Таным психологиясы

АДАМ АРАЛЫҚ ҚАТЫНАСТАР ПСИХОЛОГИЯСЫ

Жоспары:

1. Адам аралық қатынастар жөнiнде жалпы түсiнiк.

2. Адамдардың бiрiнбiрi қабылдауы мен түсiнуi.

3. Таным мен түсiнiсудегi қателiктер себебi.

1. Адам аралық қатынастар жөнiнде жалпы түсiнiк

Адам аралық қатынас дегенiмiз қарапайым да күрделi проблема. Күнделiктi тұрмысымызда осы

қатынассыз жасауымыз мүмкiн емес.

Адам арасындағы қатынастардың түрi келесiдей: жеке жəне қызметтiк, дара жəне топтық, тең құқықты

жəне тəуелдi, қарамақарсылықты жəне даудамайлы. Жеке қатынастар екi адам арасындағы

сүйiспеншiлiк пен жеккөрушiлiктен, сыйластық пен араздықтан, сенiм мен күдiктенуден тұрады. Мұндай

сипаттағы қатынастардың пайда болуы əр жеке адамның қоғамдағы орыны мен мiндетiне тəуелдi емес.

Мысалы, бала өз атаанасын сыйлауы да, жеккөруi де мүмкiн; өз қызметiн ойдағыдай атқарып жүрген

мұғалiм бiр шəкiртiне үлкен сүйiспеншiлiк танытса, екiншiсiн көргiсi келмейдi.

Қызметтiк қатынастар əлеуметтiк топ не мекеме мүшелерi арасында олардың сол топтағы құқы не

мiндеттерiне орай қалыптасады.

Егер ара қатынастар əрбiр адамның меншiктi қажеттерi сипатында қаралса, олар жеке қатынастар

атанып, ал ара қатынас тұтастай жүйелiкке сүйенiп, екi, одан да көп адамдардың сипаттамасы ретiнде

қабылданса, топтық қатынастар деп аталады.

Тең құқықты қатынастар қатынас мүшелерiнiң құқтары мен мiндеттерi теңгерiлген жерде, ал тəуелдi

қатынастар құқтары мен мiндеттерi бiрдей болмаған жағдайларда қалыптасады.

Адамдар арасында қарамақарсылық болмай, өзара терең сыйластық жайлаған ортада үйлесiмдi

қатынастар нышан бередi.

Топ iшiнде кейбiр тұлғалардың ұнамды ниеттерi екiншi бiреулердiң келеңсiз ниеттерiмен тоғысқан

шақтарда қарамақарсылықты қатынастар бой тiктейдi.

Адамдардың бiрбiрiне деген өшпендiлiгi болған жерде даудамайлы, жанжалды қатынастар өрбидi.

Адамдар арасындағы, тiптi кейде бiр тұлғаның да бойынан көрiнетiн адамдық қатынастар түрi мiне

осындай. Бұл қатынастардың бəрi өмiрде адамдардың бiрбiрiне беретiн бағалары мен

мiнездемелерiнде, əр адамның басқаға бағытталған iсəрекет, қылығында, өзара байланысқан ойы мен

сезiмiнде көрiнiс бередi.

Түрақты да келелi қатынастар жүйесi қалыптаспаған ортада адамның өрелi өмiр сүруi өте қиын, себебi

əрбiр жеке адамның да, топ пен ұжымның u1076 да қоғамдағы болмысын осы қатынастар айқындайды.

Балалық шақта орныққан адам аралық қатынастарға орай адам азаматтық қасиеттерiн тiктейдi.

Ересектердiң төңiрегiндегiлермен қатынасынан сол ортаның көңiлкүйi айқындалып, алға қойылған

мұратмақсаттардың сəттi орындалуы не кедергiге ұшырауы мүмкiн.

Адам аралық қатынастардан туындайтын ең қиын да қолайсыз құбылыс бұл остранизм, қоғамнан

аласталу, яғни кейбiр адамдардың көпшiлiк арасында сыйымсыздығынан ұжымдық қатынастан

шеткерiлеп қалуы. Мұндай адамдар көпшiлiктiң жек көрушiлiгiне тап болып, назардан тыс қалады,

еленбейдi. Осыдан өзi қатарлардан оң қатынас таба алмай, ақырында адамгершiлiк қасиеттерiнен

айырылып, қауымдық өмiр тiршiлiгiнен айрылғандар да кездеседi.

