Сократ

Сократқа дейінгі философтар, қарапайым даналар, «софистер». Дегенмен софист ақша үшін халықты арсыз риторикаға үйрететін алдамшы емес, софистерді бұлай қабылдау бесінші ғасырдың соңына қарай орын ала бастады. Ежелгі «софистес» сөзі даналық деген мағынаға ие. Бұл даналықтың көзі табиғатта, себебі адам табиғаттан жаратылды. Сократқа дейінгілердің құдай табиғаты, адам табиғаты, жалпы табиғат туралы сүйікті идеялары осыдан шығып отыр. Бұл философиялық тәжірибелер Сократқа дейін болған. Софистер адам санасының мәселелерін зерттесе, Сократ бұнымен келіспейді. Ол өмірді зерттеу объектісіне, проблемаға айналдырғысы келеді. Әрі қарай Платон келеді, содан соң Аристотель. Аристотель жиырма жыл Платонның жанында тұрған, оның академиясында дәріс алған. Оның Аристотель емес, Платонның шәкірті ғана болған кезіндегі диалогтары бізге жеткен жоқ. Бірақ бір қызығы, Шығыстағы арабтардың аудармаларында сақталып қалған. 529 жылы Император Юстиниан бұл мәжусилік даналыққа тыйым салып, Платон академиясының қызметін тоқтатқанда, академиктердің көбі Шығысқа кетті. Араб тіліне аударылған диалогтардың тарихы осыдан шығады. Шығыс пен Батыстың түйісуі де алғаш рет осы кезде орын алған. 
 
 
 
 
 

Антик философиясы  тарихындағы ерекше орынды софистер алады. Әдетте, оларды теориялық тұрғыда тұрлаусыз, ақиқатқа жету жолындағы шынайылықтың орнына жеке мүддені ойлаушылар деп және тағы да басқа күналармен айыптайды. Шындығында софистика б.з.д. V ғасырдың екінші жартысындағы Грекия өміріне обьективті әлеуметтік, экономикалық, мәдени дамудың алғы шарттары мен келген феномен болып табылады. Софистер өз заманының талабын дұрыс ұғып, оған форма мен дауыс береді. Олар аға ұрпақтың дәстүрлі құныдылықтарымен қанағаттанбаған жастардың арасында үлкен табыс пен қолдауға ие болды. Оларды Сократпен қоса «грек ағартушылары» деп те атайды. Софистер дәстүрдің орнына рух еркіндігін жариялап, бұрынғы әлеуметтік кестені бұзып, оның орнына тәрбие мәселесін алдыңғы орынға қойды. Бұл мәдениетті бұрынғыдай тек таңдаулылардың арасында ғана емес, қоғамның барлық кітабына кеңінен енгізуге жағдай жасады. Полюстің тар шеңберін кеңейтіп, панэлленистік бастаудың негізін қалады. «Адам бар нәрсенің өлшемі» деген Протогор аксиомасындағы релятивизм мен прагматизм Горгия нигилизміне ұласқанымен қатар, сөз өзінің шынайылығынан гөрі нандыру мен сендірудің құралы дегенге саятын теориялық жаңалыққа әкелді. Сондықтан б.з.д. V ғасырдаҒЫ Грекияда риторика немесе сендіру өнері «мемлекет қайраткерінің қолындағы нағыз штурвалға» (В.Иегер) айналды. 
Софистер философиялық рефлексияны физис және космос мәселелерінен адам тақырыбына, оынң қоғам мүшесі ретіндегі өміріне бұрғаны дүниетанымдағы төңкеріс болып табылады. Софистиканың қарасытыратын басым тақырыптары этика, саясат, риторика, өнер, тіл, дін, тәрбие немесе басқаша айтқанда барлық мәдениетке қатысты мәселелер болды. Сондықтан да софистер антик философиясындағы гуманистік кезеңнің негізін қалаушылар болып саналады.  
Алайда софистер адамның бұзылған дәстүрлі өмір сүру тәртібінің орнына тартымды жаңашылдық ұсына алмады. Мұны іске асырған Сократ болды., сондықтан оны антик философиясы тарихының «кіндігі», «философияның бел отасы» деп те атайды. Сократ та софистер секілді өзінің басты назарын адам табиғатына аударғанымен қоймай, адамның мәні – ақыл-ойға негізделген белсенділік және адамгершілік бағдар ұстанған әрекет ретіндегі оның жаны деген түйінге тоқталады. Белгілі бір мағынада Сократ құныдылықтарды дәстүрлі жүйесінді төңкеріс жасалды. Байлық, даңқ, билік, денсаулық, сұлулық өз табиғаттарында ешқандай игілікке жатпайды, бірақ олар тек ғылыммен, таныммен және дұрыс пайымдаумен басқарылғанда ғана нағыз игілікке айналады. Сократ бойынша таным игілікті істің, қайырымды қылықтың қажетті алғы шарты ( « Ізгілік – бұл білім» ). Сократ сондай-ақ бақыттың жаңа ұғымын қалыптастырды: адам өз бақытының да, бақытсыздығын да ұстасы. Сократтың өзі күш көрсету төңкерісін теориялық тұрғыда өмір сыйлады. Жанды адамның мәнділігі ретінде белгілеу, танымды нағыз ізгілік ретінде, өзін-өзі билей алуды ішкі еркінділік ретінде бағалауы – оның этикасының осы тұжырымдары ... 
 
