Вялікая Айчынная вайна на землях Смалявічскага раёна

БЕЛАРУСКІ ДЗЯРЖАЎНЫ УНІВЕРСІТЭТ

ФАКУЛЬТЭТ МІЖНАРОДНЫХ ЗНОСІН

Рэферат на тэму:”Вялікая Айчынная вайна на землях Смалявічскага раёна”

                                                                                    студэнткі  2 курса 1 групы

аддзялення “Сучасныя замежныя мовы”

Вішнеўскай Наталлі Мікалаеўны

Мінск, 2010

Змест

1.      Уводзіны…………………………………………………………………………….....3

2.      Ішла вайна народная………………………………………………………………..4-5

3.      Час акупацыі………………………………………………………………………...6-7

4.      Падпольны рух…………………………………………………………………….8-17

5.      Вызваляючы Смалявічы (Сяргей Іванавіч Кавалеўскі)………………………..18-19

6.      2 ліпеня 1944 года…………………………………………………………………...20

7.      Маці патрыётка і яе сыны………………………………………………………..21-22

8.      Заключэнне…………………………………………………………………………..23

9.      Спіс літаратуры……………………………………………………………………...24

Уводзіны

Шмат выпрабаванняў зведалі наш край і яго людзі. Неаднаразова бот чужынца таптаў гэтую зямлю, палалі ў агні вёскі і мястэчкі, знішчалася насельніцтва. Праз Смалявіччыну пракаціліся хвалі розных войнаў, асабліва страшнай з якіх была 2-я сусветная (для нас — Вялікая Айчынная), але ніколі нікому не ўдавалася знішчыць нашу годнасць, вольнасць і любоў да роднага краю. Заўсёды працавітыя землякі аднаўлялі, адбудоўвалі гарады і вёскі, рабілі іх яшчэ прыгажэйшымі. I цяпер у XXI ст. Смалявіччына ўяўляе сабой дынамічна развіты прамысловасельскагаспадарчы раён Мінскай вобласці, які ўносіць свой важкі уклад у развіццё эканомікі Беларусі.

Маім родным горадам з’яўляецца Жодзіна, які знаходзіцца непадалёк ад Смалявіч, з якімі яго яднае гістарычнае мінулае. Сёння Жодзіна — буйны прамысловы і навуковы горад Мінскай вобласці. Тут размешчаны прадпрыемствы, прадукцыя якіх вядома не толькі на Беларусі, але і далека за яе межамі, навуковыя інстытуты.

Але галоўнае дасягненне горада — гэта людзі: таленавітыя, працалюбівыя, мужныя і добразычлівыя. У Жодзіне нарадзіўся і жыў Герой Савецкага Саюза Пётр Купрыянаў. Работнікі БелАЗа В.В.Кулінчык і А.І.Кавалеўскі, вучоны з БелНДІЗ М.Дз.Мухін удастоены звання «Герой Сацыялістычнай Працы». Многія жодзінцы за свой уклад у перамогу у гады Вялікай Айчыннай вайны, за працу ў мірны час адзначаны дзяржаўнымі ўзнагародамі. За асаблівыя заслугі перад горадам яго першы мэр К.П.Коршунаў і былы дырэктар БелАЗа І.Р.Сідаровіч удастоены звання «Ганаровы жыхар горада Жодзіна». Нямала таленавітых людзей жыве ў Жодзіне. Гэта мастакі, паэты, музыканты, спартсмены, вучоныя, артысты і інш. Імі ганарыцца наш горад.

Ішла вайна народная

11 чэрвеня 1941 г. для жыхароў Смалявіччыны, як і для ўсіх савецкіх людзей, пачаўся новы адлік часу. Вайна, пра верагоднасць якой так шмат гаварылі, прыйшла нечакана.

У чатыры гадзіны раніцы 22 чэрвеня яе полымя запалыхала ўздоўж усёй заходняй граніцы СССР. На тэрыторыю Беларусі ўварваліся нямецкія войскі групы армій «Цэнтр». У яе склад уваходзілі дзве арміі (4-я і 9-я) і дзве танкавыя групы (2-я і 3-я) — усяго 50 дывізій (у тым ліку 9 танкавых, 6 матарызаваных, 1 кавалерыйская) і 2 брыгады. Наступление групы армій «Цэнтр» падтрымліваў 2-і паветраны флот — самы моцны ў гітлераўскай арміі, які налічваў 1670 баявых самалётаў. Групе армій «Цэнтр» было перададзена больш за трэць усіх інжынерных і дарожнабудаўнічых войскаў і амаль палова асобных артылерыйскіх, зенітных і процітанкавых дывізіёнаў і батарэй рэзерву сухапутных сіл Германіі.