Адам аралық қатынастардың ерекшелiгi олардың эмоционалды болуында. Адам өзi тектеспен араласа

отырып, бiрбiрiне болған айрықша сезiмдер мен ықластарға кезiгедi. Жеке аралық қатынастар, əдетте,

субъектив сипатта болып, əр адамның шын мəнiндегi тұлғалық оң не терiс қасиеттерiне сай келе

бермейдi. Олар əрқашан адамның көңiлкүйiне байланысты, бiр адамның екiншiсiне деген сезiм

толғанысының ауысуымен өзгерiске келiп тұрады. Көңiлкүйдiң бiр сəттiк болуынан, жеке қатынастар

құбылмалы келедi: бүгiнгi тəптəуiр сыйлы қатынас күн өтпейақ керi сипатқа енуi баршаға аян құбылыс.

Қызметтiк қатынастар жеке қатынастарға қарағанда бiршама тұрақты, олар, əдетте, көңiлкүйге

байланысты өзгере бермейдi. Мұндай қатынастардың əрбiр тұлғаның көңiлкүйiне бағына

бермейтiндiгiнен, оларды ресми қатынастар деп те атайды, яғни мұндай өзара байланыстар қатынасқа

түскен адамдардың əрқайсысының жеке ерекшелiктерi мен психологиялық кейпiне тəуелдi болмауы

қажет.

Бiрақ өмiрде жеке жəне қызметтiк қатынастар өзара кiрiге байланысқан, сондықтан оларды нақты

айырып, таза күйiнде қарастыру мүмкiн емес. Бiрiншiден, əр __________адам өзiнiң даралығымен қызметтiк

қатынастарға əрқашан ерекше мəн мен сəн берiп отырады; екiншiден, əрқандай тұлға нақты

қатынастарға өзiнiң жеке ниет, ой, толғаныс жəне сезiмдерiмен кiрiседi, ал бұлардың бəрi адамның

басқалармен болған қызметтiк қатынасына əсерiн тигiзбей қоймайды.

Адамдар арасындағы үйлесiмдi қатынастар өмiрде сирек кездеседi, сондықтан мұндай қатынастарды

адамдардың мəнгi арман еткен мұраты ретiнде қарастырған жөн. Бұл қатынастар типiне тұрмыста

кезiгетiн "сүйiспеншiлiк" қатынасты жатқызуға болады. Егер бiр адамның екiншiсiне психологиялық

тартымы болса, бiрiн бiрi адамгершiлiк сезiммен қабылдаса, екiншi адамға қолынан келген жақсылығын

аямаса, мiне мұндай қатынасты үйлесiмдi қатынас деп бағалау əбден жарасымды.

Қарамақарсылықты қатынастар негiзiнде толық үйлесiм болмағанымен, оған қатысқан адамдар

бiрбiрiнiң əрекетi мен ниетiн түгелдей шектемейдi. Бiрде келiссе, бiрде қарсы тұрып, алға қойған

мақсатқа жетуi жолында қажеттi қатынасын үзбейдi. Қатынас түгелдей елемеу мен даудамайға

бармайды.

Кейде екi адам бiр ортада бола тұрып, бiрбiрiне деген ыстық та, суық та шырай сезiнбейдi, яғни өзара

қатынас жасауға ешқандай қажеттiктi таппайды, мұндайда олар арасындағы қатынас бейтараптық сипат

алады.

Қоғамдықəлеуметтiк жағдайларға байланысты бiр ортаға түсiп қалған адамдардың бiрi екiншiсiнен өзiн

алшақ ұстау қажеттiгi де туындап қалады. Мұндай кезде адамдар бiрбiрiне тiкелей жек көрушiлiк

танытып, арадағы мəселе бойынша ешбiр келiсiм мүмкiндiгiн таба алмайды да, iздемейдi де. Мұның бəрi

ортадағы жанжалды қатынастың ушығуынан.

Адамдар арасындағы жəне бiр ерекше қатынастар түрi бұл екi ұшты, амбиваленттi қатынастар.

Мұндай ара байланыстың себебi бiр адамдағы екiншiге деген өзара тiкелей қарсы екi бiрдей эмоцияның:

жек көрушiлiк пен құрметтiң қосарлана u1078 жүруi. Осыдан мұндай қатынастағы адамдар өздерiнiң көңiл

төркiнiнде жатқан ниеттерiнiң нендей жағдайда екенiн айырып алуында бiраз қиналады.