 
 
 

Софистер б.д.д. V-IVғ. өмір сүрген. Софистік философия, шын мәнісінде, антропалогиялық ілім болып қалыптасқан еді. Оның негізін қалаушы аға буынның өкілі — Протагор болатын. Протагордың «Адам - барлық дүниедегі заттардың мөлшері» деген қағидасы адам туралы ілімнің іргетасын калаған негізгі принцип болды. Шынында да, адам барлық заттардың және соған қатысты процестердің мөлшері болуға тиіс. Мұндай идеяның негізінде адамның өзінің рөлі де және оның қызметінің маңызы да жан-жақты қамтылады.  
Классикалық философия. Сократ, Платон, Аристотель. 
Сократ (б.з.б. 469-399 жылдары) жасында мүсіншілікпен айналысып, кейін философ, қоғам қайраткері дәрежесіне дейін көтерілді.  
Сократтың философиясы әрбір ғасырдағы, әрбір дәуірдегі адамдарды үнемі ойлантатын, ешуақытта маңызын жоймайтын аса қажетті ілім. Сократ софистер басын бастап, бірақ, аяқтай алмаған адам туралы ілімге ерекше назар аударды. Ол, ең алдымен өзіне дейінгі философтардың ой-пікірлерін талдай келе, олар негізгі кемшілігін көре білді. Сократтың ойынша, таным философияның негізгі мәселесі адам болуы керек. Сократ мәселені батыл қойды. Дүниені тану, әлемді тану, әрине, қажет-ақ. Дегенмен адам өзін-өзі, өзінің ішкі дүниесін білуге ұмтылуы керек. Осыдан келіп Сократтың бірінші принципі шықты. «Сен алдымен өзінді-өзің таны». Сократ бұл жерде адамның өмірін философияның негізгі мәселесі етіп қараумен шектелмей, өмірдің өзін өзіндік сана ретінде қарап отырған. Ендеше, адамша өмір сүрудің өзі өнер екен. Оның екінші қағидасы: Менің білетінім - менің ештеңе білмейтіндігім, ал басқалар мұны да білмейді». Адам өзіне-өзі сырттай үңілген сайын, өзін өзі тануға ұмтылған сайын, сайып келгенде ештеңе білмейтіндігін анықтайды.  
Платон (б.з.б. 427-347 жылдары өмір сүрген) атақты және аса ауқатты бай жанұядан шыққан. Философия тарихында Платонның қалыптасуы, көбінесе оның ұстазы Сократтың есімімен тығыз байланыстырады. Оның үстіне Платонның көптеген шығарма сұхбаттарының негізгі кейіпкері — Сократ. Ол Афины демократиясын қатты сынға алды. Платонның еңбектері: «Мемлекет», «Театет», «Федон», т.б. Сезімнен тұратын шындықты Платон нақты шындық емес, ол тек өмірдің көлеңкесі, шын өмір идеяда деп түсіндірді. Таным дүниені білу емес, еске түсіру деп уағыздады. Идея деген ұғымды алғаш философияға енгізген де - сол. Табиғатта идея тек түр ретінде өмір сүреді. Заттар өз қасиет сипатын сол түрге сәйкестенуі арқылы иемденеді. Идея ол біріншіден мәңгі, ол тумайды да, өлмейді де, өспейді де, кемімейді де; екіншіден, ол біртектес, әр түрлілік тек заттарға тән, олар өнеді, өшеді, - дейді Платон. Сөйтіп, ол идеяны алға тартады. Шәкірттерін оқыту үшін Академия ашты. Мемлекетті философтар басқармайынша адам баласы зұлымдықтан арылмайды. Платон жастарды философиямен айналысуға шақырды. Философ болу үшін, таңдана білу керек, — дейді. 
Аристотель (б.з.б. 384-322 ж.ж.) философиясы, жағынан, барлық көне грек философиясының қорытындысы іспетті. Ал, екінші жағынан, Аристотель көзқарасы ғасыр мен жаңа дәуірдің ғылыми ілімдерінің қайнар бастауы болды. Яғни бұл ұлы ойшыл көне грек данышпандары көтерген проблемаларға жан-жақты талдау жасап, өз заманының көкейкесті мәселелерді шешіп беруге ұмтылды. Ол, сондай-ақ, өзінің өмір сүріп отырған заманы әлі де күн тәртібіне қоймаған мәселелерді шешемін деп болашаққа ой жүгіртті. 
