Қосылған құн салығы бойынша салықтық міндеттемелер есебінің теориялық негіздері

    1 ҚОСЫЛҒАН ҚҰН САЛЫҒЫ БОЙЫНША САЛЫҚТЫҚ МІНДЕТТЕМЕЛЕР ЕСЕБІНІҢ  ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

    1.1 Қосылған құнға салынатын салық:  экономикалық мәні мен мазмұны

    Жалпы, салық жүйесінде негізгі рөльді жанама салықтар алады. Оларға: қосылған құн салығы, акциздер, баж салықтары  жатады.

    Жанама  салықтарды сатушы емес сатып алушы, яғни тұтынушы төлейді. Тауар немесе қызмет бағасына алдын-ала салық  енгізілгендіктен, іс жүзінде оны  бюджетке сатушы аударады.

    Жоғарыда  аталған салықтардың ішінде және бюджет кірістерінің көздері құрамында  ең маңызды рөльді «Қосылған құнға салынатын салық» алады.

    Тұтыну  салықтары жанама салықтардың маңызды  тобы ретінде дамыған мемлекеттердің салық салу тәжірибесінде ертеден  қолданылуда. Алғашқыда, 1950 жылдарға дейін  бұл топқа тек екі салық  кірді: айналым салығы және сатуға салынатын  салық.

    Айналымға салынатын салық- өзінің табиғатына сәйкес тауар айналымының өндірушіден  соңғы тұтынушыға дейінгі қозғалысының әрбір стадиясында, бірнеше рет  салынады.

    Сатуға  салынатын салық- тауарды соңғы  өткізу кезінде тауар құнынан процент түрінде алынады [5, 49 б.].

    Айналым салығын сату салығынан ерекшелендіретін белгілер:

1. барлық сатылар өндіріс сатыларына қарамастан, соңғы тұтынуға тәуелсіз. Тікелей салықтардан айырмашылығы кәсіпкерлік пайдаға салық салуға немесе тұрғылықты халық пайдасына салық салуға негізделген.
2. Барлық немесе соңғы тұтынудың бөлігінен түрлі тауар топтарына тең ставкалар мөлшерінде салық салу. Оның акциз, кедендік баждар тәрізді жанама салықтардан айырмашылығы тек қазыналық емес, басқа мақсаттарды көздейді. Мысалы, акциздерді арнайы тауар топтарынан (ішімдік және темекі өнімдері) осы өнімдерді тұтыну арқылы жоғары пайда алу мақсатында жүзеге асырылады және кейде қосымша түрде жоғарғы баға көмегімен осы өнімдерді тұтыну мақсатын көздейді. Кеден баждарынан тек сыртқы саудалық емес өнімдермен байланысты, қазыналық және басқа мақсаттарды, мысалы импортты баждар отандық өндірушілерді қорғау үшін қолданылады. Экспортты баждар – арнайы тапшы тауарларды шетелге шығаруды шектеуді көздейтін тауарлардан алынады.
3. Салықтарды тұтыну мемлекеттік кіріс бөліктерін қандайда бір алынған салық кірістерін толықтыру үшін қызмет етеді. Әлеуметтік сақтандыру тәрізді кәсіпкерлердің жарнамалары жанама салықтың осындай түрлерінен ажыратылады. Бұл салықтық жарналар тұтыну есебін толықтырады, мақсатты бағыттағы кейінірек қолданылған әлемметтік қамтамасыз етілген түрлі мемлекеттік бағдарламаларды қаржыландыру арқылы бюджеттің кіріс бөлігін торлықтыруға арналған. 

    Айналым салығы келесі негізгі  қағидалар  негізінде құрылды. Ол мемлекеттік  салалық ұйымдар , ұйымдарға кірмейтін  мемлекеттік кәсіпорындар мен өз өндірісі негізінде тауарларды сататын  кооперативтік ұйымдардан бөлінеді. Осындай негізде салық тауар  айналымынан бөлінді, яғни өндірістік шаруашылық қажеттіліктер мен халықтың тұтыну мүмкіндіктерін қанағаттандыруға бағытталған тауар айналымдарынан бөлінді.