Адамдар аралық қатынастар негiзiнде адамдардың бiрiменбiрi өзара əрекетке, тiлдесуге болған өмiрлiк

қажеттiгi жатыр. Түрмыстық не қоғамдық қажетсiнуден бiрiнбiрi керексiнген адамдар өзара қатынасқа

келiп, ал ол болмаса бiрбiрiне бейтарап қалады. Өмiрлiк маңызды қажеттiктерi бола тұрып, оларды

қанағаттандыруда кедергiлiк ететiн қалыптар да болады. Бұл жағдайда да қатынастар үзiлмейдi, бiрақ

мұндағы қатынастар өшпендiлiк не жек көрушiлiкпен ұштасады.

Адамдар қажетсiнулерiнiң арасында өз мəнi бойынша iзгi адамгершiлiк сипатты байланыстар да болады.

Мұндайды психологияда альтруистiк қатынас деп атайды. Альтруист адамдардың барша ойы, iсəрекетi

əрдайым тек жақсылыққа, қай жағдайда да жəрдем етуге бағышталады.

Адамдар аралық қатынастар сипатына ықпал етушi факторлардың бiрi психологиялық үйлестiк

(үйлесiмсiздiк). Көп жағдайда адамдар өз қажеттiктерiн қанағаттандыру үшiн бiрiнбiрi керек етедi, бiрақ

көзқарас, ниеттерiндегi болмашы айырмашылықтардан өзара қатынастарын қалыпқа түсiре алмайды.

Мұндай толық психологиялық үйлесiм таба алмаған жандар арасында бiршама ұнамды қызметтiк

қатынас болғанымен, уақыт өтумен бiртебiрте өрiм түскен арақатынастағы жеке психология лық

үйлеспестiк олардың ресми байланыстарының кедергiсiне айналады.

Адамдар арасындағы қатынастардың өзгеруiне мүмкiн болар себеп бұл нақты адамдар қатынастарының

туындап, дамитын əлеуметтiкпсихологиялық орта сипатының ауысуы. Екi немесе одан да көп адамдар

бiрiнбiрi өте қажетсiнедi, орталарында толық психологиялық үйлестiк болған, бiрақ кенеттен өзгерген

əлеуметтiксаяси жағдай оларды əртүрлi партиялар мен ағымдарға енуiнен екi жiкке бөлiп тастайды.

Мұндай жағдай жастарда кездесiп тұрады: өзара келiсiмдi жас жұбайлардың өмiрi кенет олармен

психологиялық үйлесiм таппаған жақын туысқандарының ықпалынан құрдымға кетедi. Мейлi, бұл жас

жұбайлар арасындағы қатынас кейiн ресми бекiгенiмен, татутəттi туысқандық қатынастар

арасындағыдай шапағатты жалғасын табуы қиын.

Адамдар қатынасының орнығуы немесе өзгеруiне жəне бiр себепшi фактор бұл адамдардың жас

деңгейi. Өмiр бойы топтаған тұрмыстықəлеуметтiк тəжiрибе адамға, оның төңiрегiндегi жандарға, болып

жатқан оқиғаларға əсерiн тигiзбей қоймайды. Жас деңгейi əртүрлi адамдардың бiр оқиғаға болған бағасы

бiрiнен бiрi алшақ болуы əбден ықтимал, жастық айырма неғұрлым үлкен болса, психологиялық

келiспеушiлiк те соншама болады. Мысалы, жастардың киiмi, өнер талғамы үлкендерге ұнай

бермейтiнiне бəрiмiз де куəмiз. Бұл жағдай əулеттер арасындағы қатынастардың мəнмағынасына өз

əсерiн бiлдiрмей қоймайды.

Ал осы төңiрегiндегiлермен болған өз қатынасының сипатын адам өзi сезе алады ма, не сезбейдi ме?