Аристотель философиясында алғаш рет өткен дәуір көзқарасына терең талдау жасалды. Ол «Метафизика» деп аталатын кітабында философияның негізгі мәселелерінің бірі - болмысты жан-жақты анықтай отырып, өзіне дейінгі ойшылдарға, әсіресе, Платонның философиясына сын ескертпелер айтты. 
Аристотель - Платонның шәкірті. Ұстазының көзі тірісінде шәкірті оның шығармаларына сын көзбен қарап, пікірлерін ашық айтпағаны рас. Бірақ кейін келе, өзінің философия жүйесін жасау процесінде ол Платонның көзқарасына қарсы шықты. Аристотельге: «Сен неге көзінің тірісінде ұстазыңа қарсы шықпадың», - деп айып таққанда, ол: «Платон маған дос, бірақ ақиқат одан да гөрі қымбатырақ» - деп жауап беріпті. 
Эллиндік философия. Эллинизм дәуірі (б.з.б. ІІІ-ІІ ғасырдағы) басталды. Эллинизм ойшылдары стоялықтар – Аристотель ілімін, эпикуршілдер Демокритті, скептиктер Элей мектебі мен софистерді, Платонды әрі қарай ілгері жалғастырушылар болды. 
Ендеше, заманның мәнін, ішкі рухани дүниесін түсіну үшін эллинизм дәуірі, ондағы стоялықтар, эпикуршілдер және скептиктер маңызды рөл атқарды. 
Стоялық бағыттың негізін салған – Зенон. Әсіресе, стоялық ойшылдар өзінің логикасында, физика мен этикасында табиғатты, яғни сезімдік материалды, ғарышты субъекті ретінде қарап, сол арқылы адамның негізін түсінуге ұмтылды. 
Эпикуршілдік бағыттың өкілі Эпикурдің есімімен аталатын философиялық ағым сонау Демокриттің атомдық философиясын дамыта отырып, осы эллинизм дәуірінде адам туралы көптеген мәселелер көтерді. Эпикуршілдікті жаратылыстану саласын және этика мен эстетика мәселелерін көтерген ғылыми бағыт деп қарауға болады. Бұл ағымның негізгі бір ерекшелігі ұсақ бөлшекті атомдарды қарастыра отырып, солар арқылы адамдардың қоғамдық өміріне талдау жасайды.  
Скептиктер (грек тілінде «қараймын», «зерттеймін», «күдіктенемін») бағыты адамның ішкі дүниесін, рухани өмірін өзгерткен көптеген ойларды қамтыды. Бұл ағымның негізін қалаушылар Пиррон, Секст Эмпирик, тағы басқалары болды. Бұл философияның негзі адамның ойы арқылы айналадағы дүниеге кеңінен көз салу, оны жақсылап көріп алу, өткен жолымызға қайта қарау және танымның жетістігіне сын көзбен шолу арқылы оны қайта бағыттау.  
Неоплатонизм өз дәуіріне тән философиялық бағыт болғандықтан сол заманның қоғамы мен адамының әлеуметтік тәжірибесін дәл ұғынып, оны абстракциялық философиялық формулаларда шебер көрсете білді. Тіл жеткісіз Тұтастық пен оның алуан түрлілікпен байланысын іздеу, Тұтастықты абсолюттендіру және Тұтастық пен материалдық ғарыш, құдай мен адам арасындағы шексіз аралық сатыларды іздеу мифологиялық ойлауды философиялық тұрғыда жаңғыртуға әкелді. Тәнге қатысты барлық нәрселерге қарсы шығу, аскетизм мен экстаз туралы ілімге басымдылық беру тек ерте христиандық философияға ғана емес, бүкіл ортағасырлық теологиялық ойлауға озінің едәуір ықпалын тигізді. Филон Александрийскийдің Көне Өсиет (Ветхий Завет) грек философиясымен алғаш синтездеуге ұмтылысы өзінің жалғасын таппады. Христиан дінінің жеңіске жетуі ертедегі гректердің ойлау тәсілін игере отырып, теріске шығару арқылы жүзеге асты. Бұл ортағасырлық өркениетте бастапқыда антиктік-христиандықты, ал кейінірек еуропалық христиандықты даярлады. 
 
