Заманалар керуені үздіксіз

Кіріспе

       Тақырыптың өзектілігі.  Абайдың шығармашылық мұрасы мен оның ақындық мектебі әлденеше ғылыми – зерттеулердің нысанасына алынып, жан-жақты зерттеліп келе жатқаны аян. Тереңдеп таныған сайын жаңа қырларымен, өзгеше сипатымен ашыла түсетін ақын мұраларының қуаты мен құдіреті әр дәуірдің бағыт – бағдарына қарай бағаланып отырды. Ал еліміз тәуілсіздік алғаннан бергі кезеңде әдебиеттанушы ғалымдардың Абай шығырмашылығының ұлттық және жалпыадамзаттық деңгейдегі биіктіктеріне ден қоюы, оның төл әдебиетіміз бен мәдениетімізді дамытудағы еңбектерін шынайы бағалауға ұмтылысы бүгін күннің сұранымынан туындап отыр. Сондықтан Абайдың ақындық мектебінің қазақ сөз өнерін жаңа деңгейге көтерудегі маңызын, ақын шәкірттерінің қазақ әдебиеті тарихындағы рөлін айқындау, Абай мектебінің төлбасы саналатын Шәкәрім Құдайбердіұлының поэмаларына жаңа көзқарастар тұрғысынан талдау жасау біздің зерттеу жұмысымыздың көкейкестілігін дәлелдейді 

       Зерттеу нысаны. Абайдың ақындық мектебі өкілдерінің, XX ғасыр басындағы қазақтың көрнекті ақындарының, Шәкәрім Құдайбердіұлының поэмаларындағы Абай дәстүрін танытатын мазмұндық – құрылымдық, көркемдік – бейнелілік сипаттар. 

       Зерттеу мақсаты. Ақын шәкірттерінің поэмаларына талдау жасай отырып, Абайдың ақындық мектебі мен шығармашылық дәстүрінің қазақ әдебиетіндегі поэма жанрын қалыптастырудағы маңызын дәйектеу, Шәкәрімнің поэма жанрын дамытудағы өзіндік қолтаңбасы мен орнын анықтау.

       Зерттеу міндеттері:

• қазақ әдебиетінде поэма жанрының қалыптасуындағы Абайдың ақындық мектебінің орнын бағалау;
• ақын шәкірттерінің поэмаларындағы Абай дәстүрінің жалғастығын дәйектеу; 
• Шәкәрім шығармашылығының  шеберлік сипаттарды саралау.               

                          1.1. Заманалар керуені үздіксіз. 

    Заманалар керуені үздіксіз. Осынау керуен көшіндегі әрбір жеке адам, майлі ол қай деңгейдегі қайраткер болсын, қай кезеңде өмір сүріп, қандай көзқарас пиғылда болсын,оның бүкіл болмысы не біржола жақсы, н.е тұтастай жаман деп біржақты бағаланбауға тиіс. Бұл – адамзат баласының дамуындағы мәңгілік қозғалыстан туған ғибратты тәжірибе. Тоқтаусыз алға басқан заман көшінің бірінен – біріне ауысар, жалғасын табарасыл мұралары мен өркенді өсиет-өнегелері шексіз. Дегенмен, осынау үздіксіз көштің арагідік болса да арасы алшақтап, сәні бұзылытын, тіпті кей тұста үзіліп те қалатын кездері жоқ емес. Бірақ ұзақ жол, мәңгілік қозғалыс барысындағы ақиқатты ту еткен күрес осы бір бұзылған жерді қалпына келтіріп, үзілгенді жалғап отырытыны тағы да шындық. Өкінішіке орай, мұндай тұстарда сыңаржақ көзқарастарға бой алдырып, бірқатар қайраткерлерімізді солақай түсініктің құрбаны етіп алдық. Бір қуаныштысы-тарих тізбегінің үздік тұсында тап келіп, ұзақ жыл ортамыздан жарық қалып қойған талай – талай арыстарымызды құдіретті күшті. Уақыттың өзі арамызға қайта әкелді. Қоғамымыз өзінің өткені мен бүгіні, келешегі туралы салауатты ой пайымдауға мойын бұрып, оның шапағаты халықтың рухани өміріне өз сәулесін түсірді. Қандай құбылысқа болса да жаңаша көзқарас орнықтыру процесі жанданды.

   Осындай жанданудың арқасында қазақ халқы өзінің XIX ғасыр мен XX ғасырдың шегіндегі мәдени, рухани дамуында, погресшіл ой-пікірлердің қалыптасуындағы зор рөль атқарған Шәкәрім Құдайбердіұлы, Ахмет Байтұрсынов, Мағжан Жұмабаев, Жүсіпбек Аймауытов, Міржақып Дулатов сынды асыл перзенттерімен қайта табысты, олардың сан қырлы мұраларын мейлінше әділ де лайықты бағалау мүмкіндігіне ие болды. 

