Зейін Жүнісбекұлы Шашкин

Шашкин Зейін Жүнісбекұлы (31.12.1912, қазіргі Павлодар облысы Баянауыл ауданы — 29.3.1966, Алматы) — жазушы. 1930 — 1933 жылдары Мәскеудің Тарих, философия және әдебиет институтында (МИФЛИ) оқыған. 1933 — 1937 жылы Қарағанды қалалық комсомол комитетінің хатшысы, Семей педогогиялық институтында, ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) оқытушы, 1949 — 1955 жылдары Көкшетаудағы Бурабай санаторийінің Бармашы (қазіргі “Светлый”) пансионатында дәрігер, ал 1955 — 1956 жылдары Қазақстан Жазушылар одағында кеңесші қызметтерін атқарған. Шашкин Зейін Жүнісбекұлы баспасөзде алғаш өлеңдерімен, зерттеу мақалаларымен 20 ғасырдың 30-жылдарынан бастап көрінді. 1934 жылы “Абай поэзиясының ерекшелігі” атты еңбегі жарияланды. Е.Ысмайыловпен бірігіп жоғары оқу орындарына арналған “Әдебиет теориясының оқулығын” (1940) жазды.

Кейін Қазан төңкерісі қарсаңындағы қазақ ауылының тарихи-әлеуметтік халі әрі 1916 жылғы Ұлт-азаттық қозғалыс, жеке адамдардың жан дүниесі, олардың дүние танымы суреттелген “Таң атты” (1955, орыс тілінде), “Ұядан ұшқанда” (1957), сондай-ақ халықтар достығы, замандастарының өмірі, туған жерге деген сүйіспеншілігі тартымды бейнеленген “Темірқазық” (1959), “Өмір тынысы” (1964), “Ақбота” (1966) повестері мен әңгімелер жинақтары, Жетісудағы саяси-әлеуметтік өзгерістерді кезең көрінісімен шынайы өрнектеген “Тоқаш Бокин” (1958), қазақ әйелінің қоғамдағы алатын орны, оның өндірісті, өнер-білімді, мәдениетті өрге бастаудағы және отбасындағы рөлі, әлеуметтік, этикалық, эстететикалық көзқарастары баяндалатын “Теміртау” (1960), адамдар санасындағы және тұрмыстағы жаңа салт, озық дәстүрлерді таратудағы зиялы қауымның рөлі, дәрігердің қоғам алдындағы парызы, басшы қызметкерлердің еңбек адамдарымен қарым-қатынасы, өзара сенім, достық, бірлік рухын қалыптастырудағы өнегесі айшықты кестеленген “Доктор Дарханов” (1962), тың және тыңайған жерлерді игерудің алғашқы кезеңіндегі көрген қиыншылықтары, ой-арманы, адамгершілік асыл қасиеттері арқау етілген “Сенім” (1966) романдары жарық көрді. “Заман осылай басталады”, “Ақын жүрегі” пьесалары республикалық, облыстық драма театрларда қойылды. Оның шығармалары негізінде “Мазасыз таң” атты көркем фильм түсірілді. Туындылары шет ел тілдеріне аударылды. “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған.^[1]

Шашкин Зейін

(1912 – 1966)

Баянауыл ауданы

Жазушы Зейін Шашкин 1912 жылы қазіргі Павлодар облысының Баянауыл ауданында Бозшакөл дейтін жерде кедей шаруа семьясында туған. Руы қозған. Ата-анасы, туған-туысқандары 1913 жылы Бозшакөлден Жаймаға қазіргі 3. Шашкин атындағы шаруашылық орналасқан ауылға көшіп барып қоныстанып қалған. Оның бүкіл балалық шағы осы Қызылтау-Жайма өңірінде өтеді. Әкесі Жүнісбек жергілікті байларға қарсы бас көтергені үшін Сібірге айдалады. Айдаудан келгеннен кейін 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіне қатысып, кеңес өкіметін орнату жолындағы күреске атсалысады. 1920-1930 жылдарда Зейін Павлодар қаласында орта мектеп кабырғасында тәрбиеленеді. 1930 жылдан бастап ол Москваның тарих, философия және әдебиет институтында оқиды. Сол кезден бастап әдебиетпен әуестенеді. Алғашқы шығармалары отызыншы жылдары «Лениншіл жас», «Социалистік Қазақстан» газетінде, «Әдебиет майданы» журналында жарияланады. Өлеңдері, сын, зерттеу мақалалары, бірлі-жарым әңгімелері жарық көреді. Газет, баспа орындарында қызмет істейді, институтта сабақ береді. Әдебиет теориясы оқулығын даярлауға атсалысады. Бұл кезеңдегі әдеби еңбектерінің ішінде Абай поэзиясының тілі, Асқар Тоқмағамбетов творчествосы жайлы зерттеу мақалалары назар аударарлық. 1934 жылы Абайдың ақындық шеберлігі жөнінде жазған еңбегі жарық көреді. Ғалым Е. Ысмайыловпен бірлесіп жоғарғы оқу орындарына арналған әдебиет теориясы туралы оқулық жазады.

Бірақ 1938 жылы «халық жауы» деген атпен 10 жылға сотталуына байланысты Зейін Шашкин біраз жылдар әдебиеттен қол үзуге мәжбүр болады. Дәрігерлік кәсіппен шұғылданып, медициналық қызметте тәжірибе алады, 1945 жылы Иркутск медицина институтын бітіреді. Кейіннен, елуінші жылдардың орта шеніне дейін Бурабайда Бармашы санаторийінде бірнеше жыл бойы дәрігер болады. «Наступило утро», «Таң атты» дейтін атпен 1955 жылы орыс тілінде жарық көрген тұңғыш повесін осында, дәрігерлік қызметпен ұшырастыра жүріп жазған. Осыдан кейін Зейін Шашкин Алматыға ауысып, жазушылық қызметпен біржола айналысады. Алғашқы повесін өңдеп, «Ұядан ұшқанда» деп ат қойып, 1957 жылы қазақ тілінде бастырып шығарған. Октябрьдің 40 жылдыға қарсаңында М.Гольдблатпен бірлесіп «Заман осылай басталады» атты пьеса жазады. Бұдан кейін қалың жұртшылыққа әйгілі «Тоқаш Бокин», «Теміртау», «Доктор Дарханов», «Сенім» романдарын, «Темірқазық» атты повесі мен әңгімелерін, пьесалар мен сценарийлер, очерктер мен мақалалар жазады.

Зейін Шашкин өз шығармаларында дәрігерлер өмірін жан-жақты тереңдеп, зор білгірлікпен, шеберлікпен сипаттайды. «Доктор Дарханов» романында ғана емес, басқа да үлкенді-кішілі шығармаларында, повестері мен әңгімелерінде, пьесаларында, мақалаларында дәрігерлік өміріне жиі қайырылады. Бұлай етуі заңды да, Зейін Шашкин әмірінің едәуір мерзімін медициналық практикаға жұмсаған. 1946-1951 жылдары Бурабайда Бармашы санаториінде дәрігер-лотаринголог болып қызмет атқарған. Жәй көпқатарлы дәрігер ғана емес, өз мамамандығын жетік білетін, көп ізденгіш, көпке сүйкімді, шипалы дәрігер болған.

Қазіргі заман тақырыбына, металлугтер өміріне роман жазуға бел байлаған жазушы. «Теміртау» романын жазуға кірісер алдында, екі жыл бойы ұдайымен даңқты өнеркәсіп ошағы Теміртау қаласына әлденеше рет барып айлап жатып, металлург жұмысшыларымен, инженер-техник мамандармен сан қабат кездескен. Заводтың өндірістік мәжілістеріне, жиналыстарына әлденеше рет қатынасып, цехтарды аралап, алуан-алуан еңбек процестерік көзбен көріп, болашақ қаһармандарымен дидарласқан.