 
 
 
 

Көне Грециядағы софистер (б.з.д. V ғ.) шешендік өнердің нағыз шеберлері болды. Олар әртүрлі көзқарасты тұтынушылардың арасында сөз сайыстарын өткізіп, сөз кұдіретін танытатын тапқырлық сайыстарында сынасты. Софистер өздерінің теориялық және практикалық сабақтарының мақсаты жастарды қоғамдық шынайы өмірге дайындау деп түйді Сондай-ақ олар шешендерді (кәсіби шешендерді) дайындады. Софист Горгий алғашқы шешендік өнер туралы оқулықты да жазды.

Софистік ағымның  көрнекті өкілдерінің бірі – Сократ. Сократ ғылыми трактат жазып қалдырмаған. Оның философиялық ой-тұжырымдары Аристотель мен Платон еңбектерінде көрініс  тапқан. Сократ даналық сөздерін көшеде, алаңда жиын-топқа сөйлеп, айтып  отырған.

Сократтың тәсілі — асқан шеберлікпен табылған сұрақ-жауап арқылы қисынды әңгіме-дүкен  құру, сөйтіп күрделі, ғибратты ойлар  өрбіту.

Софистердің риторика ғылымына сіңірген еңбегін әдебиетші  ғалым С.Негимов былайша бағалайды: “Олар риториканы -шешендік, эвристиканы  — тартыс өнері, диалектиканы —  дәлелдеу өнері дәрежесіне жеткізді”  — дейді.

Шешендік өнер теориясына айтулы үлес қосқан грек философтары: Платон мен Аристотель болды.

Платон шешендік өнердің пәні мен мәнін: “Шешендік -нандырудың шебері, оның маңызы мен  мақсаты осында” — деп, анықтайды.

Шешендік өнер теориясының бүтін бір дәуірін  тудырған атакты грек ойшылы, алыптардың алыбы, жаратылыс, логика, этика, психология, педагогика, тарих, саясат, эстетика ғылымдарының түп-тамырын қозғап зерттеген Аристотель творчествосы.

Шешендік өнер табиғатын жасай отырып, Аристотель риторика пәнінің ауқымын өзіне  дейінгі бұл мәселеге қатысты  көзқарастармен салыстырғанда кеңейте  түсті. Аристотельдің айтуынша, риторика жекелеген пәннің арнасында қалып  қалмауы керек. Ол нандырудың құралы мен жолдарын шартты түрде барлық пәндерден таба алады. Осы қасиетімен ол дәрігерлік, арифметика, геометрия  т.б. арнайы ғылымдардан ерекшеленеді.

Шешендік өнердің  жалпылық мәнін, мақсатын тиянақгаған  соң, Аристотель шешеннің мақсатқа жету жолында нені меңгеру керек екендігін  үйретеді.

Шешеннің сөйлеу барысындағы нандырудың амалдарын  қарастыра отырып, Аристотель өзінің “Риторика” еңбегін үш бөлімінен  түзеді. Бірінші бөлімде шешеннің тыңдаушыларын тыңдауға мәжбүр ететін принциптері сараланады. Екінші бөлім  тындаушының сеніміне кіріп мақсатқа жету үшін қажетті шешеннің жеке бас  қасиеттері мен ерекшеліктері сипатталады.