  Осы бағыттағы игілікті істің алғашқы жемісі XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында өмір сүрген көрнекті ақын, ғұлама ойшыл, білгір тарихшы Шәкәрім Құдайбердіұлы есімінің өз халқына оралуы еді. Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің Бюросы әлеумет пікірін, әдеби және ғылыми жұртшылықтың талап -    тілегін таразылай келіп, 1988 жылғы сәуір айының 14-ші жұлдызында «Ақын Шәкәрімнің творчестволық мұрасы жөнінде» қаулы қабылдап, онда Шәкәрімнің бай мұрасына маркстік – лениндік тұрғыдан тиянақты баға берді, ақын есіміне таңылған қара дақты жойды. «Шәкәрімнің әдеби творчествосы идеялық - тақырыптық   мазмұнының ауқымдылығымен, әсерлі де көркемдік қуатының молдығымен ерекшеленеді,-делінді каулыда. – Жалпы алғанда, оның творчестволық мұрасы мол да, мағыналы және ол  XIX және XX ғасырдың басындағы қазақ әдебиетінен ерекше орын алады. Бұл мұра ұзақ жылдарғы «үнсіздік» пен нақақ жаладан кейін халыққа оралуға тиіс. 

   Шәкәрім ұлы Абаймен замандас. Замандас қана емес, оның әрі інісі, әрі шәкірті болған ақын. Ол қазақ әдебиетінде Абай қалыптастырған реалистік дәстүрдің алғашқы дамытушыларының бірі болды. Өзі өмір сүрген ортаның қоғамдық-саяси және әлеуметтік сыр-сипаттарын көре білуде, қоғам мен адам табиғатындағы кемшіліктерді әшкерелеуде, халыққа жол көрсетуде ол Абай бағытын, ұлы ағартушы ақын дәстүрін ұстанды.

    Абай мен Шәкәрім өмір сүрген дәуір қазақ халқы үшін аса бір күрделі кезең еді. XIX ғасырдың екінші жартысында Қазақстанның қоғамдық – саяси , әлеуметтік – экономикалық және рухани, мәдени өмірінде маңызды оқиғалар дүниеге келді. Бұл кезде қазақ өлкесі түгелдей патшалық Ресейдің құрамына қосылып біткен болатын. Патша үкіметі осы тұста бірнеше реформаларды жүзеге асырды. Ресейде крепостнойлық право жойылды. Мыңдаған орыс шаруалары қазақ жеріне қоныс аударды. Қазақ даласын басқарудың әкімшілік жүйесіне өзгеріс енді. Көшпелі ел тұрмысына жаңа экономикалық қатынастар кіріп, капитализмнің нышандары пайда болды. Енді мекендер көбейіп, өндіріс пен сауда – саттық ісі дамыды, егіншілік етек алды.

    Міне, осындай тарихи - әлеуметтік жағдай Қазақстанның рухани, мәдени өміріне де өзгеріс әкелмей қалған жоқ. Мұның бәрі қазақ халқының қоғамдық – саяси санасының, әдебиеті мен мәдениетінің өнерінің өркендеуіне. Ғылымының туып, қалыптасуына себепкер болды. «XIX  ғасырдың екінші жартысында халықтың ауызша творчествосымен қатар қазақтың жаңа тұрпатты жазба әдебиеті де дамыды»

    Шәкәрімнің шығармашылық сапарының бастау алуы, міне, осы кезеңге тұспа – тұс келді. Бұл кезеңде қазақ әдебиетінде идеялық тартыс өрістеп, оның болашақтағы даму бағыты айқындала түсті. Ресейдегі революцияшыл-демократтардың ықпалымен қазақ халқының өнері мен мәдениетінде, әдебиеті мен ғылымында игі өзгерістер белгі бере бастады. Соның нәтижесінде Абай бастаған жаңашыл бағыттағы реалистік әдебиет қалыптасты. Қазақ әдебиетіндегі Абайдың реалистік тәсілінен орыстың революцияшыл – демократтарының эстетикалық пайымдаулары мен әдеби сынындағы басты принциптер айқын аңғарылып жатты. Профессор Е.Ысмайловтың тілімен айтқанда, «Абай негізін салған реалистік дәстүрдің және өскелең тенденциялы болуының басты себебі – халық өмірімен, халықтың прогресшіл арман – тілегімен тығыз байланысты болуында және орыстың классикалық әдебиетінің идеялық-эстетикалық принциптерін шынайы игеруінде еді». Бұл кезеңдегі қазақтың халықтық лирикасы бұқараның қоғамдық ахуалы мен эстетикасын бейнеледі. Өзіндік жазба әдебиетінің төмен дәрежеде болуына қарамастан халықтың лирикалық поэзиясының ықпалы ол кезде өте күшті болды. Қазақтар өмірінің әрбір сәті өлеңмен өрнектеліп отырды. Лирика бұқараның қоғамдық санасының өсуіне, аса көрнекті ақындар шығармашылығының кемелденуіне орай өріс ала түсті. Ол ақындардың алдына заманның көкейкесті мәселелерін айту, орыс халқының прогресшіл ықпалы мен патша үкіметінің отарлау саясатына деген халықтың көзқарасын білдіру міндетін қойды.