... Ужо сцякалі крывёй пагранічныя заставы, Брэсцкая крэпасць, якія першымі прынялі на сябе ўдар гітлераўскіх войскаў, фашысцкія танкі ўжо грукаталі па нашай зямлі; жыхары Брэста, Баранавіч, Гродна, Ваўкавыска, Кобрына, Беластока і іншых гарадоў Беларусі ўжо зведалі жах фашысцкіх бамбардзіровак, а на Смалявіччыне яшчэ працягвалася мірная ноч...

Жыхары раёна даведаліся пра пачатак вайны 22 чэрвеня ў 12 гадзін з выступления па радыё намесніка старшыні СНК і наркома замежных спраў СССР В.М.Молатава, які ад імя савецкага ўрада паведаміў аб вераломным нападзе на нашу краіну фашысцкай Германіі.

Жыццё райцэнтра і раёна рэзка змянілася.

Згодна з Пастановай ЦК КП(б)Б ад 22 чэрвеня 1941 г. «Аб задачах і мерапрыемствах у сувязі з выступлением па радыё В.М.Молатава», у Смалявіцкім раёне былі прыняты меры аб тэрміновым пераводзе ўсяго жыцця на ваенны лад. У адпаведнасці з Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР ад 22 чэрвеня 1941 г. райваенкамат, пачынаючы з 23 чэрвеня, пачаў праводзіць мабілізацыю ваеннаабавязаных 1905—1918 гг. нараджэння. У арганізацыях і ўстановах райцэнтра, ва ўсіх сельсаветах, калгасах, саўгасах, МТС прайшлі мітынгі, сходы, на якіх працоўныя выказвалі абурэнне да агрэсараў, патрыятычныя пачуцці і ўпэўненасць у хуткім разгроме гітлераўскіх захопнікаў. Тады ў першыя дні вайны ніхто яшчэ не ведаў, не мог і прадбачыць, якія цяжкія пакуты, выпрабаванні, ахвяры чакаюць усіх наперадзе.

Пачатак ваенных дзеянняў на тэрыторыі Беларусі для войскаў Заходняй Асобай ваеннай акругі (з 22 чэрвеня 1941 г. — Заходняга фронту) быў трагічным. Ведучы абарончыя баі, войскі фронту пад націскам значна болыпых сіл праціўніка (на асноўных напрамках гітлераўцы стварылі трайную, а ў некаторых месцах пяцікратную перавагу) вымушаны былі адступаць. Абарона насіла ачаговы характар. Часці прыкрыцця ўступалі ў бой разрознена і неарганізавана. Паблізу накірункаў галоўных удараў ворага не было моцных рэзерваў. Адсутнасць суцэльнага фронту давала магчымасць танкавым і матарызаваным злучэнням праціўніка абыходзіць вузлы супраціўлення нашых войскаў і наносіць ім удары з тылу. У выніку гэтага часці і злучэнні Чырвонай Арміі ў шэрагу выпадкаў вымушаны былі змагацца ў акружэнні ці адыходзіць на ўсход, несучы вялікія страты ў жывой сіле і тэхніцы.

Да зыходу дня 25 чэрвеня войскі гітлераўцаў прасунуліся ў напрамку Вільнюс — Мінск амаль на 180 км, а ў напрамку Баранавічы — Мінск да 250 км. На галоўным, заходнім напрамку склалася пагражальнае становішча, непасрэдная пагроза навісла над Мінскам. Абарончыя баі за Мінск насілі непрацяглы, але бязлітасны характар. Фронт наблізіўся да Смалявіччыны.

23 і 24 чэрвеня нямецкая авіяцыя нанесла масіраваныя бомбавыя ўдары па Мінску. Рэха выбухаў было чутно за многа кіламетраў. Хутка тысячы бежанцаў пацягнуліся па шашы Мінск — Масква на ўсход. Шаша і чыгунка былі запруджаны калонамі і саставамі з эвакуіраванымі. Насустрач ім рухаліся ў бок Мінска савецкія часці. Адсутнасць належнай сувязі, дакладных звестак пра сітуацыю, якая складвалася на той час, вялікі паток бежанцаў выклікалі разгубленасць, а часам і паніку сярод мірнага насельніцтва раёна.

Раённае кіраўніцтва працавала без адпачынку, імкнучыся забяспечыць усеагульную мабілізацыю і эвакуацыю важнейшых дакументаў, матэрыяльных каштоўнасцей і аб'ектаў народнай гаспадаркі.

Надзеі на тое, што Чырвоная Армія так хутка не аддасць Мінск ворагу і яго прыход у Смалявічы, адпаведна, будзе адцягнуты, не збыліся. 26 чэрвеня раніцай на поўнач ад Смалявіч немцы скінулі буйны парашутны дэсант. Адначасова з боку Радашковіч у напрамку Прылеп і Усяжа імкліва прасоўваліся танкавыя і мотапяхотныя часці праціўніка, якія абышлі пазіцыі 100й і 161й стралковых дывізій, правы фланг абароны якіх захопліваў і частку тэрыторыі Смалявіччыны ў раёне Багута — Слабада. Захапіўшы Прылепы, Усяж, варожыя часці злучыліся з паветраным дэсантам. Днём 26 чэрвеня нямецкая авіяцыя бамбіла Смалявічы, станцыю Чырвоны Сцяг, а вечарам таго ж дня нямецкія танкі і пяхота перарэзалі шашу Мінск — Масква, перапыніўшы паток бежанцаў, і захапілі райцэнтр.