Зейін Шашкин шығармашылық кемеліне келген шағында, 1966 жылы 29 наурызда 54 жасында ауыр науқастан қайтыс болады. Ол қазақ әдебиетін дамытудағы жемісті еңбегі үшін «Құрмет белгісі» орденімен, бірнеше медальдармен, Қазақ ССР Жоғарғы Кеңесі президиумының грамоталарымен марапатталған.

Зейін Шашкиннің шығармашылығы - мазмұн жағынан болсын, көркемдік сипаттары жағынан болсын, жан-жақты, қызықты мұра, құнарлы мұра.

. Жумат Шанин

В полный размер.

ШАНИН ЖҰМАТ ТҰРҒЫНБАЙҰЛЫ (1892, Павлодар облысы, Баянауыл ауданы -26.2.1938) - тұңғыш қазақ режиссері, драматург, ұлттық профессионалды театр өнерінің негізін салушы, Қазақ ССР-нің халық әртісі (1931). Қарқаралыда, Павлодарда (1921-22), Зайсанда (1922) және Семейде (1923) қоғамдық жауапты орындарда қызмет етті. Саяси-әлеуметтік және қоғамдық істерге белсене қатысу оның ой-өрісін кеңейтіп, кейінгі режиссерлік әрі жазушылық қызметіне игі ықпал жасайды. 20-жылдары Семейде «Ес аймақ» труппасын басқарып, халық жыры негізінде жазылған өзінің «Арқалық батыры» мен С.Сейфуллиннің «Қызыл сұңқарларын» (1922) қойды. Сонымен қатар өзі осы аталмыш спектакпьдердеАрқалық батырдың және Еркебұланның ролін орындады. Бұдан кейін ол Қазақ драма театрының директоры (1926) болумен қатар оның көркемдік жағын басқарды. Қазақстандағы тұңғыш ұлт театрының негізін салып, оны ұйымдастыруда, сондай-ақ, профессионалдық тұрғыда қалыптастырып, творчестволық жағынан өсу жолында зор еңбек сіңірді. 1926-32 жылдарда Қазақ драма театрында ұлттық (І.Жансүгіровтің «Кегі» мен «Түрксібі», Б.Ж.Майлиннің «Майданы»), классикалық туындыларды (А.С.Пушкиннің «Тас мейманы» мен «Сараң серісі», У.Шекспирдің «Гамлеті») қойды. 1927 жылы бір топ өнер шеберлерін бастап, Мәскеуде өткен этнографиялық концертке қатысады, 1932-33 жылдары Қырғыз драма театрының бас режиссері болды. 1934 жылы ашылған музыкалық театрды (қазіргі Қазақтың опера және балет театры) ұйымдастыруға қатысып, Қ.Жандарбековпен бірге Е.Г.Брусиловскийдің «Жалбыр», «Қыз Жібек» пен «Ер Тарғынын» қойды. Осы музыкалық спектакльдер Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігі кезінде жоғары бағаланды. 1936-37 жылдары Орал музыкалық драма театрын ұйымдастырумен бірге оған басшылық жасады. Ол бірқатар пьесалар («Торсықбай», «Айдарбек», «Үш бажа», «Жанды сурет», «Қара құлып», «Қозы - Баян» т.б.) жазып, драмалық жанрды дамытуда жемісті еңбек етті. Оның творчествосын М.Әуезов, Қ.Сәтбаев, Ғ.Мүсірепов т.б. жоғары бағалады. 1972 жылы Шымкент облыстық драма театрына Ж.Т.Шаниннің есімі берілді.

Шанин Жұмат Тұрғынбайұлы

Шанин Жұмат Тұрғынбайұлы (1892, Желтау маңы, қазіргі Павлодар облысы Баянауыл ауданы – 26.2.1938, Алматы) – режиссер, драматург, актер, қазақтың ұлттық профессионалды театр өнерінің негізін салушылардың бірі, қоғам және театр қайраткері, Қазақ АКСР-інің халық артисі (1931). Кедей шаруа отбасында дүниеге келген. Алғашында ауыл молдасынан оқып, ескіше хат таныды. Жас кезінен өмір теперішін көп көрсе де, Шанин ұлттық ойын-сауықтар мен ән-күйлерге ынтық болып өсті. Туған нағашысы Алтыбайдан ән салып, домбыра тартуды үйренді. Әсіресе Қоянды жәрмеңкесіне барып, халық сауыққойларының думанын тамашалау оның ой-қиялын қозғап, өнерге деген ынта-ықыласын арттырды.^[1] 1913 ж. Омбы қаласына келіп, біраз уақыт зауытта жұмыс істеді. Мұнда С.Сейфуллинмен, Н.Нұрмақовпен және Б.Серкебаевпен танысады, әрі өз бетінше оқып білімін жетілдіреді. 1915 – 1916 ж. бухгалтер курсында оқып бітіріп, зауытта бухгалтердің көмекшісі болып қызмет етеді. Осы жылдары алғаш рет қалалық театр спектакльдерін көреді. Бірақ көп ұзамай-ақ, патша үкіметінің жарлығымен Шанин майдан жұмысына тартылады; одан туған ауылына 1917 ж. оралды. Сол жылдан бастап Қарқаралыда, Павлодарда (1921 – 1922), Зайсанда (1922), Семейде (1923) және ҚазАКСР ОАК мүшесі болып, т.б. қоғамдық жауапты орындарда қызмет етті. Саяси-әлеуметтік және қоғамдық істерге белсене қатысу Шаниннің ой-өрісін кеңейтіп, кейінгі режиссерлік әрі жазушылық қызметіне игі ықпал жасады. 1920 ж. Семей қаласында «Ес аймақ» труппасын басқарды. Режиссерлік өнер жолын осы труппадан бастаған Шанин халық жыры негізінде жазылған өзінің «Арқалық батыры» мен С.Сейфуллинменнің «Қызыл сұңқарларын» (1922) қойды; сонымен қатар өзі осы аталмыш спектакльдерде Арқалық батырдың және Еркебұланның рөлін орындады. Бір бөлімді «Торсықбай» комедиясы 1925 ж. Семейдің «Таң» журналында жарияланды. Бұдан кейін ол қазіргі Қазақтың мемлекеттік академиялық драма театрының директоры (1926) болумен қатар оның көркемдік жағын басқарды. Шанин Қазақстандағы тұңғыш ұлт театрының негізін салып, оны ұйымдастыруда, сондай-ақ профессионалдық тұрғыда қалыптастырып, сахналық-шығармашылық жағынан өсу жолында зор еңбек сіңірді. Алғашқы шығармашылық-ұйымдастырушылық қызметінен бастап Шанин актерлер мәдениетін көтеруге, театр жұмысын белгілі бір жоспар бойынша жүргізуге, репертуардан тәрбиелік һәм идеялық-көркемдік сапасы жоғары драм. шығармалардың орын алуына ерекше көңіл бөлді. Бұл мәселелер «Қазақтың мемлекеттік театры», «Мемлекет театрының артистері» (1927), «Қазақстан мемлекеттік театры» (1928), «Театр тарихынан» (1931), «Сахна техникасын меңгерейік», «Сахнада шындықты тану» (1935) атты әр жылдары баспасөз беттерінде жарияланған мақалаларында жан-жақты қарастырылып қамтылды. 1927 ж. бір топ өнер шеберлерін бастап, Мәскеу қаласында өткен этнографикалық концертке қатысады, 1932 – 33 ж. қазіргі Қырғыздың мемлекеттік академиялық драма театрының (Бішкек қаласы) бас режиссері болды. 1934 ж. ашылған музыкалық театрды (қазіргі Қазақтың мемлекеттік академиялық опера және балет театры) ұйымдастыруға қатысып, Қ.Жандарбековпен бірге Е.Г. Брусиловскийдің «Жалбыр», «Қыз Жібек» пен «Ер Тарғынын» қойды. Осы музыкалық спектакльдер Мәскеу қаласында өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігі кезінде жоғары бағаланды. 1936 жылға дейін осы театрдың көркемдік жағын басқарған Шанин алғашқы музыка театр өнерінің қалыптасып дамуына да мол үлес қосты. Шанин қаламынан туған күрделі «Арқалық батыр», «Шахта» пьесалары 20 ғ-дың 30-жылдары республикада жаңа ұйымдаса бастаған көптеген қазақ театрларының (Семей музыкалы драма театры, Қарағанды облысы драма театры, Шымкент облысы драма театры, Жамбыл облысы драма театры) репертуарынан орын алды. Ш. халық би өнеріне де көңіл аударып, «Киіз басу», «Қоян-бүркіт», «Өрмек», «Шашу», т.б. секілді билерді музыкалық спектакльдерде пайдаланды. А.В. Затаевич, Д.И. Ковалев пен Л.А. Хамиди Шаниннің орындауында бірқатар халық әндерін жазып алды; өз тұсынан да ән-күйлерді нотаға түсірді. Кезінде Ш. шығармашылығын Әуезов, Қ.И. Сәтбаев, Ғ.М. Мүсірепов, т.б. жоғары бағалады. 1972 ж. Шымкент облысы драма театрына және 1992 ж. бұрынғы «Южный» кеңшарына (Павлодар облысы) Шаниннің есімі берілді. 1973 ж. Қазақтың мемлекеттік академиялық драма театрында «Торсықбай» және «Айдарбек» комедиясы (реж. Ә.М. Мәмбетов пен Қ.Р. Жетпісбаев), ал 1992 ж. Шымкент облысы драма театрында «Арқалық батыр» драмасы (реж. Ә.Т. Құлданов) қойылды.^[2]

ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ДРАМАТУРГИЯ

Қазіргі қазақ драматургиясы – қазақтың XX ғасырдағы классикалық әдебиеті дамуының заңды жалғасы. Драматургия – көркем әдеби тек (драма, трагедия, комедия) жанрларының өнернамалық жүйесі. Қазақ сөз өнеріндегі дәстүрлі негізі әдебиет шығармалары мен фольклор мұраларында (би-шешендер сайыстары, ақындар айтыстары, жар-жар, беташар, алтыбақан, т.б.) негізі қаланған ұлттық сөз өнерінің бұл саласы қазақтың рухани мәдениетінің әлем өркениетіндегі көрнекті орнын да танытты. Драматургия шығармалары қаламгерлердің тарихи кезеңдердегі халық тағдырын көркем шындық поэтикасы зандылықтары аясында бейнелеуімен ерекшеленеді. Драматургия туындылары (пьесалар, спектакльдер, либреттолар) арқылы әдеби тек саласы драма жанрларының (драма, трагедия, комедия) теориялық ерекшеліктері саралана айқындалады. Драматургия ұғымының аясында театр сахналарындағы туындылар мен деректі, ғылыми-фантастикалық, көркем фильмдердің де қойылымдық-режиссуралық көркемдік шешім ерекшеліктері айқындалады.
Драматургиядағы шығармалар – әдебиет оқырмандары мен театр,
кино көрермендеріне арналған көрнек өнері (көркемөнер) рухани құндылықтары.
Қазақ топырағында драматургияны дамытқандар қатарында Жүсіпбек Аймауытов, Сәкен Сейфуллин, Мұхтар Әуезов, Бейімбет Майлин, Ілияс Жансүгіров, Сәбит Мұқанов, Ғабит Мүсірепов, Жұмат Шанин пьесалары ұлттық классикалық дәстүр жолын қалыптастырды және т.б. кейінгі толқын драматург-қаламгерлер шығармашылығы арқылы жалғасты.
Драматургия саласындағы әдебиеттану мен театртану, өнертану тұрғысындағы егізделе, теориялық-тәжірибелік тұтастықпен өрілген зерттеулер, танымдық бағалаулар да үздіксіз жазылумен келеді.
Аристотельдің «Поэтика», Никола Буалоның (1636-1711), «Поэтикалық өнер» (1674), Дени Дидроның «Актер туралы парадокс» (1773-1778 жылы жазылып, 1830 ж. жарық көрген), «Драмалық поэзия туралы», Гатхохольд Эфраим Лессингтің «Гамбургтік драматургия» (1767-1769) атты еңбектерінде классикалық драматургияның поэтикалық табиғаты туралы бағалаулар жазылды. Георг Вильгельм Фридрих Гегельдің (1770-1831), В. Г. Белинскийдің (1811-1848) еңбектерінде де драматургия мәселелеріне байланысты пікірлері бар. Әдебиеттану, театртану-өнертану тұрғысында жазылған қазақ зерттеушілерінің (С. Сейфуллин, М. Әуезов, Ж. Шанин, А. Тоқпанов, Ә. Тәжібаев, С. Ордалиев, Б. Құндақбаев, Р. Нұрғалиев, Р. Рүстембекова, Ә. Сығаев, Ә. Бөпежанова және т.б.) еңбектері осы саладағы зерттеулер жүйесін құрайды.
XX ғасырдағы әдеби үдерістегі ұлттық әдебиет алыптарының драматургияны құрайтын шығармашылығы көрнек өнері туындыларына тән ортақ көркемдік-эстетикалық дүниетаным болмысын дәлелдеді. Ахмет Байтұрсыновтың «Әдебиет танытқыш» (1926) кітабында «Айтыс-тартыс» тақырыбымен берілген драматургияға байланысты айтылған бағалау да сахналық қойылымның көру, қабылдау аясындағы танымдық-эстетикалық табиғатын түсінуге бағдарлайды: «Уақиға көз алдымызда болып, адамдардың тіршілік жүзінде айтысып-тартысып өмір шеккенін көреміз. Тіршілік майданында адамдардың ақылы жеткенше амалдап, қайратына қарай қару қылып, алысқаны, арбағаны, қуанғаны, жылағаны, ойнағаны, күлгені, сүйінгені, күйінгені, жауласқаны, дауласқаны, бітіскені, жарасқаны өмір жүзіндегідей көрініп, көз алдыңнан өтеді» (Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш: Зерттеу мен өлеңдер. –Алматы: Атамұра, 2003. – 208 б.; 175-бет).
Қазіргі заманғы анықтама бойынша: «Драматургия (грек. Dramaturgіa – 1. драмалық шығарманы құрудың теориясы; 2. белгілі бір халықтың я автордың драмалық шығармаларының жиынтығы») (Орысша-қазақша сөздік: 70 000 сөз / Н. Т. Сауранбаев, Г. Г. Мұсабаев, Ш. Ш. Сарыбаевтың редакциялық басшылығымен, қайта өңдеген және толықтырылған үшінші басылымы. – Алматы: Дайк-Пресс, 2005. – 1152 б.; 227-б.).
Қазақ драматургиясы – әлем өркениетіндегі классикалық жанрлар үлгілерімен үндес туындыларымен өзіндік даму белестерінен өтіп келеді. XX ғасырдың басындағы қазақ драматургиясы К. Тоғысовтың «Надандық құрбаны» (1915), Ж. Аймауытовтың «Рәбиға», «Ескерту», «Ел қорғаны», «Мансапқорлар», «Қанапия мен Шәрбану», «Шернияз», Қошмұхаммед (Қошке) Кемеңгеровтің «Алтын сақина», «Парашылдар», «Ескі оқу», Мұхтар Әуезовтің «Еңлік-Кебек», «Ел ағасы», «Бәйбіше-тоқал», «Қарагөз», «Абай», «Хан Кене», «Қарақыпшақ Қобыланды», «Айман-Шолпан», «Тас түлек», «Шекарада», «Түнгі сарын», «Сын сағатта», «Намыс гвардиясы» (Ә. Әбішевпен бірігіп жазған), Сәкен Сейфуллиннің «Қызыл сұңқарлар», «Бақыт жолына», Бейімбет Майлиннің «Шаншар молда», «Ел мектебі, «Неке қияр», «Айша», «Сәлде», «Көзілдірік», «Майдан», «Аманкелді» (Ғ. Мүсіреповпен бірігіп жазған), Ілияс Жансүгіровтің «Кек», «Түрксіб», «Біздің жігіттер», «Исатай-Махамбет», Сәбит Мұқановтың «Шоқан Уәлиханов», «Күрес күндерінде», Ғабит Мүсіреповтің «Аманкелді» (Б. Майлинмен бірігіп жазған), «Ақан сері – Ақтоқты», «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», «Қыз Жібек» операсының либреттосы т.б. көрнекті драматург-қаламгерлердің (Ж. Шанин, Ә. Тәжібаев, Ә. Әбішев, М. Ақынжанов, т.б.) пьесалары-спектакльдері ұлттық әдебиет пен театр өнерін дамытуға мол үлес қосты.
Қазақ драматургиясының жаңа толқын қаламгерлермен толығу кезеңі – XX ғасырдың 60-70 жылдары. Бұл кезеңдегі қазақ драматургиясына қосылған қаламгерлер (Қалтай Мұхамеджанов, Қанабек Байсейітов, Қуандық Шаңғытбаев, Тахауи Ахтанов, Сәкен Жүнісов, Әкім Тарази (Әкім Әшімов), бұлармен ілесе Әбіш Кекілбаев, Оралхан Бөкеев, Қалихан Ысқақов, Баққожа Мұқаев, Оразбек Бодықов, Дулат Исабеков, Асқар Сүлейменов, Софы Сматаев, Төлен Әбдіков, Нұрлан Оразалин, Иранбек Оразбаев, Сұлтанәлі Балғабаев, Жолтай Әлмашұлы, Роза Мұканова, т.б. каламгерлер қазақ драматургиясының көркемдік-эстетикалық қазынасын байыта түсті.
Қазіргі қазақ драматургиясы әлемдік классикалық дәстүрді шығармашылықпен қабылдай отырып, ұлттық топырақтағы осы өнердің өркендеуіне жаңашылдықпен үлес қосып келеді. Қазақстан Республикасы тәуелсіздігі салтанат құрған жылдары жазылып, бірқатары театр сахналарында қойылып келе жатқан әртүрлі такырыптардағы пьесалар классикалық драматургия жанрларының уақыт пен кеңістіктегі еміршең, ұлағатын айғақтайды.
Қалихан Ысқақовтың «Қараша қаздар қайтқанда», «Таңғы жаңғырық», «Есеней – Ұлпан», «Жан қимақ», «Сабатаж!», «Қылкөпір», «Мазар», «Ерліктің екі сағаты», «Апатай», «Жәке-Жәкетай», «Сайқының тұқымдары», «Қазақтар» (Шахимарденмен бірлесіп жазған) барлығы жиырмаға жуық пьесасы бар.
Дулат Исабековтің пьесалары да әралуан тақырыптық, жанрлық ерекшеліктерімен әдебиетіміздің драматургия саласының дамуы қорын молайтты. Драматургтің «Ректордың қабылдау күндері» (1975), «Әпке» (1982), «Ертеңді күту» (1979), «Мұрагерлер» (1982), «Алыстан келген ананас» (1984), «Кішкентай ауыл» (1986), «Анасын аңсаған қыз», «Ескерткіш операциясы», «Алтын тордағы топты» («Актриса»), «Ескі үйдегі екі кездесу», «Тор» пьесалары театрлар сахналарында үздіксіз қойылуда. Қаламгердің «Жеті желкен» (1987) атты таңдаулы пьесалар жинағы жарық көрген.
Иранбек Оразбаевтың (Иранғайып) «Хайуандық комедия», «Алтын адам», «Естайдың Қорланы», «Қорқыттың көрі», «Махамбет», «Мауглидің оралуы», «Шоқан», «Мен ішпеген у бар ма?..», «Былыққа батқан қала» пьесалары бар.
Нұрлан Оразалиннің «Шырақ жанған түн», «Тас киіктер», «Ақ құс туралы аңыз», «Қара қазан ғасыры» пьесалары оның ақындық сыршылдығы ықпалындағы лирикалық, психологиялық сарындылығымен ерекшеленеді.
Сұлтанәлі Балғабаев – қазіргі казақ әдебиетіндегі көрнекті драматург-қаламгер. Жазушының «Ғашықсыз ғасыр», «Тойдан қайтқан қазақтар», «Ең әдемі келіншек», «Қыз жиырмаға толғанда», «Қазақша күрес», «Жамбала, Мико және қасқыр», «Біз де ғашық болғанбыз», «Ғашықсыз ғасыр», «Әйелдер әлемі» пьесаларында өмір шындығының сан түрлі мәселелері камтылған.
Жазушының пьесаларында қазіргі заманғы отбасылық-тұрмыстық өзекті мәселелер драмалық, трагедиялық, комедиялық сипаттар тұтастығымен бейнеленген. Мысалы, «Ең әдемі келіншек» лирикалық-психологиялық әуенді пьесасындағы кейіпкерлер тағдыры қайшылықты тіршілік келбетін, әралуан адамдар тағдырларын романтикалық және реалистік болмысымен көз алдымызға әкеледі. Пьесаның басты кейіпкері – Гүлбаршын. Осыдан он жыл бұрын Алматыдағы жоғары оқу орнын бітіргендер сол айтулы күнді атап өту үшін жиналып, тойлап жатқан қауышулар сәттеріндегі сезім өрнектері, тағдырлар тоғысуы – сахналық койылым жағдайына орайластырыла берілген. Басты кейіпкер Гүлбаршын мен жанама кейіпкерлердің (Абдолла, Алтай, Жиенбай, Мадина, Зухра) монологтары мен диалогтары арқылы – әйелдер мен еркектер арасындағы шынайы махаббат пен тағдыр ықпалындағы қарапайым жұбайлық ғұмырға көнетін тұрмыстық психология қайшылығы көрсетілген. Студенттік жылдарының алғашқы курсында он алты жастағы Гүлбаршын бірге окитын Алтайға ғашық болған екен. Алтайға деген алғашқы махаббат сез