       Қазақтың жаңашыл бағыттағы реалистік  әдебиеті, міне, осындай топрақтан  нәр алды. Ұлы қаламгер М.Әуезов «...өз халқының поэтикалық мұрасына өткен заманнан қалған ауызша және жазбаша ескерткіштер арқылы терең қаныққан Абай осынау жанды қайнардан күш алып, онымен өз поэзиясын байыта алды» дегенде де осы нәрді атап айтқан болса керек.

     Осы тұста бой көтеретін үлкен міндеттің бірі – қазақ топырағында туған осынау реалистік әдебиеттің алғашқы өкілдерінің бірі Шәкәрім Құдайбардіұлының поэтикалық мұрасына ғылыми жүйелі талдау жасау, оның өзі өмір сүрген дәуірмен және Абайдың ақындық дәстүрімен байланысын, шығармашылық тамырластығын саралау. Осы мақсатпен ақын поэзиясының идеялық, тақырыптық, поэтикалық, стильдік ерекшеліктерін, реалистік, демократтық, ағартушылық бағыттарын айқындауға, сол арқылы ақынның Абайдан кейінгі қазақ поэзиясынан алатын орнын анықтауға талпыныс жасалды.

  Шәкәрімнен қалған мұра жанрлық, тақырыптық жағынан сан қырлы. Оның бәрін бір еңбек көлемінде талдап шығу мүмкін емес. Бұл зерттеуге ақынның лирикалық өлеңдері мен поэмалары объекті етіп алынып отыр. Ақынның поэзиясын талдау үстінде оның Абай шығармашылығына қатысы үнемі назарда ұсталды. Өйткені Шәкәрім тікелей Абайдың ықпалы мен тәрбиесінде өскен ақын.  

2.1 Ұлы дәстүр ұлағаты. 
 

    Шынайы сезім,шыңырау ойға толы Шәкәрім поэзиясының кәусәр бұлағы, бастау алған қайнар көзі ұлы Абайдың құдіретті жыры, ол бастаған реалистік дәстүр болды. Ол заңды да. Өйткені, Шәкәрәм Абайдың замандасы ғана емес, әрдайым жанында болып, тағлымын алған талантты ақын інісі, ұлы ойшылдың маңайында топтасқан талантты жастар шоғырының шоқтықты өкілі еді. 

   Шәкәрәм өмір сүріп, еңбек еткен тарихи кезеңде қазақ әдебиетіне орыстың сыншыл реализмі Абай арқылы кеңінен еніп, жаңа бір құбылысқа айналып келе жатқан болатын. Соның нәттижесінде «Абай қазақтың жаңа, реалистік әдебиетін – мағынасы терең, тілі орамды, өрнегі шебер, кестесі көркем әдебиетін – жасады». Халық поэзиясының тереңінен нәр тартқан Абай өз жырларына сол дәуірдегі қазақ тұрмысының, қоғамдық - әлеуметтік жағдайдың шындығын арқау етті, шынайы көркем де өткір шығармалар тудырды. «Өзінің сан қырлы шығармашылығы арқылы Абай қазақтың реалистік әдебиетінің қалыптасуындағы принципті жаңа дәуірді бейнелеп қана қойған жоқ, сонымен қатар әлемдік классика қазынасына да үлес қосты»,-дейді белгілі ғалым З.Кедрина.  

   Абай өздігінен ұлы ақын атанған жоқ. Оның ұлылығы өзінің нәр алған бастауларының құнарлығында жатыр. XIX ғасырдың екінші жартысында қазақтың халықтық лирикасы ерекше гүлденген болатын. Ол қоғамның хал – ахуалы менэстетикалық куатын бейнелеуде күщті қару болды. Өзіндік жазба әдебиеттің төмен дәрежеде болуына қарамастан лирикалық поэзиясының ықпалы ерекше көзге түсті. Халық өмірінің әрбір жағдайы сырлы да сұлу өлеңиен өрнектеліп отырды. Онда түрлі сезім, күйзелістер мен көңіл күйлерінің көрінісііспетті халықтың прогресшіл ой-пікірі бейнесін тапты. Ол бұқараның қоғамдық сананың өсуіне ықпал етті, ақындардың алдында заманның көкейкесті мәселелерін биікке көтере жаңғырту міндетін қойды. 

