық. Қаңтардың орташа температурасы −18,5 °C, −19,5 °C, шілденің +18,8 °C ч +19,5 °C. Аязсыз кезеңнің созылуы 109-129 тәулік. Тұңбаның орташа шамамен түсуі 300-340 мм, соның ішінде 4-тен 3-і жылдың жылу уақытында.

Өзендері Обы  хауызына жатады. Солтүстік Қазақстан  облысының маңында Есіл өзенінің (400 км) орта ағысы Иман –Бұрлық және Ақан-Бұрлық қиылысы бар. Солтүстік-Қазақстан  облысында 1000-нан аса көлдер бар, ең бастысы солтүстік-батыста орналасқан. Олардың көбісі мезгілді кеуіп қалады. Тұщы су көлдері басым болады. Аса ірілері: Шағлытеңіз, Солтүстік және Оңтүстік Как, Акуш, Таранколь, Менгисор, Бойлық.

Табиғат ресурстары

Облыста алуан  түрлі дәрежедегі пайдалы қазбалар шығарылған және зерттелген. 286 шыққан жері барланған. Олардың ішінде 34-металлды, 2-металлды емес, 217-құрылыс және технологиялық шикізат пен 33-жер асты сулары, оның 6-минералды.

Облыс аумағы Солтүстік  Қазақстанның уранды-кенді, алмазды және сирек маталлды қалайылы түкпірі болып саналады. Онда минералды шикізаттың маңызды бөліктері табылған, олар Қазақстан Республикасының балансын құрайды: қалайы бойынша -65%, циркониға -36,6%, уранға -19%, титанға -5%, вольфрамға -1,1%. Минералды-шикізат базасының кең өсуі, әсіресе, оңтүстік-батыс облысында қаралған. Бұнда маңызды алтынның шыққан жері мен пайда болуы, күмістің, техникалық және зергерлік алмаздардың, қалайының, титанның, түрлі-түсті және сирек металлдардың, бұрғыланған көмірлердің тізімі бар.