Нямецкі дэсант прасунуўся да станцыі Чырвоны Сцяг, дзе стаялі на пуцях некалькі саставаў, у тым ліку і вайсковы. Тут 27 чэрвеня адбыўся жорсткі бой паміж танкавым дэсантам і зенітным падраздзяленнем пад камандаваннем С.Копцева, якое з зенітных гармат, што стаялі на адкрытых платформах, прамой наводкай вяло знішчальны агонь па ворагу і не прапусціла яго да станцыі.

Аднак агульная сітуацыя складвалася не на карысць нашых войскаў. Адступіўшыя ў паўднёваўсходнім напрамку ад Мінска ў раён Пятровічы — Волма — Смольніца часці 100й і 161й стралковых дывізій не змаглі затрымацца на гэтых пазіцыях і пад націскам пераўзыходзячых сіл праціўніка вымушаны былі 29 чэрвеня адстуаць далей у паўднёваўсходнім напрамку. Нямецкія часці, заняўшыя Пятровічы, Волму, Плісу, Жодзіна і іншыя населеныя пункты раёна, працягвалі рух наперад.  1 ліпеня ў Смалявічах размясціўся штаб 47-га танкавага корпуса нямецкай арміі. Для жыхароў мястэчка і раёна пачаліся змрочныя дні акупацыі.

Час акупацыі

Акупацыйная палітыка ў адносінах да насельніцтва Беларусі была загадзя распрацавана гітлераўцамі. Ужо 18 снежня 1940 г. А.Птлер зацвердзіў дырэктыву № 21 (план «Барбароса») па маштабнай падрыхтоўцы вайны супраць Савецкага Саюза. У прынятым да выканання генеральным плане «Ост» былі вызначаны стратэгія і тактыка нападу Германіі на СССР. «Інструкцыя пра асобныя вобласці» да дырэктывы № 21 плана «Барбароса» ад 13 сакавіка 1941 г. галоўнай задачай вызначала дэцэнтралізацыю і расчляненне тэрыторыі краіны, а «Дырэктыва аб кіраванні эканомікай у акупіраваных усходніх абласцях» — метады эканамічнага кіравання. Планавалася 75% беларускага насельніцтва па расавых і палітычных матывах знішчыць ці выселіць на ўсход, а астатнія 25% анямечыць.

Вярхоўнае камандаванне германскіх узброеных сіл выдала шэраг інструкцый і распараджэнняў, якімі з фашысцкіх салдат і афіцэраў здымалася ўсякая адказнасць за злачынствы на акупіраванай зямлі. Салдатам забаранялася праяўляць якую б там ні было гуманнасць у адносінах да мірнага насельніцтва. На захопленай тэрыторыі Беларусі фашысты адкінулі ўсе міжнародныя і прававыя нормы акупацыі і ўстанавілі т.зв. «новы парадак» беззакония і гвалту. Птлераўцы поўнасцю ігнаравалі выкананне асноўных патрабаванняў міжнароднага права аб абыходжанні з ваеннапалоннымі і мірным насельніцтвам.

Да канца жніўня 1941 г. уся тэрыторыя Беларусі была акупіравана нямецкафашысцкімі захопнікамі. Яшчэ задоўга да агрэсіі верхаводы Трэцяга рэйха адобрылі распрацаваны гітлераўскім апаратам план падзелу захопленай тэрыторыі. Восенню 1941 г. падзел акупіраванай тэрыторыі Беларусі быў у асноўным завершаны. Частку яе тэрыторыі складала вобласць тылу групы армій «Цэнтр». Тут ваеннаадміністрацыйная ўлада была ў руках вермахта і кіраўніцтва паліцэйскіх органаў, узначальваў яе начальнік тылавога раёна генерал фон Шэнкендорф.

Каля адной трэці тэрыторыі Беларусі ўвайшло ў склад генеральнай акругі Беларусь. Вышэйшым выканаўчым органам быў генеральны камісарыят на чале з гаўляйтэрам Вільгельмам Кубэ. 1 верасня 1941 г. прадстаўнікамі армейскай групы армій «Цэнтр» афіцыйна былі перададзены адміністрацыйныя паўнамоцтвы акупацыйным грамадзянскім уладам.

Згодна з рашэннем акупацыйных органаў генеральная акруга Беларусь была падзелена на 10 акру г (гебітаў). Смалявіччына ўвайшла ў Мінскую і часткова Барысаўскую акругі. Частка тэрыторый рэспублікі ўвайшла ў склад іншых аб'яднанняў.