    Абай поэзиясының бүкіл даму жолын да осы процестен бөле – жара қарауға болмайды. Халықтық поэзия дәстүрі – Абайдың нәр алған «үш үлкен түп-төркінінің» бірі болды. Ендігі жерде «Абайдың реалистік дәстүрі мен оыстың классикалық әдебиетінің әсерімен қалыптасып дамыған қазақ әдебиеті халық өмірінің келелі мәселелерін көтеріп, сол мәселелерге қалың бұқараның назарын аударуға ұмтылды». Осы дәстүрлер негізінде Абай қазақ әдебиетінің жаңа қырын,тың тынысын ашты, жаңашылдық танытты. Бүтіндей бір әдеби құбылыстың бастаынды тұрған Абайдың шығармаларындағы осынау жаңашылдық сипаттар қазақ әдебиетінің зерттелуі барысында өз бағасын алды.

    Әдебиеттегі жаңашылдық пен дәстүр ұғымдарының өіз өзара органикалық байланыстағы нәрселер. Екеуінуң ара жігі белгілі бір тарихи кезеңнің барысында, нақты уақыт өлшемінде ғана айқын болады да, бірте – бірте өміршеңдік танытқан жаңалық нышаны өзінің көркемдік, идеялық қасиеттерін орнықтыры келе дәстүрге айналмақ. Яғни бір кезеңдегі жаңашылдық алдағы бір кезеңдер үшін ғибратты дәстүр саналады. Сол себепті де әдебиеттегі дәстүр мәселесі халықтың сан ғасырлар бойы жинаған рухани қазынасы ретінде қабылданады. Ол сол әдебиеттің дәстүрлік деңгейін, өзге әдебиеттермен жақындастығы мен айырмашылығын, өзіндік ерекшеліктерін айқындайтын өлшем тәрізді. Әдеби дәстүрдің байлығы туралы айтқанда біз сол әдебиеттің атқарып отырған ауыр жүгін, идеялық-көркемдік деңгейін, қамтып отырған тақырып аясын, тұтастай кемелдік дәрежесін ойда ұстаймыз. М.Әуезовтың тілімен айтқанда: «Дәстүр мағынасына характер де, түр де, оқу мен өсу де, дами түсіп өзгеру де, мазмұн мен сыртқы сипат көрік күй мәселесі - бәрі де түгел кіреді. Бұл сөз ғылымдық жағынан анығырақ және көлемдірек ұғымды аңғартады». 

    Әлбетте өнер атаулының алға басуындағы прогресшіл бағыттың басты қасиеттері шығармашылық сапарындағы дәстүр мен жаңашылдық құбылыстарының өзара астасуы болса керек. Дәстүр жалғастығы да, жаңашылдық нышандары да үздіксіз өзгеріс үстінде болғанмен, олар, түптеп келгенде, әдебиет пен өнердегі дамудың қайнар көзі екені анық. Сонымен қатар дәстүрлік байланыстар мен жаңашылдықтың бір-біріне тигізетін өзара ықпалы өнердің тарихи үздіксіз алға жылжуын ғана емес, адамзат баласының көркем ой мәдениетінің өсу жолында бейнелейтін эстетикалық қазынасының басты себепкері болмақ. Қай уақытта да көркем ой мейлінше жаңа қиырларға ұмтылады, беймәлім болып келген рухани, эстетикалық жауһарлардың сырын ашуға талпынады. Өнер әлеміндегі дәстүр жалғастығы өткен кезеңнің немесе белгілі бір жұрттың жинақтағантәжірибесін үйренумен шектелмейді. Дәстүр желілері әр дәуірде өмір сүрген, бір-біріне мүлде ұқсамайтын бағыттағы өнер шеберлерінің арсында   жалғастырып жатады. Сондықтан да олар уақыт пен кеңістік шеңберінде аса кең ауқымда көрінеді.  

   Қазақ әдебиетіндегі Абай дәстүрі дегенде біз осындай кең ауқымды, алып танысты құбылысты еске аламыз. Бүгінге дейін XIX ғасырдың екінші жартысында Абай қалыптастырған реалистік әдебиет дәстүрінің жалғасу процесі, одан кейінгі даму сапары, бүгінгі тынысы жайында М.С.Сильченко, М.Әуезов, Е.Ысмайылов, Ы.Дүйсенбаев, А.Нұрқатов, З.Ахметов, М.Базарбаев, М.Мағауин сияқты ғалымдар зерттеу жұмыстарын жүргізді, қазақ әдебиетіндегі Абай дәстүрін әр қырынан зерттеп, ұлы ақынның өзінің алдындағы халықтық әдебиеттен, Шығыс және Европа мәдениеттерінен сусындай отырып, өмірге әкелген жаңалықтарын, Абай салған соқпақтың бүтіндей бір әдебиеттіңкөркемдік, идеялық негізінде айналу процесін саралады. Бұл орайда Абай дәстүрін тиянақты зерттеген белгілі ғалым А.Нұрқатовтың «Абайдың ақындық дәстүрі» атты монографиялық еңбегін айрықша атаған жөн.  