Бұл сұраққа жауап бiрнеше жағдайларға тiреледi. Бiрiншi ден, бұл нақты адамның ойөрiс (санасезiмi)

даму деңгейiне байланысты. Ақылесi бiршама жетiлген адамдар өздерiнiң төңiрегiндегiлермен

қатынасын жақсы түсiнiп, дұрыс қабылдайды. Адам аралық қатынастарды орынды сезiну жəне бағалау

жоғары дамыған рефлекстiк қабiлеттi керек етедi (қоршаған ортадан келiп түскен ақпараттық

сигналдарды жанжақты мəндiк байланысымен қабылдап, жауап бере алу).

Екiншiден, бұл адамның жасына тəуелдi. Егделер балаларға қарағанда өзара қатынасты дəлiрек

пайымдайды, ұнамды не бiржақты келеңсiз қатынастарды оңай бағалап, бейтарап қатынасты да орынды

сезiнедi. Өмiрде екiұшты немесе амбиваленттiк жəне өз iшiне ұнамды да, жағымсыз да сипаттарды

бiрдей қамтыған қарамақарсылықты қатынастарды бағалау күрделiрек келедi.

Адамдар арасындағы қатынастар сол қатынастардың нақты адам өмiрiндегi маңызына қарай да

бағаланады. Қарымқатынас адам үшiн неғұрлым маңызды болса, оның бағалануында соғұрлым

дəлсiздiктер жiберiлуi мүмкiн. Өзiнiң төңiрегiндегiлермен байланысына аса үлкен мəн берген адамдар,

арақатынастарының ұнамды тараптарын асыра мақтауға бейiм келедi. Керiсiнше, кiмде кiммен ұнамсыз

қатынаста болса, адам ондай да қарсыласын түбелегiн түсiре жамандауға ниеттенедi де тұрады.

Əрқилы адамдардың өзара қатынастарын тануда көптеген жеке дара ерекшелiктер бар. Кейбiр ойсезiмi

толысқан, парасатты адамдар өзара қатынастарды жанжақты пайымдаумен, дұрыс қабылдауға қабiлеттi,

екiншi бiреулердiң жалпы оң пiкiр айтуға тiптi өрiсi жетпейдi, ал үшiншiлер төңiрегiндегiлердiң өзiне деген

бағасын бiрде дұрыс түсiнсе, бiрде оған санасезiмi жетпей қалады.

Адам аралық қатынастар толық қалыптасып, орныққаннан былай бiркелкi тұрақты қалыпқа келедi. Егер

де қатынастарға тəн осы қасиет болмағанда, адамзаттық қауымдар: мемлекет, мекеме жəне топтар

түзiлмес едi. Себебi қауымдық бiрлестiктердiң негiзi жалпы адамдардың өзара қатынасының

тұрақтылығымен бiртектi болжамға келуiнде. Ал жеке тұлғалар арасындағы өзара байланыстар

тұрақтылық дəрежесiнiң бiршама кемдiгiмен ерекшелiнедi.

Үлкен əлеуметтiк топтардағы қызметтiк, ресми қатынастар өзiнiң күштi мызғымастығымен байқалады,

кiшi топтағы байланыстар да бiршама осылай. Iрiлiкiшiлi қауымдастықтардағы қарымқатынастар көптеген

өмiрлiк маңызы зор факторларға тəуелдi, сондықтан адамдар мұндай жағдайдағы қатынастарды өзгерте

бергендi онша құптамайды. Егер күнара субъекттердiң ниетiне орай төңкерiстер бола берсе, қоғам

аласапыраны таусылмай кетерi баршаға аян.

Жеке адамдар арасындағы қарымқатынастар өте нəзiк те үзiлгiш келедi, себебi нақты тұлғалар

арасындағы қатынастар сол қатынас иелерiнiң құбылмалы көңiлкүйiне тəуелдi. Уақыттың өтуiмен,

жастың __________егде тартуымен аралық қатынастар тұрақтала түседi, балалық пен жас өспiрiм шақтағы адамдар

арасындағы бұрқасын жол таңдау бұл кезде сабасына келе бастайды, адамның iшкi дүниесi сабыр

тауып, кездейсоқ қатынас, байланыстарға құлай түспей, өз қалауын таңдай алу қабiлетiне жетедi.

Қатынастардың тұрақталуының жəне бiр жөнi адамдар бiрiн бiрi жете танып, бiрiнiң қылығына екiншiсi

көнiгiп, өзара үйлесiмге бейiмделуi.