Практычна адразу ж пачалося выкананне раней прынятых дырэктыў. Знішчаліся рэшткі фарміраванняў Чырвонай Арміі, былыя актывісты савецкай улады, яўрэі і іншыя катэгорыі насельніцтва. Між іншым, германскае камандаванне лічыла, што гэтых дзеянняў яшчэ недастаткова. У пачатку верасня 1941 г. вайсковы камендант рэйхскамісарыята «Остланд» паведамляў рэйхскамісару Лозе: «Беларусь яшчэ не можа разглядацца намі як пакораная краіна. У цяперашні час мы не маем дадатковых вайсковых часцей, таму з усёй вастрынёй паўстае пытанне аб хутчэйшым выкарыстанні эсэсаўцаў і паліцэйскіх сіл».

Стаў шырока выкарыстоўвацца загад аб заложніках, калі за аднаго забітага германскага салдата знішчалі 50—100 чалавек, а то і болей бязвінных людзей. 3 20 верасня 1941 г. на тэрыторыі генеральнай акругі Беларусь быў уведзены каменданцкі час.

Адной з асаблівасцей акупацыйнага рэжыму на Смалявіччыне была набліжанасць раёна да Мінска, які стаў галоўным ваенным і палітычным фарпостам германскіх войскаў.

Знаходжанне Смалявіч і Жодзіна на центральным чыгуначным і аўтамабільным шляху ад Мінска да Масквы рабіла гэтыя месцы асабліва важнымі ў аператыўных адносінах.

Гэтая значнасць дапаўнялася і той акалічнасцю, што па тэрыторыі раёна ўздоўж шашы Мінск — Масква праходзіла стратэгічная сувязь паміж стаўкай вярхоўнага германскага камандавання і лініяй фронту.

Падпольны рух

У хуткасці, пасля акупацыі раёна, на Смалявіччыне з'явіліся і першыя арганізатары падпольнай барацьбы — камуніст, былы ўпаўнаважаны Смалявіцкага аддзела НКУС Рыгор Іосіфавіч Бяляўскі, былы супрацоўнік раённай міліцыі Васіль Лявонцьевіч Федаровіч і былы галоўны бухгалтар раённай нарыхтоўчай канторы Уладзімір Фёдаравіч Абадоўскі.

Патрыёты наладжвалі сувязі з аднадумцамі, падбіралі надзейных людзей, арганізоўвалі збор боепрыпасаў і зброі, распаўсюджвалі зводкі Саўінфармбюро, лістоўкі з заклікамі сабатаваць распараджэнні акупацыйных улад. Каб мець звесткі пра намеры акупантаў, перамяшчэнне і канцэнтрацыю войскаў, падпольшчыкі імкнуліся ўладкараць надзейных людзей на службу ў паліцыю і ўправу. Туды былі накіраваны камсамольцы І.А.Антонаў, П.С.Сіліч, К.К.Міклашэўская, А.Апацкі і інш. Шмат паспела зрабіць на пасадзе пашпартысткі раённай управы Клаўдзія Казіміраўна Міклашэўская. Яна перадала падпольшчыкам 73 чыстыя бланкі пашпартоў з пячаткамі, з адзнакамі аб прапісцы. Безумоўна, з часам акупанты пачалі падазраваць яе, але Клава паспела пакінуць райцэнтр і пайсці ў партызаны. Загінула яна ў 1943 г. пры выкананні баявога задання.

У гаспадарчым аддзеле камендатуры стаў працаваць бухгалтарам У.Ф.Абадоўскі. Па заданні падпольшчыкаў ён сабатаваў нарыхтоўкі сельгаспрадуктаў і цёплага адзення, але здраднік выдаў яго. Некалькі дзён катавалі фашысты патрыёта, спрабуючы атрымаць ад яго звесткі пра падполле, але той мужна перанёс катаванні і загінуў як герой 4 лютага 1942 г.

Падпольшчыкам стала вядома, што ў камендатуры ёсць спіс былых ваеннаслужачых, савецкіх работнікаў, камуністаў. У гэтым спісе было прозвішча Р.І.Бяляўскага, таму патрыёты вырашылі, што Бяляўскі павінен ісці ў лес да партызан (пазней ён стане камісарам партызанскага атрада «Разгром»). Трупу ўзначаліў В.Л.Федаровіч. Да барацьбы з акупантамі былі прыцягнуты М.Б.Суша з сынамі і дочкамі, А.П.Шыптыцкі, браты Мікалай і Васіль Антонавы, Ганна Краснова, Леанід Касарэўскі, С.Н.Федаровіч (жонка кіраўніка групы), В.С.Восіпаў і інш.