    Салықтан  бөлінетін айналымды анықтауда  тек тауар айналымы ұғымы ғана емес, тараптарға сату ұғымы да кіреді. Мұндай сатудың айырушы белгісі  – сол шаруашылық шегінде тауарларды сататын құжат болып табылады.

    Бір ұйымның кәсіпорындары арасында жасалатын тауарларды сату айналымдары  ішкі болып саналды және салық  салудан босатылды. Бұл әдіс шаруашылық ұйымдарда жасалатын шикізат  өнімдері өндірісін ынталандыру  мақсатына көзделген. Осы арқылы өнімнің өз құнын төмендету тек  салық айналымынсыз баға белгілеу жолымен  ғана емес, өндіріс үшін өндірілетін  шикізат шығындарын қысқарту жолымен  өз мақсатына жетті. Тиісті тауар  бағасымен алынатын қоғамның таза табысының  шешуші бөлігі бюджетке осы тауар  арқылы бір рет түсті. Салық айналымын  төлеудің бір жақтылығы төлеушілер санын азайтты, салықты төлеу  мен бөлуге бақылауды жеңілдетті.

    Әр  ұйымдық сала бойынша өнім айналымы процент есебінен 1 процент ставкасы белгіленді. Барлығы өндірістік сала ұйымдар санына сәйкес 46 салық ставкасы белгіленді. Салық әр сатылған тауар  бойынша банк мекемесінде тиісті сатып алушының ағымдағы шот сомаларын  бюджет есебіне енгізу автоматты  бөлу арқылы төленді.

    Жалпы маңызға ие кәсіпорынның салық айналымын  жұмылдыру республикалық және жергілікті қаржы органдарымен жүзеге асырылды. Осындай негізде салық төлеудің орталықтандырылған тәртібі белгіленді.

    Салық реформасы кезінде елеулі кемшіліктер  жіберілді, бірінші кезекте салық  төлеудің бірден орталықтануы.

    Салықты кәсіпорын немесе шаруашылық ұйымдар  өндірушілері емес, тұрғылықты жері бойынша  салалық ұйымдар төледі.

    Жалпы сипатқа ие ұйымдар барлық салық айналымының 94% сомасын төлеуге міндетті болды. Мұндай тәртіп жергілікті қаржылық органдардың салықты есептеу және кәсіпорындардың өндірістік жоспарларын орындауға бақылауын шектеді. Жергілікті бюджеттер үшін салық шегерімдері нақты сомаларда белгіленді.

    Салық айналымының салалық ставкасы деп  аталатын иесізденген ставкалар  жүйесінің салық айналымына түсуі  теріс қалыптасты. Ставка көбінесе барлық біріктірілген айналым шегерімдерімен анықталынды, ол тауар топтары салықтарын иесіздік арқылы жұмылдыруды көздеді. Ставкалардың мұндай жүйесі маңызы бойынша  салық айналымын нақты тауар  бағаларынан және қоғамның таза табысы жинақтары кезеңінің кейінделуін  білдірді.

    Салалық ставкалардың көптігі жылдардағы баға құрылымы мен ассортиментіне сәйкес келді және бірыңғайланған салық айналымдарындағы сала төлемдері деңгейімен анықталынды. Салалық ставка жүйесі бағаны жоспарлауды қиындатты және өнімнің жеке түрлерінің азаюына әкеліп соқты, шаруашылық есеп айырысуды әлсіретті.

    Салық айналымын орталықтан алу кері әсерін тигізді және бірыңғай салалық ставкалардың болуы салықты фактілі емес, жоспарлық  айналымнан алуды төмендетті. Салық  реформасының кемшіліктері оның екі  сатысында болды, яғни кейін салық  айналымын алу жүйесіне маңызды  келесідей өзгертулер енгізілді.