      Абай дәстүрі – қазақ әдебиетінің даму тарихында заңды жалғасын тауып, жан – жақты байып келе жатқан асл арна. Оны жалғастырушылардың алдында заманының заңғар міндеттері бой көтереді. Абай шығармалығын зерттеген ғалым М.С.Сильченконың сөзімен айтқанда: «Мәселенің тарихи нақтылығының артуы, реаализмнің осынау мәнді қасиеті Абайдан кейінгі кезеңдегі ақын-жазушылардың Абай нұсқаған кейбір жайларды мейлінше өткір қоюға міндетті болуынан көрінеді». 

       Абайдың ақындық тәрбиесін көрген шәкірттер туралы мәселе турасында отызыншы жылдардан бергі кезеңде әр түрлі сипатта болса да сөз болып келеді. М.Әуезовтің, С.Мұқановтың, Е.Ысмайылоытың, Ә.Жиреншиннің әр кезде шыққан кітаптары мен мақалалары осының айғағы. Әсіресе, Қ.Мұхамаджановтың «Абай төңірегіндегі ақындар» атты диссертациясы осы бағыттағы қомақты талпыныс болды. Өкінішке орай, қазақ әдебиетіндегі сол кезегі қайшылықты пікірталастардың салдырынан шығармашылық қуаты айрықша Шәкәрім, Нарманбет сияқты ақын шәкірттер бұл еңбекке енбей қалды. Мұнда зерттеуші Ақылбай, Мағауия, Әсет, Әріп сияқты ақындар шығармашылығына арнайы тоқталып, сонымен қатар олардың айналасындағы бірқатар жас талапкерлердің есімдерін атайды. 1950 жылы шыққан «Абай Ақылбай, мағауия, Кәкітай, Әубәкір деген балалары, немере інілері, Нарманбет, Әбсалық,Көкбай, Әріп сияқты ірі ақындар Абайдың тура шәкірті болады»,-дейді. Абай шәкірттері туралы С.Мұқановтың зерттеулерінде де әр қилы пікірлер бар. Атап айтқанда, өзінің, «Әдебиет және искусство» 1951 жылғы 7-ші санында жарияланған «Абайдың шәкірттері туралы» атты мақаласында: «Осылайша екшеп келгенде «Абайдың шәкірттері» аталған тізімдегі адамдардан шығармалары туралы пікір алысуға жарарлықтайы: Ақылбай, Мағауия, Көкбай, Әріп, Әсет, Мәшһүр-Жүсіп, және Сәбит Дөнентаев»,-деп тұжырымдаса, енді бір тұсында: «Көкбай ақын жайында «Мұндай саяси беті теріс керітартпа ақынды Абайдың шәкірті деу мүлде орынсыз»,- деп жоғардағы пікіріне қарсы шығады. Осы тұста айта кететін бір жайт – С.Мұқанов бұл мақаласында М.Әуезовтің Шәкәрәмдә, Нарманбетті Абай шәкірттерінің қатарына қосқанын құптамайды. Бұл да, сөз жоқ, сол кездегі солақай сын мен даурықпа идеялогияның салқыны еді. 

     Шәкәрімнің Абайдан тәлім алған талантты шәкірт екндігін, ұлы ақын дәстүрінің тұңғыш жалғастырушыларының бірі болғандығын алғаш рет ғылыми негіздеп берген Мұхтар Әуезов болды. Ол өзінің 1934 жылы жазған «Абай ақындығының айналасы» атты мақаласында ұлы Абайдың маңына топтасқан талантты шәкірттер жайында айта келіп: «Мұндай ақын төртеу. Оның екеуі Ақылбай, Мағауия Абайдың өз балалары. Қалған екеуі Көкбай, Шәкәрәм. Осы төрт ақын Абайдың нағыз толық мағынадағы шәкірттері»,-дейді.  