Патрыёты здабывалі і дастаўлялі партызанам зброю, медыкаменты, прадукты, адзенне, перадавалі звесткі аб складзе смалявіцкага гарнізона і перамяшчэнні войскаў, аб мінных палях каля чыгункі. У доме Федаровічаў часта бывалі сувязныя з атрада «Разгром», хаця гэта было небяспечна: побач з домам была школа, якую немцы ператварылі ў казарму і каля яе стаяў заўсёды вартавы.

Антонаў і Сіліч, якія па заданні падпольшчыкаў служылі ў паліцыі, паведамлялі пра намеры акупантаў і іх памагатых. Антонаў ліквідаваў здрадніка Зайцава, які перадаў у камендатуру спіс камуністаў і актывістаў Смалявіч, а Сіліч заклаў міну непасрэдна ў памяшканні паліцыі. Ад выбуху былі цяжка паранены пяць чалавек. Працуючы ў гандлевым таварыстве, Н.Б.Суша забяспечваў партызан прадуктамі, соллю, капіравальнай і пісчай паперай, распаўсюджваў лістоўкі і зводкі Саўінфармбюро. Ён склаў і перадаў партызанам спіс паліцэйскага гарнізона і нямецкіх памагатых.

У цэнтры Смалявіч у будынку былой сінагогі акупанты адкрылі клуб для салдат і афіцэраў. Маглі туды заходзіць і цывільныя.

Гэта скарысталі ў сваіх мэтах падпольшчыкі. Канстанцін Суша ўладкаваўся на пасаду білецёра. Хутка гледачы пасля кінасеансаў пачалі знаходзіць у зале лістоўкі. Аднойчы Кастусь даведаўся пра маючы адбыцца кінасеанс толькі для салдат і афіцэраў. Ён паведаміў пра гэта праз Апацкіх партызанам. Было вырашана закласці ў печку міну запаволенага дзеяння. Выбух раздаўся якраз у час дэманстрацыі кінафільма. Хутка прагрымеў выбух і на пошце. Напярэдадні гадавіны Кастрычніцкай рэвалюцыі на будынку раённай управы быў вывешаны чырвоны сцяг, а цартызанскія лістоўкі здымалі не толькі з забораў і слупоў, але і з дзвярэй будынка паліцыі. Смалявіцкім падпольшчыкам удалося дастаць схему пракладкі падземнага кабеля, які забяспечваў сувязь стаўкі з фронтам. Копіі схемы былі перададзены ў партызанскія брыгады «Смерць фашызму», «Штурмавая» і «Дзядзькі Колі», дыверсійныя групы якіх не аднойчы выводзілі кабель са строю.

У сакавіку 1943 г. смалявіцкія патрыёты ажыццявілі дзёрзкую фінансавую аперацыю. Бухгалтар смалявіцкага банка В.Ф.Туміловіч паводле загаду акупантаў павінен быў абмяняць у Мінску 500 тыс. савецкіх рублёў на нямецкія маркі і дадаткова атрымаць яшчэ 500 тыс. марак. Аднак Туміловіч савецкія грошы абменьваць не стаў, а маркі атрымаў. Разам з Канстанцінам Сушам і Міхаілам Апацкім ён накіраваўся з грашыма на вуліцу Сляпянскую да іх знаёмага Аляксандра Папковіча. Суша і Туміловіч засталіся начаваць, а Апацкі вярнуўся ў Смалявічы. Раніцай чамаданы з грашыма паклалі на падводу, на ёй Папковіч вазіў торф, паверх заслалі коўдры, на якіх пад выглядам хворага ўлёгся Туміловіч, побач сеў Суша. У раёне парка Чэлюскінцаў на выездзе з Мінска быў прапускны пункт. Немцы, якія прывыклі да таго, што возчыкі штодня возяць торф, спакойна прапусцілі іх. Папковіч накіраваў каня ў бок Смалявіч. Каля Слабады іх чакалі ўжо партызаны атрада «Камунар» брыгады «Дзядзькі Колі», папярэджаныя Апацкім.

На вуліцы Садовай у Смалявічах жыла сям'я Пілюгаў — маці і трое дзяцей.

17-гадовыя Ліда і Валодзя былі звязаны з партызанамі брыгады «Смерць фашызму». Разам з сувязной брыгады Марыяй Данейка з в. Крыніца яны арганізавалі пераход да партызан узвода славакаў, што ахоўвалі чыгунку. У сакавіку 1943 г. Валодзя загінуў. Калі ў доме Пілюгаў размясціўся штаб вайсковай часці, Ліда прапанавала партызанам узарваць яго. Атрымаўшы дазвол, яна вывезла з мястэчка маці і сястру, потым, скарыстаўшы зручны момант, замініравала ўласны дом. Штаб быў знішчаны разам з афіцэрамі.