Унгарсынова Фариза (1939)

Немногим поэтам удается совместить такие начала, как открытая гражданственность и пронзительная лиричность, чистота и благородство человеческих отношений и трагичность неразделенной любви, строки о священной дружбе и мудрые мысли о ремесле поэта. Поэтессе Фаризе Унгарсыновой это удается. Ее стихи – впечатляющая картина современной действительности.

Ф.Унгарсынова родилась 25 декабря 1939 года в ауле Манаш Новобогатинского района Гурьевской области. В 1961 году окончила филологический факультет Гурьевского (Атырауского) педагогического института и до 1966 года работала сначала учительницей, а потом директором в сельских школах. Мать Фаризы, неграмотная казашка, любила народные сказания, старинные казахские песни. Долгими зимними вечерами дети читали вслух книги, учили на память поэтические произведения. Многим Фариза обязана матери, стремившейся, чтобы дети росли свободными, не скованными цепями давних традиционных запретов.

Старинная классическая поэзия с детства стала природным строительным материалом для стихов Фаризы. А современное звучание они обрели потому, что с 1966 года в редакции Гурьевской областной газеты «Коммунистик енбек» началась ее журналистская деятельность в должности литературного сотрудника. В 1969 году Ф.Унгарсынова переходит на работу в редакцию газеты «Лениншыл жас» в качестве собственного корреспондента по Гурьевской, Актюбинской, Уральской областям. С 1970 по 1977 год она – редактор республиканской пионерской газеты «Казахстан пионери». В 1978 году – главный редактор журнала «Пионер».