    Әдебиеттанудағы мұндай пікір қақтығыстары, түрлі көзқарастар, түптеп кегенде, Абай қалыптастырған әдеби дәстүрдің құдіреттілігі мен өміршеңдігін танытты. Абай дәстүрінің алғашқы қуатын сезініп, соның нәрінен сусындауға ұмтылған тұңғыш талапкерлер ақынның жоғарыда аттары аталған шәкірттері еді. Олар ұстаз ақынның шығармаларын жаттап, көпшілікке тарата жүріп, сол өлеңдердің жалынын өз жүректеріне де құйды, ұзтаздарының шын мәніндегі ұлылығын сезінді, сол себепті өздерінің әдебиет әлеміндегі әрбір жаңа қадамын Абайдың талқысына салып отырды. Оларды идеяластық, мақсат ортақтастық біріктірді, Олардың шығармаларының тақырыптарында, идеяларында ортақ сипаттар болды. Мұның өзі қазақ әдебиетінде ұлағатты дәстүрдің туғанын , кейінгі ақындарға үлгі боларлық Абай тәрізді алыптың дүниеге келгенін аңғартқан құбылыс еді. Осы орайда белгілі ғалым З.Кедринанның «Кезінде қазақ әдебиетін зерттеуші ғалымдар ойлап тапқан «Абай мектебі» теориясы бүгінде қате деп танылуда. Шынында да, Абай маңына топтасқан жандар арасында ақындық мектептің болғанын дәлелдерліктей идеялық-эстетикалық тұтастық болған емес. Сонымен қатар, «мектеп» ұғымының өзі үлкен ақынның идеологиялық-көркемдік ықпалын оны қоршаған шағын топтың шеңберімен тұстап, оның ақындық ықпалы жөніндегі мәселені бұрмалайды және классик шығармашылығының бүкіл әдебиеттің дамуындағы мәнін төмендетеді, өздерінің ұлы ұстазының тәсілдерін құп алып қайталай беретін жандарды оның ізбасарлары мен жалғастырушылары деп түсіндіреді»,-деген пікірімен келісу қиын. Себебі Абайдың маңында идеялық-эстетикалық тұтастық болмады деудің қисыны жоқ.  

     Рас, Абайдың тұсында өмір сүріп, өзін шәкірт санаған талапкерлердің бәрі бірдей жоғары деңгейдегі көркемдік ой – түсінікте, көзқараста болды деу қиын. Әйтсе де Абайдың талантынан бастау алатын құнарлы идеялық – эстетикалық қайнар көздің боғанын ешқашан жоққа шығаруға болмайды. «Егер әрбір ірі суреткер мазмұн мен формада тыңнын жол ашса, және ол ашқаны іске татырлық болса, ондай сурткер әрқашанда басқаларды соңынан ертіп әкете алады»,-деген Р.Ролланның сөздерін еске алсақ, сондай-ақ Абай тек мазмұн мен формаға жаңалық енгізумен шектелмей, әдебиеттегі бүтіндей бір дәстүрлі бағыттың басындатұрғанын ескерсек, бұл сөзімізге дәлел іздеп жатудың өзі артық. Осындай ішкі тұтастықтың болуы нәтижесінде Абайдың сыншыл реалистік дәстүрін Ақылбай, Мағауия, Шәкәрім, Көкбай, Әсет бір-бірінен ажырағысыз бірлікте алға қарай іліп әкетті. Бұған олардың жаңа дәстүр үлгісіндегі, өз дәуірінің саяси-әлеуметтік, рухани-мәдени жағдайын тап басқан шығармалары айқын дәлел. Сонымен қатар олар ұлы ақынға құрғақ еліктеуден мүлде аулақ болды. Ақынның шәкірттері ұстаздарының ізін қайталамай, жаңаша соқпақ табуға тырысты. Абай айтпаған сөзді айтуға, Абай ұсынып үлгірмеген ойды алға тартуға құштар болы. Өз өлеңдерінде ұлы ұзтаздарына деген ілтипаттарын әрдайым сездіріп отырады.          

      XIX ғасырдың екінші жартысында Абай ауылы бүкіл қазақ жұртының аса бай өнері мен поэзиясының, дәстүрлерінің жарқырай көрініп, жаңаша танылуна жол ашқан рухани жайлау, мәдени орталық болды. Абайдың маңында талантты ақындармен қатар күміс көмей әншілер, күйшілер мен композиторлар топтасты. Ұлы ұстаздың ақын шәкірттерінің ішіндегі көрнектілері Ақылбай, Мағауия, Шәкәрім, Көкбай, Әріп болды.  

   Шәкәрім Құдайбердіұлының поэзиясы шын мәнінде Абайдың ақындық дәстүрінде туған, құнарлы топырақтан нәр алған қуатты поэзия. Ақынның дастандары мен лирикаларында өз халқының өткені мен бүгінінің ізі сайрап жатыр. Оларда халқының ішкі жан дүниесі жете зерделенген. Алапат рухани күш-қуат, ширақ сезім, ауыр мұң мен ойлы үнсіздік, қайғы мен күрсініс, жан ләззаты мен мөлдір сезім, сезімтал да сергек жүрек, ар мен ұят, махаббат пен сүйіспеншілік-бәрі-бәрі Шәкәрім поэзиясының бойынан өз орнын табады. Бір сөзбен айтқанда, оның шығармалары өз заманының айнасы болды, бірақ ол кез келген құбылысты талғаусыз бейнелей берген жоқ. Оның лирикасынан шынайы поэзияға, кемелденген кең құлашты талантқа тән айрықша белгі болып табылатын ой жүйесінің қарапайымдылығы мен ұғынықтылығы айқын аңғарылады. 