3 дапамогай патрыётаў Смалявіч смелую аперацыю ажыццявілі байцы атрада імя Лазо брыгады «За Савецкую Беларусь» Валя Розум і Мікалай Серабракоў. У Смалявічах мясцовы поп айцец Панкрацій супрацоўнічаў з акупантамі, вадзіліся ў святога айца і грошы. I вось аднойчы ноччу папоўскі дом наведалі партызаны і прапанавалі айцу Панкрацію зрабіць свой уклад у фонд абароны. Той доўга аднекваўся, але калі партызаны заявілі, што ім вядома крыніца фінансавых паступленняў служкі божага, згадзіўся, але папрасіў прыйсці праз дзень, паколькі грошы захоўвае ў царкве. Папярэдзіўшы, каб поп не прагаварыўся аб начным візіце, партызаны паабяцалі наведацца паўторна. Раніцай поп хуценька пабег у камендатуру. Праз нейкі час каля яго дома гітлераўцы зрабілі засаду.

На другі дзень надвячоркам да папоўскага дома пад'ехалі сані, а ў іх жанчына з немаўлём на руках і малады мужчына. Жанчына цярпліва чакала, пакуль гаспадар прывязваў да плота каня, кінуў яму сена. Потым зайшлі ў дом. Вядомая справа — прыехалі хрысціць дзіця. У хаце ж госці напомнілі гаспадару пра яго абяцанне.

Актыўна дзейнічала ў смалявіцкім падполлі сям'я патрыётаў Апацкіх — Лідзія, Валянціна і Міхаіл. У сваім доме яны зрабілі канспіратыўную кватэру. Міхаіл быў сувязным партызан, дастаўляў ім зброю, медыкаменты, боепрыпасы, ад іх прывозіў лістоўкі, зводкі Саўінфармбюро.

У раённай бальніцы медсястрой працавала Марыя Герман. Праз яе хірург К.К.Ціхаміраў папярэджваў падпольшчыкаў аб тым, хто з хворых ваеннапалонных падлягае выпісцы. Марыя перадавала ім атрыманыя ад К.Міклашэўскай пашпарты, з якімі ваеннапалонныя свабодна выходзілі з бальніцы і мястэчка і ішлі ў лес да партызан. Дапамагалі Марыі Герман у гэтым медсестры Ганна Касарэўская і Паліна Шчурок.

Смелымі і актыўнымі падполынчыкамі ў Смалявічах былі М.І.Мельнікаў, Н.І.Хмяльніцкая, Л.А.Касарэўскі і інш.

Рознымі шляхамі прыходзілі людзі ў рады падполыпчыкаў. Надзея Траян, былая студэнтка медінстытута, апынулася ў пачатку акупацыі ў Смалявічах. Каб неяк пражыць, уладкавалася спачатку рахункаводам, а потым перакладчыцай у кантору торфазавода. 3 удзелам Надзеі і старэйшых таварышаў на торфазаводзе была створана падпольная камсамольская арганізацыя. У яе ўваходзілі Аляксандра Бароўская, Соф'я Караленка, Ніна Гулянкова, Анатоль і Галіна Пётухі, Юра Кошаль, Аляксей Караленка, Васіль Маненкаў, Ніна Патапенка і інш.

Патрыёты заняліся зборам зброі. Здабывалі яе ў асноўным на чыгунцы. На станцыі Смалявічы спыняліся ўсе цягнікі. Ноччу хлопцы і дзяўчаты хаваліся ў вялікіх насыпах торфу каля чыгуначнага палатна. Пакуль паравоз запраўляўся вадой, хлопцы кідаліся да вагонаў, адчынялі дзверы і шукалі зброю, боепрыпасы. Не заўсёды шанцавала, але бывалі і даволі паспяховыя вылазкі. Як толькі знаходзілі патрэбны груз, падбягалі дзяўчаты і ўсе разам адносілі здабычу на балота, дзе яе хавалі. Аналагічным чынам праводзіліся і аперацыі на шашы. Гравейка каля пасёлка торфазавода на кароткім адрэзку мела два крутые павароты. Машыны тут заўсёды збаўлялі хуткасць і ехалі павольна. Гэту акалічнасць і скарысталі камсамольцы. Юра Кошаль на хаду заскокваў у крыты брызентам кузаў машыны, і калі знаходзіў там зброю, скрыні з патронамі, кідаў усё гэта пад адхон і следам скакаў сам.

Збіралі патрыёты таксама медыкаменты, соль, сілкаванне для рацый. Вялі па заданні партызан кругласутачнае назіранне за рухам жывой сілы і грузаў праціўніка праз чыгуначную станцыю і нават імкнуліся вызначыць станцыю назначэння праходзячых цягнікоў. Для атрымання больш дакладных звестак важна было мець свайго чалавека ў службе руху. Пасля доўгага вывучэння «кандыдатур» выбар паў на немца з ваенізаванай аховы Адама Брэдгаўэра. 3 яго дапамогай і сталі атрымоўваць партызаны дакладныя звесткі аб руху паяздоў.