Үшінші бөлімде  Аристотель шешендік өнердің техникалық жақтарын: сөйлеу процесінде пайдаланатын ойды жарыққа шығарудың амалдарын, сөйлеу мәтіндерінің құрлысын қарастырады. Ол сөйлеудің алғы сөз, әнгіме, дәлелдеме, қорытынды секілді төрт түрлі  бөлшегін бөліп көрсетіп, әрқайсысының нандыруға, сендіруге қажетгі маңызын  жан-жақты негіздейді.

Көне Грецияның  маңдай алды шешендерінің бірі — Демосфен, (б.з.д. 384-322 жж.) Құл иеленушілік дәуірдің өкілі, демократиялық құрылымның қорғаны  болған адам. Оның Македонияның үстемдік әрекеттеріне қарсы дербестік үшін болған Афина күресінің тұсындағы  саясат шешен сөздері, әсіресе, антимакедониялық партияны басқарған кездегі және оның Македония патшасы Филипке  қарсы айтқан сындарлы сөздері тарихта  қалып, тағылымдық сөздердің қатарына енді.

Шешендік өнер Демосфен өмірінің мәні болды, ол оны  аталмыш өнердің ұстазы етіп шығарды. Ол қажырлылық пен үлкен еңбектің арқасында “өзін-өзі қайта туындатты”, әлем шешендерінің эквивалентіне айналды. Демосфен сөйлеу мен оның техникасын шегіне жеткізді. Ол өзінің болмысы  арқылы Цицеронның “Ақын болып жаралу керек, шешендер жүре келе қалыптасады” деген аталы сөзін дәлелдеп шықты. Ал бұл принциптің қазақ топырағындағы  көрінісін бабаларымыз “көре-көре көсем болады, сөйлей-сөйлей шешен  болады” деп ұлағатты оймен өрнектеген.

Демосфен өз өнернамасында сұрақ-жауап әдісін кеңінен пайдаланған. Осылайша, сөздің драмалық қасиетін күшейтті. Ол нақтылы  дерек көздерімен сөйлеген, ойды түсінікті, еркін баяндаған. Сөйлеудің техникасын еркін меңгерген ол тыңдаушы алдында  мың сан қозғалысқа түскен. Демосфен сөздері сөйлеу мәнерімен туған. Қарапайым және көтеріңкі пафоспен (екі стильде) келеді. Ол осы екі  стильді де еркін игерген. “Демосфеннен 170 қолжазба біздің дәуірімізге келіп  жетті.

Грек шешендік өнерінің игі әсері арқасында  көне Римде де бүл өнер дами бастады. Біздің дәуірімізге дейінгі III ғасыр  Рим мен Грек елдерінде эллиндік дәуір деп аталып, әдеби-мәдени құндылықтардың алмасуымен сипатталады. Бұл сипат  шешендік өнерге де тікелей қатысты.

Шешендік өнер көне Римде үлкен күшке ие болды. Цицеронның мәлімдеуінше, Римде сөз  күдіретіне ие болған адамға тәңіріндей табынған. Олар “адамды даңққа бөлейтін екі қасиетті өнер бар: бірі — қолбасылық, екіншісі — шешендік” деп білген. Рим мемлекеттік істерді халық  жиындарында, сенатта, сотта ерікті әрбір азаматтың сөйлеу мүмкіндігіне ие болатындай жағдайда қараған. Сондыктан  Римде әрбір азаматына шешен  сөйлеудің қыр-сырына қанығып өсу  мемлекет істеріне араласу талабынан  туындаған. Республикалық Рим үшін қоғамдық қарқынды өмір, сөз бостандығы шешендік өнердің кеңінен өрістеуіне жол ашты. Басқаша айтқанда “демократия  — шешендік өнердің анасы”.

Цицеронның шешендік өнер іліміне арналған еңбектерінде шешен үшін сөйлеу композициясы, стилі, айшықты тіл оралымдары, сөйлеудің  дыбыстық жағы, артистік қасиет сияқты тәлім алатын көптеген жақтар қамтылған.