     Сыншыл реализм-Шәкәрінің шығармашылығындағы ең басты көркемдік тәсіл. Бұл әрісі орыстың сыншыл реализмнен, берісі Абай дәстүрінен тамыр тартқан қасиет болатын. Шәкәрімнің реализміне тән ерекше белгілер дегенде, ең алдымен, оның лирикасындағы халықтық сипат, әлеуметтік астар, тақырып жүгінің ауырлығы, адам мен қоғам мәселелерін бірлікте бейнелеудегі шынайылық, көркемдік және жаңашылдық ізденістер көзге түседі.

     Шәкәрім поэзиясындағы реализм өмір шындығын қоспасыз да бүкпесіз бейнелеу қабілетінен көрінеді. Ол объективті шындықтың жүйесін тауып, сырын ұқтыра нанымды суреттейді, оқырманның көзін жеткізе, жақсы мен жаманын сезіндіре бейнелейді. Түптеп келгенде, «Шынайы реалистік туындының құдірет-күші оның айналадағы ортаның қандай сипатын ашып беретіндігінде екені мәлім».

     Сыншыл реалистердің міндеті-өмірдегі құбылыстарды, заман сипатын көркем де жан-жақты суреттеу. Оның әлеуметтік, эстетикалық мәні де осы арқылы айқындалмақ. Сол себепті реалист Шәкәрім де бұл міндетін қоғам мен адамды өзара тығыз байланыста алып суреттеу арқылы орындап шықты. Шәкәрім бір адамды немесе оның бойындағы жекелеген жағымсыз қасиетті сынай отырып, бүкіл қоғам өміріндегі кеселдерді әшкереледі, типтік бейне жасады.  

   Абай дүниеге әкелген көркемдік тәсілдің орнығуына, оның қазақ әдебиетінен өз орнын табуына, өркен жаюына Шәкәрім өзінің шыншыл да шебер, жаңашыл жырларымен өлшеусіз үлес қосты. Мұның өзі реалист Шәкәрім шығармашылығының шығар биігін айқындайды.

    Реалист суреткер Шәкәрім өз шығармаларында терең мағыналы пайымдауларға табан тіреп, типтік образдар жасаудың жаңа формаларына жүгінеді, кейіпкерлердің мінез-құлқы, ішкі-сыртқы қасиеттері арқылы өмірдің жалпы заңдылықтарын тарихи жағдай фонында бейнелеуге ұмтылады. Оның шығармаларында сол кездегі үстем тап адамдарының типтік бейнесі бар. 

    Сондай-ақ, Шәкәрімнің реализмі жағымсыз кейіпкерлерді мүсіндеумен шектелменді. Жаны ізгі жүрегі таза парасатты жандардың реалистік жиынтық образдары да ақын лирикасында аз емес. Адам жанының білгірі «өзі суреттеп отырған ортадағы сан түрлі адамдардың ішкі сырын, мінез әрекеттерін де ірі шеберлікпен ашатын психолог ақын» болған Шәкәрім ұлттық характерді, халықтық қасиетті барынша байыту жолында лирикалық поэзияның соны үлгісін тудырды. 

  Сондай-ақ Шәкәрім Абай шығармашылығы арқылы өмірге келген реалистік сипаттағы сюжетті дастандар үрдісін жемісті жалғастырған эпикалық кең құлашты ақын ретінде де танылды.   
 

2.2.Өлең-күміс, қоспаңыз мыс...

    Ұлы Абайдың сөз өнеріне деген ерекше ықылысын сезіне жүріп қалыптасқан Шәкәрім о бастан-ақ ақындық өнер жолындағы өзінің биік нысанасын, асыл мұратын жете түсінді, лирикалық поэзияны айрықша қастерлі дүние деп есептеді. Оның болашақтағы шығармашылық өсу жолына үзілмес желідей болған идея да осы сезімнен туды. Халқының мұның жырлау, бүкіл әлеуметтік мұратын көздеу, адам бойындағы жақсылы-жаманды қасиеттерді бағалау оның лирикалық шығармаларының тақырыптық аясын айқындап береді. Әлбетте қандай да болмасын «лирикалық поэзияның басты бағытын анықтағанда оның әлеуметтік тақырыптарды қалай ұсынатыны бірінші шарт болуы әбден зайды»

    Абай дәстүріндегі ақындар алдында XIX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ даласының әлеуметтік-саяси жағдайынан сан алуан тақырыптар тұр еді. Мұның өзі лирикалық поэзияға көп міндет жүктеді. Бұл кездегі халықтық лирика бұқараның қоғамдағы жағдайы мен эстетикалық таным-түсінігін бейнелеуге ұмтылды. Халық өмірінің әрбір сәтін қалт жібермеуге ұмтылатын лирика жанрының маңызы ерекше артты. 