Ранние стихи Ф.Унгарсыновой о преображении пустынных земель Казахстана, о проникновении жизни в самые заброшенные уголки обширной безводной степи, о людях, чьи смелость и отвага не уступают их сердечности. Так начинались стихи, так начиналась биография поэзии Фаризы Унгарсыновой – поэтессы, властно вошедшей в современную казахскую литературу. Ее первая поэтическая книга «Соловей» вышла в 1967 году. С тех пор издательством «Жазушы» выпущено несколько поэтических сборников: «Мелодия» (1970), «Беспокойная пора» (1972), «Гордое поколение» (1973), «Голуби мои» (1974), «Буйное русло» (1975), однотомник избранных стихов «Зной» (1978). Сборники стихов поэтессы на русском языке вышли в издательстве «Жалын» - «Нежность» (1977) и «Гончая птица» (1988), а также в Москве в издательстве «Молодая гвардия» сборники стихов «Тревоги» (1979), «Ожидание солнца» (1985) и в издательстве «Советский писатель» - «Озарение» (1980).

Перу Ф.Унгарсыновой принадлежат также сборник художественных очерков «Высота», выпущенный в 1976 году издательством «Казахстан», документальная повесть «Камшат», вышедшая в издательстве «Жазушы».

Первородные начала в человеке: любовь и ненависть, мужество и трусость, добро и зло являются тем прочным основанием, на котором держатся экспрессивные стихи поэтессы. Одна из ее книг названа «Полдневный жар» (1980). В ней впервые на русском языке наиболее полно представлено собрание стихотворений и поэм Фаризы Унгарсыновой. От ее произведений веет целительным жаром истины. Как подлинный художник она не терпит фальши в своем отношении к миру. Поэтому лирическое начало в ее стихах предстает в неразрывном единстве с активной гражданской позицией. Она с одинаковым накалом чувств говорит и о любви, и о самоотверженном труде людей, проникающих в безводные просторы степей, чтобы напоить их живительной влагой:

Нас не мало –
Земли населения треть.
Нам сегодня по двадцать,
и мы намечаем,
где кончаться песку,
где каналу кипеть.
Как росток из земли,
в глубине Каракумов
всходит город,
и хлеба негромкая речь
над пустыней летит,
точно мудрая дума
и напутствие –
землю от войн уберечь.

В книге «Полдневный жар» представлен прежде всего Казахстан – родина поэтессы, и как зримо, вещественно рассказано о ней! Здесь и зеленая весна Мангышлака, и жаркий желто-матовый ковер пустыни, и быстрый бег волн Каспийского моря…

Острая социальность, гражданственность свойственны поэмам «Проклятье» и «Окровавленная победа». Особой духовной силой покоряют размышления о назначении поэзии в современности в поэме «Алмазный клинок». Пронзителен и прекрасен образ женщины. Она мужественна, непреклонна, предана и отважна; принимает житейские тяготы и печали, горести и неудачи с высоко поднятой головой. Непокорность, неподвластность чужому уставу – вот суть характера самой Фаризы и ее неизменной лирической героини. Она страстно отстаивает чистоту и благородство человеческих отношений, возвращает мужчине мужественность и силу духа, а женщине – нежность и пленяющую власть любящего сердца.

В книгах поэтессы часто возникают фольклорные образы, старинные предания. Вкус древнего поэтического слова, сверкающего алмазным блеском, постоянно чувствуется в ее дерзких, напористых строках. Верность классическому наследию, русским и мировым лирическим и эпическим образцам помогает Ф.Унгарсыновой внести в лирику тонкий психологизм, свойственный нашему времени с его повышенным вниманием к духовной жизни человека, к самым малозаметным движениям его души. Вот почему многие творения Фаризы естественно воспринимаются в качестве подлинного документа, говорящего о нашем времени, нечаянной исповеди, лишь запечатленными поэтическим пером.

Талант Ф.Унгарсыновой – многосоставное целое. В нем и дух истинного патриота, и преданность отеческой земле, и сосредоточенность, и углубленность серьезного художника. Ее творчество – это сплав лирического и публицистического начал, проникнутых чувством интернационализма, сознанием высокого долга служения народу.

Ф.Унгарсыновой написаны и литературно-критические статьи о творчестве казахских поэтов А.Тажибаева, М.Макатаева, чилийского поэта Пабло Неруды и др.

Занимается поэтесса и переводами. Ею переведены на казахский язык повести для детей молдавского писателя С.Вангели «Приключения Гугуце», «Дедушкин министр», циклы стихов С.Капутикян, Е.Евтушенко, Р.Казаковой, арабского поэта Абдурахмана аль-Хамиси, книги П.Неруды «Четыре времени сердца» и др. Многие произведения Ф.Унгарсыновой переведены на языки народов СНГ и дальнего зарубежья.

Поэтесса занимается большой общественной деятельностью. Была депутатом мажелиса. За выдающиеся заслуги перед Родиной поэтесса награждена орденом «Знак почета», медалями, удостоена почетного звания «Народный писатель Казахстана».

Незауряден талант Ф.Унгарсыновой. Ее поэзия - одна из ярких и необходимых страниц литературы. Главное же в ней то, что она – личность. Всегда и везде, постоянно и неизменно она верна себе, остается самой собою.

Стихи не стареют – стареют поэты,
да разве поэты жалеют об этом?
Из клетки морщин, как мечта золотая,
жар-птица бессмертной любви вылетает.
О вечный венец во владении стужи
снега на висках, а горячие души,
как прежде, как в двадцать, способны гореть.
Поэты душой не умеют стареть.

Произведения Фаризы Унгарсыновой

Унгарсынова.Ф. Песнь рыбачки; Почему?; Когда рыбак выходит рано; Случай в автобусе // Антология казахской советской поэзии. Т.2 – Алма-Ата: Жазушы, 1972. – С.401-406
Унгарсынова Ф. Алмазный клинок: Стихотворения и поэмы / Пер. с каз. Т.Фроловской. – М.: Худож. литература, 1985. – 259 с.
Унгарсынова Ф. Гончая птица: Стихотворения и поэмы / Автор. Пер. с каз. Т.Фроловской. – Алма-Ата: Жалын, 1988. – 142 с.
Унгарсынова Ф. Монолог женщины // Чудесный сад: Стихи и поэмы / Пер. с ка. – Алма-Ата, 1980. – С.207-209.
Унгарсынова Ф. Нежность: Стихи. – Алма-Ата: Жалын, 1978. – 120 с.
Унгарсынова Ф. Ожидание солнца: Стихотворение / Пер. с каз. – М.: Мол. гвардия, 1985. – 12 с.
Унгарсынова Ф. Озарение: Стихи / Пер. с каз. – М.: Сов. писатель, 1980. – 110 с.
Унгарсынова Ф. Полдневный жар: Стихотворения и поэмы / Автор. Пер. с каз. Т.Фроловской. – Алма-Ата: Жазушы, 1980. – 256 с.
Унгарсынова Ф. Тревоги: Стихи / Пер. с каз. – М.: Мол. гвардия, 1979. – 79 с.
Унгарсынова Ф. Где лучше?; Я – пионер; Летом; Верблюжонок: Стихотворения // Антология казахской детской поэзии. – Алма-Ата: Жалын, 1983. – С.273-274
Унгарсынова Ф. Приметы весны; Верблюжья колючка: Стихотворения // Лик земли. – Алма-Ата: Жалын, 1986. – Вып.7. – С.91-92
Унгарсынова Ф. Слушая сердце города… [О мэре г.Алматы З.Нуркадилове] // Советы Казахстана. – 1993. – 2 октября
Унгарсынова Ф. Жить со стихом, со стихом умереть: Стихи / Пер. Т.Фроловской // Казахстанская правда. – 1996. – 16 апреля
Унгарсынова Ф. Поклон Петербургу; Явленье Ленинграда: Стихи / Пер. с каз. Т.Фроловской // Казахстанская правда. – 1996. – 16 апреля
Унгарсынова Ф. Если не учитывать особенности региона: [Атырауская область] // Казахстанская правда. – 1996. – 14 дек. – С.3
Унгарсынова Ф. Чингистау – Мекка поэтов // Казахстанская правда. – 1997. – 12 сент. – С.4
Унгарсынова Ф. Государственный «сирота»: [Казахский язык. Точка зрения] // Казахстанская правда. – 2001. – 24 февр.(№ 54-55). – С.3
Унгарсынова Ф. Три встречи с Махамбетом: Стихотворение (Отрывок) // Мысль. – 2003. - № 3. – С.43-44