    Салық айналымын алу тәртібі орталықтандырылған салалық ұйымдарда біртіндеп  бірлестіктер құрамына енетін жекетрестер  мен кәсіпорындардан деорталықтандырылған салық алумен ауыстырылды. Деорталықтандырылу тәртібіне ену тек салықтың түсуін жеделдетіп қана қоймай, айналым есебінің толықтығын, салық есептеу дұрыстығын қамтамасыз етті. Жергілікті басқару  органдарының бюджет алдындағы кәсіпорындарға қатысты міндеттерін орындау  мүдделілігін арттырды, қаржы органдарының өнімдерді өндіру мен сатуды жүзеге асыру жоспарларын орындауды  бақылауын күшейтті.

    Салық айналымының салалақ ставкалары мемлекеттік өндірістік кәсіпорынның тауарлық топтық ставкаларымен алмастырылды. Салық ставкалары тауар бағасымен жүзеге асырылатын қоғамның негізгі табыс деңгейі есебімен белгіленді. Айналым салығының ставкалары 143–ке дейін жеткізілді.

    Айналым салығының ставкалары өзгертілді, ол жеке салалар пайдалылығының және тауарлардың  өзгертілуімен байланысты болды. Айналым  салығының ставкалары айналым пайыздарында белгіленді, сонымен қатар салықты  төлеу мерзімі туралы өзгерістер болды.

    Айта  келе, айналым салығының жетіспеушілігі ол тауар өндірісі процесіндегі әрбір  кезекті стадияда соңғы өнім құнына нақты қосылған құнға бұл салықтың байланыссыз болуы. Анығырақ айтсақ, айналым салығы әрбір стадияда қосылған құнға байланысты емес өндірістік стадия санына байланысты өзгеріп отырады [5, 121 б.].

    Бүгінгі таңда қосылған құн салығы салыстырмалы түрде ең жас салықтың бірі болып  табылады. Бүгінгі күні қызмет атқарып, іс жүзінде пайдаланып жүрген салықтар тәжірибеге ХІХ ғасырдың ортасында  пайда болған. Кейбір салықтар мысалы, акциз, жер салығы ерте заманда–ақ пайда болды. Қосылған құн салығының негізгі құрылымы Францияда әйгілі, танымал экономист М.Лореннің арқасында 1954 жылы жасалды. 1958 жылы Францияның салық жүйесіне енгізіліп, қолдана бастады. Сол уақыттан бастап қосылған құн салығы аналитикалық және статистикалық мақсатта ХІХ ғасырдың аяғында қолдана бастады. Қосылған құн салығының пайда болуы мемлекеттік шығындардың өсуімен және табыстарға деген мемлекеттің қажеттілігінің өсуімен байланыстырады. Жанама салықтардың ең алғашқы түрі акциз болып табылады. Олар тауарлардың бөлек түрлерінен алынады. Оған қарама - қарсы бағытта қосылған құн салығы шығады, өйткені бұл салық тауарлардың барлық түрлерінен алынады және әмбебап болып табылады.

    Жоғарыда  айтып өткендей, жанама салық салудың  алғашқысы сатудан түсетін салық  болып табылады, сол уақытта ол қосылған құн салығымен салыстырмалы түрде сәйкес келетін. Сатудан түсетін  салықтың пайда болу себебін бірінші  дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі  “әскери шығындардың” көптігімен байланыстырады. Салықтың бұл түрі тауардың өндірушіден тұтынушыға жылжу  барысында өтетін барлық сатыдан  көп рет өндіріледі. Салықтың қызмет ету нәтижесінде сатылатын тауарлардың  бағасы өсе келе өндірушілер, сонымен  қатар тұтынушылар тарапынан  келіспеушіліктер туғызды. Ең алдымен  бұл келіспеушіліктің себебі бұл  тұтынушылардың, көп рет сату салығы өндірілетін тауарды өте қымбат бағамен сатып алған болып  табылады. Ал басқа жағынан өндірушілер  де бағаның өсуіне және сұраныстың күрт төмендеуіне байланысты өндірілген өнімдерін өткізе алмай, зиян шекті.