Шешендік өнер теориясына дамуына орыс ғалымдары  да зор үлес қосты. XVII ғасырдың өзінде шешендік өнері туралы бірнеше еңбектер белгілі болды. Осылардың ішінде М.Усачевтің “Риторика” кітабын  атап көрсетуге болады. Бірақ осы  және басқа да еңбектерде діни, яғни шіркеулік шешендіктің әсері  әлі де күшті еді. Бұл Ресейдің мемлекеттік құрылымдық жағынан  демократияның парламенттік өмір сүру арнасынан қол үзгендігімен түсіндіріледі. Бұл түр батыс европа елдеріне тән еді. Шындығында университет  қабырғаларында ғана жанды сөздің еркін  дамып, жетілуіне жағдай туды. 
 
 
 
 

Введение

Софист - этот термин, сам по себе позитивный, означающий «мудрый», искушенный, эксперт знания, стал употребляться как негативный, в особенности, в контексте полемики Платона и Аристотеля. Некоторые, как Сократ, полагали знание софистов поверхностными и неэффективными, ибо  у них отсутствовала бескорыстная цель поиска истины как таковой, взамен которой обозначилась цель наживы. Платон подчеркивал особенную опасность  идей софистов с моральной точки  зрения, помимо их теоретической несостоятельности. На протяжении длительного времени  историки философии безоговорочно  принимали оценку Платона и Аристотеля, критикуя в целом движения софистов, определяя его как упадок греческой  мысли. Лишь наше время сделало возможным  переоценку исторической роли софистов на основе систематического пересмотра всех предубеждений, и можно согласиться  с В.Джегером, что «софисты - это  феномен столь же необходимый, как  Сократ и Платон, последние без  первых не мыслители».

Возникновение софистов

В V в. до н.э. во многих городах Греции на смену политической власти старинной аристократии и  тирании пришла власть рабовладельческой  демократии. Развитие созданных ее господством новых выборных учреждений - народного собрания и суда, игравшего  большую роль в борьбе классов  и партий свободного населения, - породило потребность в подготовке людей, владевших искусством судебного  и политического красноречия, умеющих  убеждать силой слова и доказывать, способных свободно ориентироваться  в различных вопросах и задачах  права, политической жизни и дипломатической  практики. Некоторые из наиболее выдвинувшихся  в этой области людей - мастера  красноречия, юристы, дипломаты - становились  учителями политических знаний и  риторики. Однако нерасчлененность тогдашнего знания на философскую и специально научные области, а также значение, которое в глазах образованных людей  греческого Запада успела в V в. до н.э. получить философия с ее вопросами о началах вещей, о мире и его возникновении, привело к тому, что эти новые преподаватели обычно не только учили технике политической и юридической деятельности, но и связывали эту технику с общими вопросами философии и мировоззрения.

Гриппий обучал по свидетельству Ксенофонта и Платона, астрономии, метеорологии, геометрии  и музыке; Пол бы сведущ в учениях  физике; Критий разделял, по свидетельству  Аристолеля, психологические взгляды  Эмпедокла; Антифонт занимался задачей  квадратуры круга и пытался объяснить  метеорологические явления - то по Гераклиту, то по Диагену, то по Анаксегору. Новые  учителя получили наименование «софистов». Первоначально словом «софист» называли искусных в каком-либо деле людей - поэтов, музыкантов, законодателей, мудрецов. Впоследствии писатели консервативного  и реакционного образа мыслей, отрицавшее демократический строй, его учреждения и практику его деятелей, перенесли  свою вражду и на новых учителей, подготовлявших молодых людей к  политической и судебной карьере. «Софистами»  они стали называть тех, кто в  речах, обращенных к слушателям, стремились не к выяснению истины, а к тому, чтобы ложь выдавать за правду, мнение - за достоверную истину, верхоглядство - за знание.

Практически это  наименование было распространено именно на людей новой преподавательской  профессии. Такая их характеристика опиралась отчасти на то, что новые  учителя философии стали доводить до крайностей мысль об относительности  всякого знания. Отчасти неприязненная  характеристика софистов опиралась  и на то, что, обучая технике ораторского  искусства и политической деятельности, новые учителя порой обучали  приемам и формам убеждения и  доказательства независимо от вопроса  об истинности доказываемых положений. Дурное впечатление на противников  демократических новшеств производил также обычай новых преподавателей брать со своих учеников плату, часто  очень высокую, за обучение.