Литература о жизни и творчестве

Баруздин С. Яркою стезею // Унгарсынова Ф. Полдневный жар. – Алма-Ата: Жазушы, 1980. – С.3-6
Капутикян С. Кристальный родник // Унгарсынова Ф. Алмазный клинок. – М.: Худож. литература, 1985. – С.3-6
Каратаев М. Чуткость сердца: [О казахской поэтессе Фаризе Унгарсыновой] // Каратаев М. Новые горизонты. – Алма-Ата, 1979. – С.321-324.
Каратаев М. Собрание сочинений: В 3-х т. – Алма-Ата: Жазушы
Т.2: Статьи, очерки. – 1986. – С.310-312
Унгарсынова Фариза // Казахская ССР: 4-х томная краткая энциклопедия. – Алма-Ата, 1991. – Т.4. – С.574
Фариза Унгарсынова // Писатели Казахстана: Справочник. – Алма-Ата, 1982. – С.246-247
Унгарсынова Фариза // Алматы: Энциклопедия. – Алматы, 1996. – С.301
Богданов Е. Фариза Унгарсынова: [О казахской поэтессе] // Аргументы и факты. – 1993. – июль. - № 27. – С.2
Габдуллин Б. Неподвластна чужому уставу: [О творчестве Ф.Унгарсыновой] // Новое поколение. – 1993. - № 16. – С.9
Ерубаев С. «Я завидую Вашему страданию»: [О Ф.Унгарсыновой] // Казахстанская правда. – 1989. – 24 декабря
Кекильбаев А. Возгорится звезда ее ярче: [О Ф.Унгарсыновой] //Заря. – 1989. - № 12. – С.9-11
Ойшибаева Ж. Поэзия – жизнь моя: [Встреча с поэтессой Ф.Унгарсыновой] // Казахстанская правда. – 2003. – 29 март.(№ 87-88). – С.8
Смирнова С. Фариза Онгарсынова: «У поэтов странный путь – величают по кончине. В жизни могут не кивнуть, если ты не в должном чине»: [Беседа с поэтессой] // ЭкспрессК. – 2002. – 8 мая (№ 84). – С.5
Фроловская Т, О Фаризе с любовью: [К 60-летию Ф.Унгарсыновой] // Казахстанская правда. – 1999. – 30 дек. – С.3
Библиографический указатель литературы к знаменательным и памятным датам Казахской ССР на 1989 год / Сост. ГРДБ Казахстана, Успанова Г.К. – Алма-Ата, 1988. – С.41-44
Писатели – лауреаты Казахстана 1996 года (Экпресс-информация) / Сост. ГРДБ Казахстана, Иванова А.Н. – Алматы, 1997. – С.9-11
Библиографический указатель литературы к знаменательным датам Казахстана на 1999 год / Сост. ГРДБ Казахстана, Иванова А.Н. – Алматы, 1998. – С

«Түркі тілдес халықтар жазбалары күні» атты фестивалі

23.04.2011

2011 жылғы 22 сәуірде Достық үйінің «Достық» залында облыс тілдерді дамыту жөніндегі басқармасының қолдауымен көпұлтты еліміздің барлық халқының мүддесінен танылған Павлодар облысының Қазақстан халқы ассамблеясының қатысуымен «Түркі тілдес халықтар жазбалары күндері» атты фестиваль өтті. Шара барысында фойеде түркі тілдес этномәдени бірлестіктерінің халықтық қолданбалы өнер көрмесі ұйымдастырылды.

Жалпы мәдениет пен жазбалар күнін әлемнің көптеген елдері тойлайды. Жүзден астам ұлт өкілдері Отаным деп таныған Қазақстан қоғамының басты байлығы – этникалық үндестікті, азаматтық бірлік пен реттілікті қалыптастырып отыр. Қазақстандағы түркі тілдес халықтар жазбалары күндері түркі тілдес халқының дәстүрлі мерекесінің біріне айналды.

Шараның басты мақсаты - өркениет тарихындағы түркі тілдес халықтар жазбаларының рөлі және олардың заманауи мәдениет кеңістігіндегі хал-ақуалы. Бұл шараға облыс мәдениет және білім мекемелерінің қызметкерлері, мекеме басшылары мен тіл мамандары және Қазақстан халқы ассамблеясы этномәдени бірлестік мүшелері қатысты. Фестиваль соңында жыл бойы белсенділік танытқан түркі тілдес этномәдени бірлестіктерінің мүшелері алғыс хат пен бағалы сыйлықтармен марапатталды.

Түркі жазбаларының күні

14 сәуір күні С. Торайғыров атындағы облыстық кітапханада «Түркі тілдес халықтар жазбалары» күндерінің ашылу салтанаты өтті.

Биылғы жылы осы апталық Кітап және авторлық құқық күніне тұспа-тұс келді. Кітап және авторлық құқық күні жыл сайын 1969 жылдан бері 23-сәуір күні аталып өтіледі.

Облыстық кітапханада өткен ашылу салтанатына Павлодар облысы бойынша тілдерді дамыту басқармасы бастығының орынбасары Еділбай Қабжан Шорманұлы, ПМПИ доценті, филология ғылымдарының кандидаты Ә.Д. Әміренов, Қазақстан мұсылман әйелдер лигасының төрайымы Қожахметова Зара Қожахметқызы, Қазақстан халықтары Ассамблеясы төрағасының орынбасары В.З. Свиницкий, Ұлттық жаңғырту мектебі директорының орынбасары Ж.С. Байманова қатысты.

Тіл - мәдениеттің іргетасы кез келген мәдениеттің негізгі мақсаты Ұлт болмысын таныту. Іс-шараның мақсаты - түркі тілдерін және көне заманның тарихи жәдігерлерін бүгінгі ұрпаққа жеткізу.

Кітап көрмесінде түркі тілінің тарихы, түркі тілдес халықтардың әдебиеті мен тілі, мәдениеті туралы кітаптар, анықтамалықтар және авторефераттар бар. Көрмеге 250-ден астам басылым қойылды.

«Түркі жазба мәдениетінің тарихынан»

«Түркі жазба мәдениетінің тарихынан» - атты көрменің ғылыми концепциясы

Тақырыптың негіздемесі

Тіл- адам баласының ой-санасында танылған әлемдік бейненің, болмыстың ұғымдық белгісі. Адамзат тіл арқылы табиғаттағы барлық заттар мен құбылыстарға атау береді.Ұлттық таным мен ұлт тілінің бірлігі, байланысы осы арада тоғысады. Әрбір ұлт өкілдерінің парасат-пайымы, білім деңгейі, көзқарасы мен менталитеті, өзіндік дүниетанымы,болмысты тануы, игеруі тілде бейнеледі, тілде сақталады. Ата-бабадан мирасқа қалған ана тілі- адамдар арасындағы қатынас құралы ғана емес, сонымен қатар көнеден келе жатқан тарихи танымды жеткізуші қызметін де атқарады.

Тілсіз рухани мәдениет те биікке жете алмайды, халықтың рухани күші-тілде. Тілі дамымаған халықтың рухы да дамымақ емес. Өйткені « Өнер алды- тіл» (М. Қашқари). Демек, дүниенің кілті- тілде.Тілдің дамуы арқылы адам баласының дүниетанымы сатылы дамиды.Яғни, ата-баба білігі балаға тіл арқылы дамып,болмыстың қасиеті мен белгілері терең таныла түседі.Тілде ертедегі танымның ізі, ел жасаған парасат пен кісіліктің пайымы жатыр. Тіл- «дыбыс таңба» жүйесі ғана емес, тілдің сақталуы арқылы халықтың бүкіл ғұмырындағы таным-түсінігі ұрпақтан-ұрпаққа жетеді. Басқаша айтқанда, сөз жүйесі арқылы халықтың ойлау жүйесі, материалдық және рухани мәдениеті жетеді. Ғ.Мүсірепов «Тілін білмеген түбін білмейді» дейді. Тіл- ойдың ең басты қаруы. Адам баласының табиғаттағы заттар мен құбылыстарды тануы тек тіл арқылы ғана жүзеге асады десек, осы ойды жеткізетін таңба-жазу.