    Өндіріп алу сұраныстарына сай келетін  сатудан алынатын салық салық  жүйесіне қайтадан енді. Осы салық  пен салық салудың механизмі  біршама өзгерді. Біріншіден, ол тек  қана бір жерден алына бастады, әрине  бөлшек сауда сатысында және капитал  айналымын бәсеңдеткен жоқ. Екінші қорлардың айналымдылығының өсуімен  байланысты қазынаға түсімнің келіп  түсу процесі жылдамдатылды. Осы  жағдайға байланысты мемлекет біршама  шығынға ұшырады, өйткені, тауар  өндіру және тауар айналымы сатыларын  толығымен бақылай алмады. Салық  салу объектісіне көп рет салық  салған уақытта өндіріп алу ұйымдары салықтық декларацияларды қабылдау барысында капитал қозғалысы  жөнінде ақпарат алуға мүмкіндік болатын. Ал тек бір рет салық салу барысында – бөлшек сауда сатысында – бұндай мүмкіндік жойылатын. Айтылған барлық факторлар қосылған құн салығының пайда болуына әкелді және бұл салық мемлекетке өндіріс және тауар айналымының барлық сатысына бақылау орнатуға мүмкіндік берді.

    Қосылған  құн салығының осылайша дүние  жүзінде кең тарауы 1957 жылы Римде  Еуропалық Одақтың құрылуы барысында  мүше мемлекеттер ортақ нарықты  құру мақсатында өздерінің салық  жүйелерін бірыңғайға келтіруге  қол қоюына байланысты. 1967 жылы Еуропалық  Экономикалық Одақтың екінші директивасында қосылған құн салығы жанама салықтардың  ішінде “ең басты салық” деп  жарияланды және бұл салықты 1972 жылға  дейін салықтық жүйеде мемлекеттер  міндетті түрде енгізуін сұрады. Еуропалық  Экономикалық Одақтың кеңесінің  алтыншы директивасында қосылған құн  салығының бүгінгі күнгі жүйесін  қорытындылап бекітті. Содан кейін  қосылған құн салығының мәлімдемелерін 1991 жылы оныншы директивамен бекітті  және осы стандарттар Еуропалық  Экономикалық Одақ мүшелерінің салықтық заңдарына енгізілген. Қазіргі таңда  қосылған құн салығы әлемнің қырықтан астам елдерінде өндіріліп алынады. Қосылған құн салығының әлемдегі көптеген елдерге таралуы оның өмірге қабілеттілігін және нарықтық экономиканың барлық талаптарына сай келетінін  көрсетеді. Айта кететін жай, бұл салық түрінің салық салу тәжірибесіне енуінің келесі факторлары бар:

    Біріншіден  тікелей салықтарда болатын кемшіліктер. Олардың қатарына салық салудың  ауырлығын, салық төлеуден бас тартудың көп болуын жатқызуға болады [11, 213 б.].

    Екіншіден, мәңгілік бюджет тапшылығы және салық  салу базасын кеңейту арқылы табыстарды көбейтуге деген мұқтаждықтың болуы.

    Үшіншіден, салық жүйелерін экономикалық даму деңгейіне сәйкес өзгерту.

    Қосылған  құн салығының кейбір мәселелеріне талдау жасап көрелік:

    Біріншіден, салықтық жүйенің қалыптасу барысында  қосылған құн салығы және оның жанама салықтар арасындағы «негізгі бәсекелестері» – «бөлшек сауда салығы» және «тұтыну табысына салынатын салық» арасындағы талдау мәселесі.

    «Бөлшек сауда салығы» айналыста қарапайым және тұтынушыға түсінікті болып қызмет етуі шектеулі болғандықтан салық салу объектісі тек кейбір тауар сатуда қолданады. Бұл салық қызметтерге салынбайды. Бірақ та, бағаның көтерілуі бұл салықты да белсенді етіп көтереді. Өйткені әр өндірісті өзгерту кезеңіндегі жалпы түсімнің ешбір шегерімсіз салық салынады және барған сайын салықтық міндеттеме өсе береді.