Адамдардың алғашқы танысуынан олар арасындағы бұдан былайғы қатынастардың қай сипатта

боларын аңғара салу өте қиын. Көп жағдайда, тым жақсы басталған таныстық қапелiмде үзiледi, ал

кейде тiптi басқаша да болады: алғашқысында əйтеуiр бiрдеңеден ұнатпай жүрген адамына барабара

үлкен құрметпен қатынас көрсеткендер де аз емес. Мұндай жағдайлар адамдардың бiр бiрiне алғашқы

танысуда берген бағалары мен қабылдауына байланысты психологиялық заңдылықтарға орай

туындайды.

Нақты мезеттегi адамдар арасында болатын қатынастардың сипаты көптеген шарттарға тəуелдi,

мысалы, адамның денсаулығы мен психологиялық кейпi. Ден сау, көңiл көтерiңкi болса,

төңiрегiндегiлермен қатынас та əпəдемi, үйлесе түседi. Көңiлкүйге жайлы жағдай болса, қатынасың одан

əрi беки түседi, ал қандай да əбiгер күйде түзiлген қатынас көбiне баянды болмайды.

Адамдар арасындағы қатынастар олардың жеке мiнезқұлығына да байланысты. Əрдайым ұнамды

арақатынастардың орнығуына адамдағы қайырымдылық, ақ көңiлдiк, үйiршеңдiк, достық пен

ұжымшылдық қасиеттер пайдалы. Ал сенiмсiздiк, күмəншiлдiк, өшпендiлiк, тұйықтық пен өзiмшiлдiк

қалыпты қатынастар орнығуына керi əсерiн тигiзедi.

Ойөрiсi кең дамыған, жасы бар адамдар өз қатынастарын меңгере алады, бiрақ бұл көптiң қолынан келе

бермейтiн iс, себебi көп жағдайда аралық қатынастардың мəнiн соларды түзушi адамдардың өздерi де

түсiне бермейдi, ал түсiнбеген затты саналы басқару мүмкiн емес.

Жас ұлғайған сайын u1179 .атынастар тек тұрақталып қана қоймастан, адамның оларды басқару қабiлетi де

артады. Мұндайда адамға жəрдемге келетiн оның даралық ерекшелiктерiне қосымша өмiрлiк тəжiрибесi.

Əрқашан адам аралық қатынастарды жеңiл де ұтымды реттейтiн адамдар арасында кəсiби қызмет

бабымен жұмыс жүргiзетiн, сендiре əңгiме айта бiлетiн, əлеуметтiк жетекшiлiкке ыңғайлы мамандар

болады, мысалы: саясаткер, мекеме жəне өндiрiс басшылары, мұғалiмдер, дəрiгерлер мен актерлер.

Адам аралық қатынастарға ықпал жасай бiлу қабiлетiн қатынастар психологиясын үздiксiз үйрену арқылы

жетiлдiре, дамытып баруға болады.

2. Адамдардың бiрiнбiрi қабылдауы мен түсiнуi

Адамдар арасындағы қатынастардың қалыптасуы, əдетте, олардың бiрiнбiрi қабылдай алуы, түсiнуi жəне

бағалауына байланысты, яғни тiлдесу нəтижесiнде бiр адамның екiншiсiнiң образы (кейпi) жөнiнде

топшылаған ойпiкiрi. Екiншi адамның тұлғалық образын оның сырт пiшiнi мен психологиясын жəне

əрекетқылығын байланыстыра, салыстырып тануға болады. Ал психологиялық бейне (кейiп) əр адамның

қажетсiнуiнен, қылық мотивтерiнен, мiнез бiтiстерiнен, əрқандай өмiрлiк жағдайлардағы көңiлкүй

толғаныстары мен əрекеттерiнен көрiнедi. Бұлардың бəрi "Ат кiсiнесiп, адам сөйлесiп" дегендей

əңгiмелесу барысында назарға алынып, санада жiктелiп, бекидi де адамның жеке, нақты бағасын беруге

негiз болады.