Надзея Траян праз пэўны час вымушана была пайсці ў атрад «Бура» брыгады «Дзядзькі Колі». Была медсястрой, разведчыцай, перакладчыцай. Па даручэнні Мінскага падполля ўдзельнічала ў аперацыі па знішчэнні гаўляйтэра В.Кубэ. Вазіў Траян на сустрэчу з Мазанік у Мінск шафёр дарожнай управы Міхаіл Апацкі. Надзея Віктараўна Траян разам з іншымі ўдзельнікамі той смелай аперацыі была ўдастоена звання Героя Савецкага Саюза.

У канцы 1943 г. спецгрупа маёра Грыдзенкі забяспечыла з дапамогай Брэдгаўэра пасадку ў Смалявічах на цягнік, што рухаўся ў бок Берліна, разведчыкаў, якія прыбылі з-за лініі фронту. Асаблівая цяжкасць заключалася ў парольных адзнаках пры афармленні пасадачных дакументаў. Адам Брэдгаўэр, які на той час стаў намеснікам начальніка станцыі, зрабіў усё бездакорна. У самым пачатку 1944 г. нямецкі антыфашыст трапіў у лапы гестапа. Ён быў кінуты ў берлінскую турму і пазней пакараны смерцю.

Праз два тыдні пасля арышту Брэдгаўэра гітлераўцы схапілі Галіну і Анатоля Пётухаў. Пасля катаванняў абодвух кінулі ў канцлагеры — Галю ў Асвенцім, Анатоля — у Дахау. Яны перанеслі здзекі, катаванні і ў 1945 г., пасля вызвалення, вярнуліся дамоў.

Пры выкананні задання камандавання брыгады «Дзядзькі Колі» загінулі Аляксандра Бароўская і Аляксей Караленка, якія суправаджалі ў Мінск нашага разведчыка. Шуру і разведчыка гестапаўцы схапілі каля Дома ўрада. У дамоўлены час Аляксей чакаў іх на аўтамабіле непадалёку ад Камароўкі, але замест сяброў прыйшлі агенты гестапа. Караленка спрабаваў уцячы, але быў забіты.

Юра Кошаль стаў байцом атрада імя Кутузава брыгады «За Савецкую Беларусь». У гэтым атрадзе была санітаркай яго маці Марыя Міхайлаўна. Юра загінуў 30 студзеня 1944 г. у час дыверсіі на чыгунцы каля Смалявіч.

Са смалявіцкімі патрыётамі была цесна звязана падпольная камсамольска-маладзёжная група з в. Прысынак, што ў чатырох кіламетрах ад Смалявіч. Былая студэнтка Барысаўскага лесатэхнікума, камсамолка Ліда Кірыльчык, у сакавіку 1942 г. аб'яднала вакол сябе групу моладзі з гэтай вёскі. У склад арганізацыі ўвайшоў 21 чалавек. Гэта сёстры Лідзіі Кірыльчык — Соф'я, якая была да вайны прадаўцом, і Надзея, вучаніца сярэдняй школы, а таксама студэнтка першакурсніца Мінскага медінстытута Марыя Якубіцкая, старшакласніца Валя Томуць, былыя чырвонаармейцы-акружэнцы Міхаіл Аляксееў, Канстанцін Знайда, Аляксей Сцяпанаў, Васіль Святцоў, Дзмітрый Мірошын і іншыя.

Вялікая заслуга ў згуртаванні падпольшчыкаў належала С.С.Лучанку. Ён удзельнік грамадзянскай вайны, быў арганізатарам калгасаў у раёне, працаваў да прыходу акупантаў сакратаром пасялковага Савета, начальнікам пашпартнага стала смалявіцкай міліцыі. Ён аберагаў камсамольцаў ад неразумных і небяспечных дзеянняў, вучыў іх канспірацыі. Пазней, звязаўшыся з партызанамі, выконваў заданні і даручэнні, абапіраючыся на вясковых падполыпчыкаў. Са склада боепрыпасаў, які да вайны быў на ўскрайку в. Прысынак, тры Канстанціны — Кірыльчык, Лучанок і Знайда, а таксама Святцаў, Сцяпанаў і іншыя перанеслі ў надзейнае месца аманал, узрывальнікі, бікфордаў шнур, шмат гранат і патронаў. Косця Кірыльчык з сябрамі знялі са збітага нямецкага самалёта 2 кулямёты. Усё гэта было перададзена партызанам.