Жазу- адамның ой-пікірін, хабарын, мағлұматын таңбалар арқылы жеткізуді қамтамасыз ететін белгілер жүйесі. Жазудың пайда болуы адамдардың қарым-катынастағы уақыт пен кеңестік кедергісін жойды. Оның алғашқы нұсқалары өте ерте заманда жасалды. Жазу қатынас құралы ретінде пайдаланылған суреттер мен шартты белгілерден кейін пайда болған. Өз ойын басқаға жеткізу үшін адамдар әуелде заттың өзін пайдаланды. Мысалы,кеткен бағытын көрсету үшін жолға бұтақ тастаған. Кейін осы мақсатпен ағашқа садақтың оғын қадап кеткен.Ойды зат арқылы білдіру үрдісі ежелгі замандарда тайпалар арасындағы елшілік қарым-қатынастарға да пайдаланылған. Кейін мұндай рәміздік зат орнына таңбалар бедерленген бұйымдар қолданылған.Осылайша алғашқы жазу пайда болған.Адамдар алғашқы жазу құралы ретінде саз балшықтан жасалған тақтаны, ағаштың қабығын, т.б.пайдаланған. Жазу жүйесі таңбалардың жиынтығынан құралған. Ол таңбалар тұтас хабарды, не сөзді, не буынды, не дыбысты белгілейді. Әр таңбаның графикалық формасы, белгілі бір мағынасы болады. Таңбаларының мағынасына қарай адамзат тарихындағы жазу төрт түрге бөлінеді: 1) пиктографиялық жазу- жазудың ең көне түрі. Зерттеушілер жазудың бұл түрі неолит дәуірінде пайда болған деп есептейді.Мұнда хабарлануға тиісті оқиғаға қатысты заттардың суреті салынады. Суретін салуға болмайтын абстракт ұғымдарды беру үшін басқа заттардың суреті қолданылған. Мысалы, бақыттылықты, олжаны- тасбақаның, махаббаты-сызықшамен қосылған екі жүректің, достықты –ұстасқан екі қолдың, соғысты садақ оғының суретімен белгіленген; 2) идеографиялық жазу- жекелеген сөздерді, морфемаларды сурет арқылы немесе шартты таңбалар арқылы белгілейді. Онда әр сөздің тұрақты графикалық таңбасы, әр таңбаның меншікті мағынасы болады.Идеографиялық жазудың бір түрі- иероглиф жазу; 3) буын жазуында -сөз құрамындағы әрбір буын жеке таңбамен белгіленеді; 4) дыбыстық жазу (әріп жазуы)- жазудың дамып жетілген түрі, тіл дыбыстарын, фонемаларды әріппен таңбалайтын жазу жүйесі.

Дыбыстық жазулардың ең көне түрлері- финикия, армей және грек жазулары. Көне түркі жазуы да дыбыстық жазудың ең ежелгі түріне жатады. Көне Түркі жазулары немесе Көне түркі алфавиті - дыбыстық жазу түрі, яғни сөздегі дыбыстарды таңбалап жазады. Негізінен ҮІ-Х ғасырларда үлкен аймаққа таралған. Көне Түркі жазуларын ғалымдар үш топқа бөліп қарайды:

Енисей ескерткіштері.
Талас ескерткіштері.
Орхон ескерткіштері.

Орналасу жері болмаса, бұлардың қолданылған жылдарының айырмасында және жалпы жазу таңбаларының қолданылуы арасында елеулі айырмалар жоқ. Алайда Түркі жазбаларының жазылу мерзімдеріне қарағанда алғашқы Енисей-Лена бойынан, Сібірден, Байкал аймағынан Монғолия далаларына, Орхон жеріне, одан Қазақстан мен Қырғызстан, Шыңжаң жеріне қарай біртіндеп таралғанын көрсетеді. Ал жазылу үрдісі, таңбаларының қолданылуы ұқсас, оқылуы біркелкі.

Енисей ескерткіштеріне Енисей бойынан және Тува, Хакас, Алтай республикаларының (бәрі де Ресей құрамындағы Түркі республикалары) аймағынан және Ресейдің батыс сібірде орналасқан Жаңасібір (Новосибирск) облысы мен Ертіс бойынан табылған жазулар жатады. Оның қолданылған, жазылған жылдары Ү-ҮІІ ғасырлардың аралығы. Бұл аймақтан табылып отырған көне Түркі жазба ескерткіштердің жалпы саны қазіргі кезде шамамен 150-дей.
Талас ескерткіштері. Бұл аймақтағы жазулар Оңтүстік Қазақстан, Жетісу, Сыр бойы мен Қырғызстан аймақтарына таралған, соның ішінде көп шоғырланған жері қазіргі Жамбыл облысында. Қолданылған мезгілі бірыңғай ҮІІІ ғасыр. Ескерткіштердің жалпы саны шамамен 20 шақты.
Орхон ескерткіштері. Монғолиядағы Орхон, Селенг, Тола өзендерінің бойынан және Ресейдегі Минусинск ойпатынан табылған ескерткіштер жатады. Қолданылған мезгілі ҮІІ-ҮІІІ ғасырлар. Ескерткіштердің жалпы саны 30 шақты. Алайда ең көлемді, ұзақ мәтінді жазбалар осы топқа жатады. Бұның ішінде тарихи құндылығы жағынан «Құтлығ қаған», «Білге қаған», «Күлтегін», «Тоныкөк», «Күлі Чор» және «Мойын Чор» ескерткіштерінің орны ерекше.

Яғни Көне Түркі жазулары 5-8 ғасырлар аралығында Сібір, Монғолия, Шыңжаң, Қазақстан, Қырғызстан және Оңтүстік Ресей жерінде кеңінен қолданылғаны туралы қорытынды шығаруға болады. Бұл көрсетіліп отырған тарихи мезгіл (5-8 ғасырлар) мен оның таралған үлкен аймағы Ұлы Түркі қағандығы, одан бөлінген Батыс және Шығыс Түркі, Түргеш, Хазар қағандықтары мен Көк Түркілер (Екінші Түркі қағандығы) мемлекеттерінің аумаы мен өмір сүрген дәуіріне сәйкес келеді.

Көне Түркі жазуының құпиясын ашқан Даниялық ғалым Вильгельм Томсен болатын (1898 жылы бастап). Кейін орыс түркітанушылары аударып, көп зерттеді. Оған 20 ғасырда Түркі елдерінің ғалымдары – Татар, Өзбек, Түрік, Қазақ, Әзірбайжан зерттеушілері қосылды. Кейде "руна (руникалық) жазулары" деп аталады. Оның себебі жазудың құпиясы ашылмай тұрғанда, бұл жазулар бір қарағанда ежелгі скандинавия халықтарының жазбаларына ұқсайтын еді. Алайда ғылыми зерттеулер Түркі жазулары екенін анықтады. Томсен ең алғаш рет "Түрк" және "Теңрі" сөздерінен бастап оқыған екен.