    Егер  салықтық жүйеде бөлшек сауда салығынан  басқа салық түрі болмаса, онда тұтынушы белгілі тауардың бағасын басқа  бағамен салыстыра алмайды.

    Сонымен қатар бұл салық бөлу жүйесіндегі  ең нашар звенодан ұсталады, өндірістік сатып алу, сату барысында тек  кассалық ведомость қана құжат бола алады. Көбінесе нақты ақшаға тауар  сатып алу барысында бұл фактіні  ешкім тіркемейді және тиісті сома банкіге өткізілмейді, сәйкесінше салық  төленбейді.

    Өндірістік  шығындар жиынтығы мен және түсім  арасындағы айырмаға тұтыну табысына салықты енгізу жөнсіз деп қарастыруға  болады. Өйткені салық төлеушілердің  бұл салық түрінен талонда  көптеген әдістерін біледі.

    Мысал ретінде, алынған жалпы пайданы, өзіне және жұмысшыларына қосымша  еңбекақы ретінде (жәрдемақы, материалдық  көмек, сыйақы) төлеуі мүмкін.

    Қосылған  құн салығы көптеген тауарлар мен  қызметтерді қоса кең салық салу базасы бар және ол шот–фактура  негізінде жүйесінің барлық өзгерістік шығындарын шегеріп қоймай тек алдыңғы  кезеңдегі өндірісте шикізат  және материал сатып алу шығындары  шегеріледі. Осының бәрі бюджетке шығын  келтірмей және өндірісті ауырлатпай ең төмен жарнаны енгізуге көмек  береді. Сондықтан қосылған құн салығы тұрақты және пайдалы 12-30 пайыз мемлекеттік түсім әкеледі және жалпы ұлттық өнімнің 5–10 пайызын құрайды. Жоғарыда айтылғандардың барлығы Қазақстанның басынан өткен. Салықтық реформалаудың арқасында қосылған құн салығының жарналары 28 пайыздан 20 пайызға, одан 16 пайызға, кейін 12 пайызға төмендетілді, соның өзінде бюджет түсімінің 25пайызын әкеледі.

    Қосылған  құн салығы осыншама жұмыс бәсеңділігі  басқа салықтарға қарағанда экономикалық жағдайға байланысты таптырарлық емес, әсіресе табыс салығының базасы шектеулі, ал, негізгі жергілікті шикізат  табыстарының тұрақсыздығымен ерекшеленетін  мемлекеттерде, әрине кәсіпорындарда қосылған құн салығын өндіру кезінде  инфляциялық жоғалтуларды болдырмау  мақсатында қайтарып беру сомалары өз уақтылы төленсе жақсы болар  еді.

    Айта  кететін жай қосылған құн салығының  негізгі ерекшелегі: өндірістік процестің  интенсификациялануының эффекті ынталандырушысы, тәжірибесінде әмбебапты және ең негізгі аяқталмаған өндірістің көлемін қысқыртудағы әкімшілік  емес реттеушісі болып табылады. Әрине  қосылған құн салықтың несие ретінде  өз уақтылы төлеген әрбір өндіруші өндіріс немесе өнімді сату арқылы сол соманы барынша тез қайтаруға  тырысады.

    Салықтың  мәнін толық түсіну үшін, олардың  экономикалық маңызын түсіну қажет. Ал, салықтың экономикалық маңызы олардың  атқаратын қызметтеріне тікелей  қатысты.

    Қосылған  құнға салынатын салықтың негізгі 2 қызметтері бар:

    1) Фискалдық

    2) Реттеушілік

    Бүгінгі таңда біздің елімізде, Тәуелсіз Мемлекеттер  Достастығында бұл салықтың тек  фискалды функциясы байқалады. Яғни, бюджет кіріс көздерін толтыру болып  табылады.