Члены арганізацыі здзяйснялі дыверсіі на чыгунцы і шашэйных дарогах, на розных аб'ектах у Смалявічах. Двойчы камсамольцы парушалі тэлефонную сувязь, падпілаваўшы слупы, адкопвалі каля аўтамагістралі Мінск — Масква кабель і перасякалі яго ў трох месцах. Патрыёты дабывалі і перадавалі партызанам звесткі аб руху праціўніка па чыгунцы і аўтамагістралі, аб стане аховы падыходаў да шашы і чыгункі і іншых аб'ектаў, пра намеры паліцыі і жандармерыі адносна мірнага насельніцтва, асабліва ў зоне дзеяння партызан. Вельмі каштоўныя звесткі здабывала Валянціна Томуць, якая працавала ў ларку, дзе атаварваліся паліцэйскія. Яна доўгі час перадавала інфармацыю пра смалявіцкі паліцэйскі гарнізон, яго колькасць і змены ў ім. Яна таксама перадавала партызанам запалкі, паперу, тытунь і іншыя тавары. Падполынчыкі К.Кірыльчык, К.Лучанок, К.Знайда, М.Аляксееў, В.Святцоў, А.Сцяпанаў і Дз.Мірошын, якія некаторы час працавалі на чыгуначнай станцыі Смалявічы, сачылі за рухам эшалонаў, складалі схемы і данясенні для партызан атрада «Смерць фашызму». Яны падрыхтавалі і ажыццявілі аперацыю па падрыве вадакачкі на станцыі Смалявічы. Узрыўчатку Знайда прывёз у бітонах з-пад малака. Ліду і Веру Кірыльчык, Любу Кучмель стараста Прысынка часта накіроўваў на работы ў размяшчэнне нямецкіх часцей, што дзяўчаты скарыстоўвалі для збору неабходных для партызан звестак. Падпольшчыкі часта ўдзельнічалі ў баявых аперацыях разам з партызанамі. Яны суправаджалі дыверсійныя групы на баявыя заданні, прыкрывалі агнём іх адыход у крытычных сітуацыях, параненых партызан дастаўлялі ў вёску і пазней з вялікай рызыкай перапраўлялі ў лес.

Ліда і Вера Кірыльчык праз сясцёр Апацкіх вялі работу сярод чэхаславакаў, што стаялі ў Смалявічах, заводзілі з імі знаёмства, перадавалі лістоўкі і адозвы партызан. У выніку частка чэхаславакаў перайшла да партызан. Падпольшчыкі дапамагалі чырвонаармейцам, якія вырваліся з палону ці засталіся на акупіраванай тэрыторыі пасля акружэння сваіх часцей, знайсці шлях да партызан.

Каб дастаць медыкаменты для партызан, падпольшчыца Надзея Кішчук неаднаразова звязвалася са смалявіцкімі патрыётамі, што працавалі ў раённай бальніцы, Таццянай Сушай, Ганнай Касарэўскай, К.Ціхаміравым. Потым Кірыльчыкі перапраўлялі медыкаменты партызанам.

Прысынкаўскія патрыёты правялі сярод насельніцтва Смалявіч, сваёй і бліжэйшых вёсак збор сродкаў у фонд абароны. Яны перадалі партызанам для адпраўкі за лінію фронту вялікую колькасць савецкіх грошай, аблігацый, каштоўнасцей. Для партызан падпольшчыкі вырабілі 100 пар рукавіц і шкарпэтак, а матэрыялы для іх збіралі ў аднавяскоўцаў і па суседніх вёсках.

Аднойчы ў вёсцы нечакана з'явіліся паліцэйскія, якія сталі арыштоўваць тых, каго падазравалі ў сувязях з партызанамі. Сцяпанаў, Мірошын, Святцоў кінуліся агародамі да лесу. Сцяпанава куля дастала, калі той пералазіў цераз плот, яго ж сябрам удалося ўцячы. Яны сталі байцамі атрада «Смерць фашызму». Паліцыя арыштавала Косцю і Веру Кірыльчыкаў. Патрыёты вынеслі ўсе катаванні, але нікога не выдалі. Іх адправілі на катаргу ў Германію. Пасля гэтых падзей Ліда Кірыльчык, К.Знайда і К.Лучанок пайшлі ў партызаны, а арганізацыяй пачала кіраваць Люба Кучмель. У сакавіку 1944 г. у Мінску з фальшывым аўсвайсам была затрымана партызанская разведчыца Ліда Кірыльчык. Гітлераўцы спрабавалі ёй «развязаць язык», але дарэмна. Дзяўчыну адправілі ў Германію (пасля вайны яна вярнулася ў родныя мясціны, узнагароджана ордэнам Айчыннай вайны II ступені). У красавіку 1944 г. паліцыя выйшла на след Валянціны Томуць. Яе арыштавалі, пазней былі схоплены Настасся Прыстром, Мікола Красінскі, Соф'я і Надзея Кірыльчык, Зінаіда Кучмель. У маі 1944 г. пасля катаванняў В.Томуць, Н.Прыстром і М.Красінскага расстралялі ў двары гестапа, астатніх адправілі на катаргу ў Германію. Тады ж загінуў і партызанскі разведчык К.Знайда. Каля в. Мглё група, у якой ён знаходзіўся, сутыкнулася з фашыстамі. У перастрэлцы Кастусь быў паранены ў ногі, яго акружылі, але хлопец падарваў і сябе, і ворагаў гранатай.