Первые школы  красноречия возникли в городах  Сицилии, где еще Эмпедокл прославился  как образцовый оратор и где Пол  был уже настоящим софистом. Из сицилийских Леонтин был родом  также софист Горгий. Развитие в V в. до н.э. демократии в Афинах и особенно развитие связей с другими городами греческого мира сделало Афины ареной для выступлений и преподавательской  ряда софистов - Протагора из Абдер, Гриппия из Элиды, Продика с Кеоса  и Горгия из Леонтин, хотя афинские государственные люди самых различных  убеждений относились к софистам в общем неприязненно. Софист Протагора  из Абдер был даже осужден на изгнание за высказанное им сомнение в вопросе  о существовании богов.

Философия софистов

Как философское  течение софисты не представляют вполне однородного явления. Наиболее характерной чертой, общей всей софистике, является утверждение относительности  всех человеческих понятий, этических  норм и оценок; оно выражено Протагором и его знаменитом положении: «Человек есть мера всех вещей: существующих - в  том, что они существуют, - и несуществующих - в том, что они не существуют».

Старшая группа софистов. В развитии софистики различаются старшая и младшая группы софистов. К старшей относятся Протагор (481-413), Горгий, Гриппий и Продик. Учение Протагора сложились на основе переработанных в духе релятивизма учений Демокрита, Гераклита, Парменида и Эмпедокла. Согласно характеристике Секста Эмпирика, Протагор был материалистом и учил о текучести материи и об относительности всех восприятий. Развивая положение атомистов о равной реальности бытия и небытия, Протагор доказывал, будто каждому утверждению может быть с равным основанием противопоставлено противоречащее ему утверждение.

Весьма прославилось развитое на почве элейской критики  понятий небытия, движения и множества  учений Горгия, посетившего в 427 г. Афины  в качестве посла и выступавшего в Фессальских городах. Горгий разработал рассуждение, в котором доказывал: 1) ничто не существует; 2) если и есть нечто существующее, то оно не познаваемо; 3) если даже оно и познаваемо, то его познание невыразимо и неизъяснимо.

Гриппий привлекал  к себе внимание не только геометрическими  исследованиями кривых, давшими толчок последующим работам Архита, но и  размышлениями о природе законодательства.

Наконец Продик, учивший с большим успехом  в Афинах, развил релятивистское воззрение  до взгляда, согласно которому «каковы  пользующиеся вещами люди, таковы и  сами вещи». Софисты старшей группы были крупными мыслителями в вопросах права и общественно-политических. Протагор написал законы, определявшие демократический образ правления  в афинской колонии Фурии в  Южной Италии, и обосновал идею равенства свободных людей. Гриппий  указал в своем определении закона на насильственное принуждение как  на условие возможности законодательства. Те же софисты старшей группы пытались критически исследовать религиозные  верования. Сочинения Протагора  о богах было публично сожжено  и стало поводом к изгнанию философа из Афин, несмотря на крайне осторожную формулировку религиозного скептицизма. Продик, развивая взгляды Анаксагора и Демокрита, стал толковать религиозные  мифы как олицетворение сил природы.

Младшая группа софистов. В учениях младших софистов (IV в. до н. э.), о которых сохранились крайне скудные данные, особенно выделяются их эстетические и социальные идеи. Так, Ликофрон и Алкидамант вступили против перегородок между социальными классами: Ликофрон доказывал, что знатность есть вымысел, а Алкидамант - что природа никого не создала рабами и что люди рождаются свободными. Антифонт не только развил материалистическое объяснение первоначал природы и происхождение ее тел и элементов, но пытался также критиковать явления культуры, отстаивая преимущества природы над установлениями культуры и над искусством. Фразимах распространил учение об относительности на социально-этические нормы и свел справедливость к полезному для сильного, утверждал, что каждая власть устанавливает законы, полезные для нее самой; демократия - демократические, а тирания - тиранические и т.д.

Хотя некоторые  софисты были действительно крупными мыслителями, релятивизм, ими развивавшийся, зачастую вел их к прямому отрицанию  познаваемости вещей и к субъективизму. Ленин отмечает, что, например, учение Горгия есть «не только релятивизм»  но также и «скептицизм».