Бөгде адамның бейнесiн қалыптастыру арқылы бiз оған болған қатынасымыздың сипатын айқындаймыз,

оның даралық ерекшелiктерiн тануға мүмкiндiк аламыз. Адамды жөнiмен танып, дұрыс бағасын берiп,

оның əрекетқылығының мақсаттары мен мотивтерiн айқындап, ол тарапынан болып қалар жауапты

əрекеттердi күнi бұрын болжастыра, бiз бұлардың бəрiн өз қажеттiктерiмiз жəне мүдделерiмiзбен

салыстырамыз, əңгiмелесудiң қолайлы жолдарын болжастырамыз, осы арқылы екi тарапқа да ортақ

ниеттердi табумен тұлғалар арасындағы қызметтiк қатынастарға кiрiсемiз. Сонымен, қызықтырған

адамның мiнез бiтiстерiн бiлiп алып, ендi оған бағытталған өз əрекетқылығымыздың формасын

таңдастырамыз. Қайткенде де, бiз таңдаған əрекетқылық түрi ол адамның даралық қасиеттерiне сəйкес

болғаны жөн. Осының нəтижесiнде екi адам ортасында толық өзара түсiнiм, жайлы да берiк аралық

қатынастар орнығады.

Адамның эмоционалдық жағдайын бағалай отырып, бiз оның нақты көңiлкүйiне сəйкес қарымқатынасты

дамытып, тереңдете түсуге мүмкiндiк аламыз жəне өзiмiздiң, оның жəне төңiрегiндегiлердiң мүдделерiне

орай ол адамға тиiмдi психологиялық ықпал етудiң жолдарын iздестiрiп, пайдаланамыз. Егер бiз

қатысқан адамдарымыздың əртүрлi тұрмыстық жағдайлардағы əрекетқылығын күнi бұрын болжастыра

алсақ, оның мiнезқұлығын қажеттi бағытта басқаруға жəне онымен ұнамды адам аралық қатынастар

алып баруға қосымша мүмкiндiктерге ие боламыз.

Бөгде адамның тұлғалық дəрежесi жөнiнде бiз оның дене құрылымы, психологиялық жəне

қылықəрекеттiк белгiлерi бойынша топшылаймыз. Бұл белгiлер адамның сырт көрiнiсiнен, киiмiнен,

əрекетқылығынан, сөзiнен, бет əлпетi мен ымишарасынан байқалады. Адамның сырт көрiнiсi мен

психологиялық бейнесi арасында тiкелей де толық байланыс болмағанымен, бұлардың екеуi қандай да

өзара ықпалды қатынаста. Əрқандай адам жөнiндегi бiздiң бiрiншi пайымдауымыз осы сырт келбет пен

сөз, қылық көрiнiсiнен туындайды. Ғылым ежелденақ адам мiнезi мен дене құрылысының өзара

байланысты екенiн дəлелдеген (Э.Кречмер, У.Шелдон т.б.). Дене құрылымы ерекше бiтiске ие болған

адамдар, мiнезi жағынан да өзара ұқсамас. Осы тұрғыдан барша адамдар үш типке жатады: астеник,

пикник, атлетик. Пикник типтес адамдар көңiлдi, үйiршең, əңгiмешiл, əрқандай қиыншылыққа

жасымайды; астеник адамдар көбiне тұйық, оңашаланғанды ұнатады, ұдайы ойға шомып жүредi; ал

атлетиктер ұстамсыз, дүлей келедi.

Адамның iшкi жан дүниесi оның сөзi мен тiлiнен айқын көрiнедi. Қандай сөздер мен тiркестердi

қолдануына қарап, сөз ырғағы мен əуенiн талдай отырып, сөйлеу процесiндегi тыныстары мен

жеделдiгiне орай жеке адамның ерекшелiктерiн байқаймыз. Адамның сөйлеу мəнерiнiң бiразы тума

берiледi де, көбi оқутəрбие барысында пайда болады.

Кейбiр қатынастарға байланысты адамдардың психологиялық бейнесi тұрақты келедi де, көбiне

ауыспалы болады. Адамның сырт көрiнiсiне орай оның образы бiршама өзгерiссiз сақталады. Осыдан бiз

адамды көпшiлiк iшiнде ажырата бiлемiз. Жəне бiр тұрақты сақталатын қасиеттер адам мiнезi,

қылықəрекетi мен əдеттерi. Осылар бойынша санамызда жасалған образдар арқылы бiз көп заманнан

ажырасқан адамымызды танимыз.