    Фискалдық немесе бюджеттік қызметі - бұл арқылы мемлекеттік бюджеттің кіріс бөлімі құрылып, салықтардың қоғамдық міндеті артады, яғни бюджеттің кіріс көзін құру болып табылады.

    Реттеушілік қызметі - салықтың ең негізгі қызметі болып табылады. Осы қызмет арқылы салықтар ел экономикасына өз ықпалын тигізеді, яғни салықтық реттеу жүзеге асырылады.

    Салықтық  реттеудің ең басты мақсаты- өндірістің дамуына ықпал ету. Салық ставкалары, жеңілдіктері және тағы басқалары салықтық реттеудің тетіктері болып саналады. Жоғарыда аталған салықтық реттеудің  тетіктері тек қана өндірістің дамуын реттеп қана қоймайды. Сонымен қатар  ақша және баға саясаты, шағын және кіші кәсіпкерлікті дамыту жұмыстарын жүзеге асырады. Әрине, салықтық реттеу тетіктері тиімді қызмет атқару үшін, олардың басқа да экономикалық тетіктермен  тығыз байланыста болуы қажет. Салықтық реттеуде салық ставкасы мен салық  жеңілдіктерініңі алатын орыны ерекше. Себебі, ғылыми негізделмеген, шектен тыс жоғары қойылған ставкалар кәсіпкерлердің ынтасын төмендетіп, өндірістің қарқынын бәсеңдетеді, ал шектен тыс төмен  қойылған ставкалар салық төлеушілердің  жауапкершілігін азайтып, өндірістің төмендеуіне және мемлекеттік бюджет кірісінің азаюына әкеліп соқтырады.

    Бір сөзбен айтқанда, салықтық реттеу қызметі  арқылы, салықтар арқылы мемлекеттің  экономикаға араласуы, оларға ықпал  етуі болып табылады.

    Әрбір салық сияқты қосылған құн салығының  да өзіне тән артықшылықтары мен  кемшіліктері бар, ол келесідей:

    Артықшылықтары:

1. Мөлшерлеменің өзгеруіне қарамастан салық түсімдерін бағаның өсуімен тікелей байланыстырады және де бюджеттік қаржының инфляциялық құнсыздану процесін болдырмайтын бірден – бір тиімді амалы болып табылады.
2. Мөлшерлеменің дифференциациялау әдісі арқылы мемлекетке қосылған құн салығы тұтынушылар сұранысының іс - қимылын реттеуге мүмкіндік береді.
3. Фискальдық қызметті атқара отырып, мемлекеттің атынан бағаны еркіне жіберу және құнсыздануды реттеуімен сәйкес келеді.

    4)  Әлемдік тәжірибеде өндірісті тоқтату, ұстап тұру элементі нарықтан әлсіз өндірушілерді шығарып тастауды жеделдетеді.

    5) Мемлекеттің экономиканы реттеуші құралы ретінде қызмет атқарып, ұдайы өндірістегі дағдарысқа төтеп бере алады.

    6) Әлемдік тәжірибеде қосылған құн салығының мөлшерлемесі тек қана деңгейі бойынша емес, саны бойынша да есептеледі. Төмендетілген мөлшерлеме сауда- саттықта қолданылса, жоғарылатылған- заттарға қолданылады.

    Кемшіліктері:

1. Қосылған құн салығының жоғары мөлшерлемесі тұрғындардың сатып алу қабілетін төмендетеді және өндіруші үшін өткізу нарығын тарылтады. Сонымен қатар сатып алушылардың шектеулі мүмкіндігіне байланысты өндірушілердің өз тауарын тез өткізуге мүмкіндік бермейді.
2. Ең соңғы тұтынушыға салынғандықтан бұл белгілі бір деңгейде регрессивті жанама салық болып табылады.
3. Шикізат пен материалдарды жабдықтаушылардың қосылған құн салығын төлеу уақыты мен сатып алушылардан түскен өткізілген тауарлардың бағасындағы қосылған құн салығының уақыты сәйкес келмейді.
4. Реттеу мүмкіндігін және ішкі мәнін дұрыс қолданбау кәсіпкерлік қызметке кері әсерін тигізеді.
5. Салық есебіндегі қаржы аудару әдісінің нәтижесінде салықты төлеу үшін өзіндік айналым қорларын жұмсауға тура келіп отыр.
6. Қосылған құн салығының жоғарғы мөлшерлемесі өзін - өзі қаржыландыру үрдесін жасамай, бағаның көтерілуін тездетеді. 

    1.2 Қазақстан Республикасында қосылған құнға салынатын салықтың қалыптасуы мен дамуының алғы шарттары

    Қазіргі кезде қосылған құнға салынатын  салық өзінің жалпы нысанында  келесі 39 елдің салық - бюджет жүйесінің  құрамдас бөлігі болып табылады:

    Қосылған  құнға салынатын салықтың кең  таралуының себептері сан алуан, бірақ олардың негізгілері мыналар:

1. Тұтынуға салынатын салық арқылы кіретін мемлекеттік кірістерді ұлғайту мақсатында қосылған құнға салынатын салықтың әлеуетті кең салық базасы бар;
2. өндірушілердің тауар мен қызмет өндіруге байланысты шығындарына емес соңғы тұтынушылардың шығындарына салық салу мақсатында;
3. басқару мен қадағалау шығындарының аздығы;
4. бұл салықтан жалтарудың қиындығы;
5. Европалық Экономикалық қауымдастыққа кіруге қойылатын талап, ол мемлекеттің қосылған құнға салынатын салық салық жүйесінде болуы талап ретінде қойылуына байланысты.

    Әлем  елдерінде таралып, осыдан келіп қосылған құнға салынатын салық Қазақстан Республикасына да келіп жетті.

    1991 жылы Қазақстан Республикасының  салық жүйесіне енгізілген элементтің  бірі - қосылған құнға салынатын салық. Осы кезеңде Қазақстан егемендік мәртебеге ие болды. Одақтық, бұрынғы мұрагерлік негізде қалған қаржы – несие жүйесі бұрынғы әкімшілік топтар жүйесі сипатына ие болды және ол экономикалық дамудың нарық жолын таңдаған жаңа жас мемлекет талаптарына жауап бермеді. Осыған байланысты, алғашқы рет республика жоғарғы Кеңесімен «Қазақстан Республикасының салық жүйесі» және «Бюджет жүйесі туралы» заң құжаттары қабылданды, онда тек қаржылық жүйе реформаланып қоймай, жаңа әлем тәжірибесіне сәйкес салық салудың прогрессивті ағымдары пайда болды [11, 125 б.].

    Салықтың  айналымға ену барысын талдауға келсек, бұл төлем осы кіріс  нысандарын бөлуді бірыңғайландыру  негізінде, қоғамның таза кіріс нысаны сыртқы қатынаста салықтық емес сипатқа  ие осындай төлемдерден пайда  болды.

    Салықтар  айналымын біріктіретін барлық төлемдер жеке қайнар көз ретінде қоғамның таза кірісін құрады. Салық айналымын  құру кезеңімен бірге қоғамның таза кірісін бір топқа біріктіру  негізінде пайда болғанын көрсетеді. Айта кететін бір жайт, салық айналымын  құру кезеңінде жалпы таза кіріс  нысандары халық шаруашылығы  салаларының маңызды өсу пайдалылығымен байланысты. Салық айналымын қалыптастыру тарихы заңдылықпен ұштасады.

    Салықты төлеу сатылған тауарға мемлекеттік  банк мекемесінің есебі негізінде  мемлекеттік бюджет есебіне төлейтін салық төлеушінің контокоррентті есеп сомаларын бөлу жолымен жеке операциялар  жүзеге асырылды.Сатылған тауарға мемлекеттік  банк мекемесінің есебі кәсіпорын  тиісті операциялардың салық сомаларын  білдіреді. Мұндай тәртіп салық төлеудің кезеңі айналымына максимальды жақындауға мүмкіндік береді (онда кәсіпорынның салық айналымын есептемегенде).