В этом своем  качестве софисты должны быть признаны философами, подготовлявшими не только, как думал Гельгель, диалектику, но также беспринципные и порой  даже совершенно нигилистические учения, которые теперь называются «софистикой» и которые надо строго отличать от подлинной материалистической диалектики, рассматривающей познание как бесконечное  движение и приближение через  относительно истинные знания к знанию объективному и абсолютному.

Сократ

Сократ (469-399 до Р.Х.) - древнегреческий философ. Был  сыном каменотеса и повивальной  бабки. Получил разностороннее образование. Принимал активное участие в общественной жизни Афин. В 399 г. До Р.Х. ему было предъявлено обвинение в том, «что он не чтит богов, которых чтит город, а вводит новые божества, и  повинен в том, что развращает юношество». Он был приговорен к  смерти и выпил яд - цикуту.

Сократа характеризует  разнообразная и интенсивная  философская деятельность, выражавшаяся в основном в изложении своих  учений в форме беседы. Поэтому  о взглядах Сократа можно судить лишь по трем источникам: Аристофану, Ксенофонту и Платону. Аристофан в «Облаках»  нарисовал иронический образ  Сократа, выведя его в виде софиста, астролога и «физика», владельца  «мыслильни». Саркастически издеваясь  над Сократом, Аристофан издевался  над распространенными в то время  модами, увлечением натурфилософией  и софистическим образованием. Ксенофонт  в «Воспоминаниях о Сократе» рисует Сократа благонравным учителем добродетели  добродетели, который вполне лоялен по отношению к государству. Ксенофонт  нарисовал приниженный образ  Сократа как глубокого мыслителя, от имени которого излагаются собственные  мысли Платона.

Для Сократа  характерно то, что он, выступая против софистов, в то же время в своем  творчестве и взглядах выражал те особенности философской деятельности, которые были специфичны для софистов. Сократ не признает проблем, характерных  для философов тех времен: о  природе, ее первоначале, о мироздании и т.п. По Сократу, философия должна заниматься не рассмотрением природы, а человеком, его нравственными  качествами и сущностью знания. Вопросы  этики - вот главное, чем должна заниматься философия, и это являлось главным  предметом бесед Сократа.

При этом Сократ для обоснования своих взглядов пользуется разработанным им методом, вошедшем в историю философии  под названием сократического, а  именно - диалектика, искусство диалектического  спора. Диалектика - метод, посредством  которого представляются и развиваются, обосновываются этические понятия. Для Сократа философия - это рассмотрение конкретного нравственного явления, в процессе которого мы приходим к  определению того, что представляет это явление, т.е. к определению  его сущности.

Это можно проиллюстрировать  на примере рассуждений из диалога  Платона «Лахет». Этот диалог посвящен выяснению понятия «мужество».

Сократ просит сначала привести примеры мужества и на основании их выяснить, что  такое мужество, сущность мужества как добродетели. Сократ предлагал  представить определения мужества. В ходе беседы и приведения примеров выясняется, что определение мужества через понятие «стойкость» никак  никак не проясняет существо вопроса. Также не дает ничего для решения  вопроса определение мужества через  мудрость. Выясняется, что мудрость - это знание опасного, но ведь в областях жизни опасное формируется по-разному. В диалоге «Лахет» так дело и не доходит до решения вопроса  по Существу.

Все диалектические рассуждения проводятся по принципу деления родового поколения на составляющие его виды. Таким образом, диалектика состоит в том, чтобы дать различные  определения одному понятию с  разных сторон. В этом, по мнению Сократа, и рождается истина. Этот метод  философствования еще называется майевтика - повивальное искусство.

Схема такого метода в форме беседы выражается в виде постановки вопроса: «что такое то-то и то-то?» (добро, справедливость или  другое этическое понятие). Ответы на эти вопросы часто отвергались  один за другим. В этих диалектических спорах и рассуждениях Сократ впервые  стал использовать индуктивный метод  доказательства. Использование диалога  как средства достижения истины - огромнейшая  заслуга Сократа в истории  философии, так как все предшествующие философы лишь постулировали свои положения. В диалектике Сократа выразились и его антидогматизм, плюрализм. Он не считал себя учителем мудрости, а  пытался лишь вызвать у человека стремление истине. Известно изречение  Сократа : «Я знаю, что ничего не знаю».