Кейде кездейсоқ ұшырасқан адамымыз көптен таныс сияқты болып көрiнедi. Ал тiлдесе келе, оның

əрекетқылығына мəн бере, тiптi басқа бiреу екенiне көз жеткiземiз. Кейде, керiсiнше, алғашқыда

танымасақ та, адамның мiнез бiтiстерiнен, əрекетқылығынан бұрыннан бiзге таныс белгiлердi байқап,

жақындасуға тырысамыз. Осыдан, бiздiң санамызда бекiген адам бейнесiнде үлкен роль ойнайтын

мiнез бiтiстерi, екiншi орында адамның сырт көрiнiстерi.

Уақыт ағымына берiлмей, ұзақ мерзiм сақталатын белгiлер адамның қажетсiнулерi, əрекетқылық

мотивтерi мен қызығулары. Бұлар бойынша бiз адамды тануымыз мүмкiн, бiрақ бұл үшiн аталған

белгiлер сол адамның сырт көрiнiсi мен мiнезiнен бiраз байқалуы тиiс.

Жоғарыда бөгде адамды тану, бiлу мүмкiндiгiн əңгiмеледiк, ал ендi адам өзiнөзi сарапқа сала алады ма,

жоқ па деген сұраққа жауап iзделiк. Бұған оң да, керi де жауап айту мүмкiн. Егер адам өзiнөзi түк

танымаса, онда оның қауым ортасындағы əрекетқылықтары алдын ала өзiндiк болжастыруға келмей,

тұрақсыз кейiпке енер едi. Сонымен бiрге, мұндай адамның қатынас қылығы мен iсəрекеттерi ақыл

оралымынан алшақ, төңiрегiндегiлердiң iсiмен сəйкестiк таппайды. Егер адам өз əрекетiн сырт көзбен

бағалай алмаса, оның iсқадамдары кейбiр жағдайларда оғаш көрiнедi. Егде адам бала сияқты

былдырласа немесе бала жасына келмей үлкеннiң ұстамдығын танытса, төңiрегiндегiлер мұндайларды

не жай күлкiге алады, не сайқымазаққа телидi.

Екiншi тараптан, егер адам өзi жөнiнде бəрiн бiле берсе, онда өмiрге деген қызығушылықтың да қажетi

болмай қалары сөзсiз, себебi саналы адамның бар өмiрлiк болмысы осы өзiн тануға деген жоғары

ынтаықыластан нəр алады. Адамның қалыпты өмiрi үшiн өзiнөзi бiле алмастық та, аса көп бiлу де

сиыспайтын құбылыстар.

Адам өзiнiң шындыққа келетiн сырт көрiнiсiнен басқа өзiнiң мiнез бiтiстерi жөнiнде де аздыкөптi

мəлiметке ие, бiрақ бұл мəлiметтер көбiне адамның өзi жөнiндегi ұнамды пайымдауларды қамтиды.

Сонымен бiрге, адам өзiнiң кейбiр əлеуметтiк талапқа сай қажетсiнулерi мен əрекетқылығының

септүрткiлерiн тануға бейiм. Ал өз санасының астарында жатқан немесе моральдық тыйымдарға

байланысты санаға жат психологиялық бiтiстерiн тiптi де бiлмейдi.

Адам өзi жөнiндегi шындықты басқалардың оның iсəрекетiне болған қатынасынан байқауына болады. Өз

əрекеттерi мен сол əрекеттерге берген басқалар бағасын салыстыра, адам жанама түрде өзi қасиеттерi

мен сапаларын болжастыруына болады.

Iсəрекетте нəтижеге жетiсе, мақтау алып, не сəтсiздiкке ұшырап, сырттың жоғары немесе ұнамсыз

бағасына кезiгумен əр жеке адам өзiнiң қабiлет деңгейiн сезедi. Өмiрде жетiскен iсiне қанағаттануын,

болмаса қанағаттанбауын iшкi, ниеттеген психологиялық бейнемен салыстыра алса, адам өз

қажетсiнулерi мен мотивтерiнiң оң не терiс бағытын дұрыс та толық тани алады.

Есте ұстайтын жəйт, өз бағаңды қорытындылауда толығымен басқалар пiкiрiне құлай түсуге болмайды.

Себебi өзiңiз ұнамды қатынастағы адамдар сiздi асыра мақтауға дайын тұрса, қалай да жек көретiн

адамдар сiзде бiрдебiр ұнамды қасиет көре алмауы мүмкiн. Сонымен бiрге, əр адам өзiнiң афферент

жағдайындағы əрекетiн тiптi де бiлмеуi мүмкiн, себебi мұндай саналық басқарудан айрылған кезде, адам

өзiне, басқалар реакциясына объектив баға берiп, əрекетiн байқастыру қабiлетiнен айрылады.