    Айналымға енген контингент тауарлар бағасы, оны төлеу көлемдері маңызды  өзгерістерге ұшырады.

    Салық реформасымен қоғамның таза кіріс бөліктерін айналым қабілеті жоқ тауарларға қатысты (мұндай кәсіпорындар болып  пайда немесе табыс салығы шегерімдерін төлеушілер болды) бөлу көрсетілген жоқ. Бұл кәсіпорынға тауарлық емес операцияларды қаржы органдарымен ағымдық емес бақылауда көрсеткіштер санымен жоспарды орындау бөлігін көрсетті, төлемдер пайдасы орталықтан алынып отырды.

    Нарық қатынастарының дамуы шаруашылық субъектілерінің  меншік нысандарының түрлерін дамытуға, өндірістік аралас нысандардың пайда  болуына әсер етті. Құнның өсуі негізінде  әрекет ететін делдалдық қызметтің  дамуы мемлекеттік қазынаның  өсуінің бір бөлігі болып табылатын  универсалды (әмбебап) салықтың қолданылуын  талап етті. Әкімшілік басқару  жүйесіндегі қаржы саясатында айналым  салығы өзінің бастапқы қадамдарына  ие болды. Айналым салығын қолдану  аймақ бойынша заңсыз кіріс түсімдерінің түсуіне әкеліп соқты және базалық  салаларға ие дамыған өндіріс  өнімдерін тұтынуды әлсіретіп, мүліктік жағдайға итермеледі.

    Осындай негізде салық айналымын қолдану  аймақтар арасында қайшылықтарға әкеліп соқтырды. Қосылған құн салығының  мүлкін объективті есептеу және жанама салық салуды толығымен қаржы  әлеуметтік теориясы бойынша жанама салық салмауға итермеледі.

    Қосылған  құн салығын алудың елеулі артықшылықтары: барлық өндіріс сатыларында шотты  қолдану бағасы дамыды, бұл салық  үлесінің маңызды аргументі салық  жүйесін құрудың шетел тәжірибесі болып табылады. Дамыған шет мемлекеттер  тәжірибесі көрсеткендей жанама салықтар біртіндеп тең негізде бөлінген қоссылған құн салығының құны қандайда бір ауыртпалық әкелмейтін тауарларға, халық шаруашылығында қаржы  пропорциясына ыңғайланды. 

    Қосылған  құнға салынатын салықты көбінесе «Европалық салық» деп атаған. Себебі, Европа елдерінде бұл салық түрі бюджет кіріс көздерінің ең негізгі құрамы болып табылған. Бұл салық түрі Европа елінің 33 елдерінде қолданылады. Сөйте келе бұл салық біздің елімізге келіп жетті.

    «Қосылған құнға салынатын салық» Қазақстан Республикасында 1 қаңтар 1992 жылы Қазақстан Республикасының заңына сәйкес енгізілді.

    Сонымен айта келе, қосылған құнға салынатын  салық - тауарларды (жұмыстарды, қызмет көрсетулерді) өндіру және олардың  айналысы процесінде қосылған, оларды өткізу бойынша салық салынатын  айналым  құнының бір бөлігін  бюджетке аударуды, сондай-ақ Қазақстан  Республикасының аумағындағы тауарлар импорты кезіндегі аударымды  білдіреді.

    Салық салынатын айналым бойынша бюджетке төленуге  тиісті қосылған құн салығы сатылған тауарлар  (жұмыстар, қызмет көрсетулер) үшін есептелген қосылған құн салығынын сомасы мен алынған  тауарлар (жұмыстар, қызмет көрсетулер) үшін төленуге тиісті қосылған құн  салығының сомасы арасындағы айырма ретінде айқындалады.