    Шәкәрім реализміне тән халықтық сипатты да осы әдебиеттің, тың өрнектегі лириканың алғашқы көрнекті өкілдерінің бірі болды. Ол өзінің алдындағы Абай поэзиясынан нәр ала отырып, Ақылбай, Мағауия, Әріп, Әсет, Көкбай, Уәйіс, Нарианбеттер тәрізді замандастарымен бірге ұлы ұстаз дәстүрін ілгері дамытты. Абай дәстүріндегі қазақ лирикасына Шәкәрім қосқан үлес, ол әкелген жаңалық әр алуан. Ақын поэзиясының басты қасиетін айқындайтын да осы үлес. В.И.Ленин тұұжырымдап бергендей: « Тарихи қайраткерлердің сіңірген  тарихи еңбегі олардың осы күнгі талаптарға қарағанда жаңалық енгізбегеніне қарай бағаланбайды, өзінен бұрынғыларға қарағанда олардың қандай жаңалық енгізгендігіне қарай бағаланады» Шәкәрім мұраларын да осы тұрғыдан бағалау қажет.

    Шын мәнінде Абай мен Шәкәрім арсындағы қаламгерлік тамырластық аса терең. Өз заманының келелі мәселелерін, қоғамдық шындықты қозғауда екі ақын да ерекше қуат танытқан. Абай тәрізді Шәкәрімнің лирик ақын ретінде өсу эволюциясының өн бойында жеке адамдағы ұсақ-түйек міндерден бастап сол кездегі саясат сияқты күрделі ұғымға дейін мәселелердің бәрі қамтылған. Ол заңды да. Өткені ақын қашанда өз дәуірінің перзенті. Қандай ақынның болсын поэзиясында өзі ғұмыр кешкен кезеңнің сыр-сипаты, ақыл-ойы мен болмыс-бітімі тұжырым табады. «Қоғамда өмір сүріп отырып, қоғамнан тысқары бола алмайсың». Шәкәрімнің релистік лирикасына да осы сипатта анықтама берген жөн. 

   Шәкәрім өзінің айналасындығыларды сырттай ғана саралап, салғырт жырлаушы болып қалған жоқ, бар нәрселерінің қай-қайсысына да терең мән беріп, жақсылығына қуанып, кемшілігіне егіле зер салды. Осындан келіп оның ақындық бітімі, азаматтық үні қалыптасты. Бір жағынан бұған он тоғызыншы ғасырдың екінші жартысындағы қазақ әдебиетіндегі азаматтық лириканың дамуы, Абай шығармашылығы арқылы ерекше өркен жаюы ықпал етті. Оның үстіне орыс қоғамындағы ағартушылық, демократтық ой-сананың өрістеуі бұл кезде Абай арқылы қазақ поэзиясына жаңа леп әкелген болатын. 

    Осы реалистік дәстүр, шынайы халықтық арна Абайдан кейінгі қазақ поэзиясының көрнекті өкілі Шәкәрімнің шығармашылығының да негізгі идеялық-көркемдік нысанасына айналды. Оның реализмі, әсіресе саяси, азаматтық лирикада айқын көрінеді. Азаматтық асқақтық, поэтикалық пафос оның өлеңдерінің қазығына айналды. Өз заманының көзі ашық, көкірегі ояу парасатты азаматы ретінде ол халқының, бүкіл қоғамның басындағы нақты жағдайды көре білді, кемшілік-кеселдердің тамырына балта шабудың жолдарын іздеді. Осы жолдағы барлық ой-пайымдарын өз лирикасына нәр қылып құйды. «әрбір поэтикалық шығарма ақынды билеген құдіретті ойдың жемісі»,-деп В.Г.Белинский айтқандай, ақын өлеңдері оның жүрегінде тұнған көркем ойдың көрінісі болды.

    Шәкәрімнің реалистік бағыттағы азаматтық лирикасының ауқымы аса кең. Өзінің ақын ретінде толысуының барысында ол негізінен адам мен қоғам аралығындағы категорияларды нысана ете отырып, ондағы тарам-тарам тақырыптардың әрқайсысына тиянақты түрдезер салып отырады. Сайып келгенде, Шәкәрімнің қаламынан бұл бағытта тыс қалған мәселе жоқ десек артық емес. Сонымен қатар, ақын өзі алып отырған тақырыбының идеялық мәніне терең үңіліп, мәселеге қатысты образдарды мейлінше анық сомдауға тырысады.

   Ақын реализімінің күші де, ең алдымен, өз қоғамындағы әлеуметтік жағдайларды, теңсіздікті көре білуінде, соны әшкерелей білуінде. Кемшіліктің Шәкәрім үшін үлкен-кішісі жоқ. Сондықтан да ол қоғамдағы кемшіліктерді сынауды жеке адамның бойындағы жағымсыз қасиеттерді сынаудан бастайды. Ақын лирикасының негізгі объектісі-адам. «Ескіден қалған сөз теріп» деп аталатын өлеңінде ақын ә дегеннен-ақ өз көкірегін кернеген күйініші мен арманын жайып салады. Мұнда Шәкәрім өмір сүрген заманның реалистік суреті бар, ақынның айналасындағы адамдардың нанымды психологиялық, рухани портреті бар.