Адамның өзiнөзi тануы төңiрегiндегiлердiң қабылдауы мен бағасына тығыз байланысты, кеңiрек айтар

болсақ, барша адамдардың өзара түсiнiсуiне тəуелдi. Күнделiктi тұрмыстық қатынастар, тiлдесу негiзiнде

адамның психологиялық бейнесiн түзу үшiн келесi тəсiлдер қолданылады: бiтiс таңу, алғашқы əсерлену,

жаңалықты əсерлену, ықтималды болжай əсерлену, асыра сiлтей əсерлену, жеке адамның бiтiстердi

бiрiктiре əсерленуi (Р.С.Немов).

Адам образын жасаудың ең көп тараған тəсiлi бұл бiтiс таңу. Оның мəнi: адам төңiрегiндегiлердi өзiне

тəн қасиеттер мен сапалар тұрғысынан бағалайды, яғни өз мiнез бiтiстерiн екiншi бiреулерге таңады,

оның қылықəрекетiн түсiнгiсi келiп, өзiн сол адамның орнына қоя салады. Мұндай тəсiл бiр адамға бiткен

мiнездi екiншi адамға таңа салуда да көрiнедi. Осылайынша, басқалардың мiнез, əрекетқылық бiтiстерiн

өзiмiздi қызықтырған адамға таңу арқылы да нақты тұлға жөнiнде бiр жөндi психологиялық мəлiмет

топтастыруымызға болады.

Алғашқы əсер тəсiлi бөгде адамды бiрiншi көргеннен қалыптасатын образды бекiту үшiн қолданылады.

Бұл құбылыстың болуы адамға байланысты алғашқы əсердiң кейiнгi əсерлерге қарағанда күштiрек

сезiлуiнен. Назарға алынған адам жөнiнде көп, əртүрлi ақпаратты бiрiнен кейiн бiрi бiр iздi қабылдау

кезiнде бiздiң санамызда ең алғашқы мəлiмет тұрақталып қалатыны ғылымда дəлелденген.

Ал ендi жеткiзiлiп жатқан u1072 ақпараттағы адам қасиеттерiнiң тiзiмi молдау болып, мəлiмет бөлiктерiн

хабарлау барысында бiршама уақыт үзiлiсi болса, алғашқы ақпарат соңына қарай ұмытылады. Бұл

жағдайда алғашқы əсерленуге қарсы құбылыс жаңалықты əсерлену тəсiлi iске кiрiседi, яғни талдауға

түскен адамның образы ол жөнiндегi ең соңғы мəлiметке орай құрылады.

Ықтималды болжай əсерлену деп келесi құбылысты түсiнемiз: адам миы болашақ оқиғаларды алдын

ала болжастыру қабiлетiне ие. Осыдан тұлға басталған iсəрекеттiң бағдарын, қарқындылығы мен ақырғы

нəтижесiн күнi бұрын жоспарлайды. Əлi қолда жоқ бүтiн затты оның бөлектерi бойынша ойда белгiлi бiр

формаға келтiрiп, жанжақты сипаттамасын бере алады.

Оқиғалар мен құбылыстарды дəл болжастыру қажеттiгi адамдардың өзара түсiнуi мен бiрiнбiрi

қабылдауында өте қажет. Мысалы, адамға тəн белгiлi бiтiстерi бойынша оның əлi белгiсiз, бiрақ онда

болуы тиiс қасиеттерiн де анықтауымыз мүмкiн: батыр адам əрқашан адал да аңғал болатынына ешбiр

күмəнданбаймыз, сондайақ, қорқақ əрдайым өтiрiкшiл, мəдениеттi ойөрiсi кең, қайырымды үйiршең,

сенгiш, өшпендi адам əрқашан тұйық, күмəншiл келедi. Егер өмiр жағдайлары адамның əлi белгiсiз

қасиеттерi жөнiндегi бiздiң болжамымызды растайтын болса, онда болжастыруға деген бiздiң сенiмiмiздi

бекiте түседi не керiсiнше де болуы мүмкiн. Адамның болжастыру қабiлетiне өмiрлiк тəжiрибе өзi