Бұл жазулардың жалпы көлемі ұзақ. Қазіргі өлшеммен алғанда орта көлемдегі кітапты құрайды. Көптеген тарихи, мәдени, жағраппиялық, саяси деректер бар, сол кездегі халықтың өмірінен, таным-түсінігінен, дүниетанымы мен салт-дәстүрінен хабар береді. Тарихи оқиғалар тізбегі Ұлы қағандардың жорықтары жыраулық-жорықтық үлгідегі әдемі, көркем тілмен баяндалған. Сондықтан көптеген зерттеушілер оларды Көркем шығармаларға жатқызады. Жазбаларды Көне Түркілер мен Көк Түркілер дәуіріндегі болған оқиғалар сипатталып, жағрапиялық атаулар, сол кездегі тайпалардың атаулары мен орналасу, таралу аймағы көрінеді. Өкініштісі, Түркі жазба ескерткіштері манихейшіл Ұйғыр қағандығы кезінде аяусыз қиратылған.Жазбаларда ең алдымен Ү-ҮІІІ ғасыр аралығындағы Ұлы даладағы тарихи оқиғалар көркем тілмен баяндалған, айналып келетін оралымдары мен ішкі ұйқастары, композициялық тұтастығы бар. Сондықтан оның ең алдымен жанрын айқындасақ – жылнама не шежіреден гөрі, бұлар – тарихи дастандар. Жазудың сипаты түркі тілдерінің дыбыстық ерекшеліктерін, соның ішінде үндестік заңдарын жақсы береді. Жазудың ерекшелігі оңнан солға қарай оқылады және негізінен дауыссыз дыбыстар таңбаланады. Олардың жуан және жіңішке түрлері бар, олар жеке-жеке бөлек таңбаланады.Көне Түркі жазуларының сыртқы түрі бізге тасқа қашалған түрде, "баспа әріптері" түрінде жетті. Оның жазбаша түрі қандай болғаны туралы мәлімет жоқ. Себебі маталарға, өңделген терілерге жазылуы мүмкін жазба әріптер бұл материалдардың төзімсіздігіне байланысты бізге жетпеді. Алғаш көрген адам адам бұл жазуларды бір қарағанда қазақ руларының таңбаларына ұқсатады. Яғни жазулар «жебе таңбалар», «ай таңбалар» және «тұмар таңбалар» мен «көз таңбалар», «аша таңбалар», «балық таңбалар» сосын «тарақ таңбалар» мен «сырға таңбалардан» құралады.

Қазақ халқының жазу тарихы көне түркі жазуынан басталған деуге болады.Ал әріптік жазуға дейін сурет жазуы қолданылғанын еліміздегі тау-тастардағы түрлі суреттер арқылы дәлелдеушілер бар.Түркі жазуында дауысты, дауыссыз дыбыстардың әрпі болған, кейбір әріптер екі дауыссыз дыбысты белгілеген. Әріптер жуан, жіңішке дыбыстарды ажыратқан. Әріптер белгілі жүйеде қолданылған.Түркі халықтары кейін араб әліпбиін қолданып жазған,бұл жазу мұсылман дінінің таралуымен бірге келген. Араб жазуын түркі халықтары, оның ішінде қазақ халқы ұзақ уақыт қолданған. Алғаш араб әліпбиіндегі әріптер түгел қолданылған, тек 1926 жылы А. Байтұрсынов оған реформа жасап, ондағы артық әріптерді шығарып тастап, жазуды көп жеңілдеткен. 1926 жылдан бастап 1940 жылға дейін қазақ халқы латын әліпбиінде жазып келіп, кейін кириллицаға (1940 жылдан бастап) көшті. Қазіргі түркі мемлекеттерінің көпшілігінде қайтадан латын әліпбиіне негізделген жазуға көшу үрдісі бел алып келеді.

Жемчужины фонда

Чаша ,украшенная чеканным рельефным растительным орнаментом. Начало 20 века.

Әдебиет

Қазақ халқының әлемді тануда, өз өзін сезінуде, рухани және эстетикалық ұстанымында, халықтың кім екендігін танып білуінде халық ауыз әдебиетінің алар орны орасан.
Дала тұрғыны әрқашанда әдеби сөз өнерін, ән айтуды, тыңдай білу қасиетін, керемет шешендік сөз сөйлеу өнерін, сөйлеу шеберлігін жоғары бағалаған. Қазақтың билері арасында өткен жиылысқа қатысқан поляктің ғалымы Адольф Янушкевич былай жазған «Біраз күн бұрын мен жауласушы екі партияның арасындағы қақтығысқа куә болып, сөйлеушілердің шешендігіне шын жүректен қол соққан едім. Бұлар ешқашан Демосфен, Цицеронды естімеген халық. Ал бүгін мені оқи және жаза алмайтын, бірақ талантттарымен таң қалдырған ақындар өнері сүйсіндірді. Жаратушының бұндай қасиеттерді бойына дарытқан халықтың мәдениетке жат болмауы тиіс, әйтеуір біруақыттарда оның рухы қазақ даласына еніп ұшқыннан жалын лаулатады және уақыт өте бүгінгі көшпенді халық Индостанның байғұс парилеріне қараған жоғары кастасы секілді биіктекн қарап тұрған халықтар арасынан өзінің құрметті орнын алады».
Қазақтың ауыз ақындық өнерінің тамыры өте ертеге кетеді. Ол қырықтан аса жанрды қамтыған, олар аңыз ертегілер, мақал мәтелдер, әдет ғұрыпқа байланысты ән жырлар, батырлар және лиро эпостық жырлар. Алғашқы қазақтың ауыз ақындық әдет ғұрпын, фольклордық жанрларын барлық түркі тілдес халыққа ортақ ерте түріктік жазбалардан көруге болады.
VІ - VІІ ғасырларда Орталық Азияның түркі тілдес тайпалары Түрік қағанатының құрамында болды, бұлармен бірге Батыстүркілік, Төменгі Поволжья, Придонья және Солтүстік Кавказ тайпалары Хазар мемлекетін құрып өз жазбасын қолданған.
Жазба көздері ағаш тақтайшалар туралы хабардар етеді, бұл тақтайшаларда қажетті адамдар, жылқы, салым, мал саны туралы белгілер көрсетілген . Түрік Елшісі согдиялық Маннах Константинопольдегі Ю стин сарайына келгенде скиф жазбасымен жазылған жолдау әкелген.
Алғашқы түрік қағанының бірі (572-581) Таспараның қорғанында сақталған Бурғұт ескерткішіндегі жазбада қағанаттың алғашқы отыз жылындағы жаңалықтар әңгімеленеді, әрі бұл согди жазбасының қағанатта көпшілікке түсінікті болғанын, сол кездерде жоғары Түрік қоғамында көптеген білімдар адамдардың болғандығының куәсі.
Сол жылдары, яғни Бурғұт ескерткіші көтерілген кезде алғаш рет түрік тілінде будда шығармасы (Нирвана Сутра) аударылған, бұл түріктер арасында буддизмді насихат тау мақсаты болған. Бұл шығарма согди алфавитінде жазылған. Ғалымдардың жорамалдауынша олар согди тілін тек жазбаға ғана қолданып қоймай, сонымен бірге өз тілін бекітуге де қолданған. Кейінірек бұл алфавит «ұйғыр» алфавиті деп аталды. Ұйғырлар бұл алфавитті ІХ ХV ғасырларға дейін қолданып келген. УІІ ғасырдың екінші жартысында түркі ортасында согди жазбасына сүйене отырып, бірнеше жаңа белгілер қосыла жаңа жазба пайда болды.
Ежелгі түрік жазбалары алғаш рет ХVІІІ ғасырдың жиырмасыншы жылдарында Енисей даласында бірінші Петрдың қызметіндегі неміс ғалымы Д. Мессершмидт пен онымен еріп жүрген шведтік қамаудағы офицер И. Страленберг арқылы табылды.
Олар жазбаны скандинавтық руни мәтіндерінің ұқсастығына байланысты рунилік деп атады.
1889 жылы орыс ғалымы Н. М. Ядренцев Солтүстік Монғолиядан, Орхон өзенінің жазығынан руни жазбаларымен үлкен тас тапқан. Бұл жазбаны шешіп оқыған дат ғалымы В. Томсен осы алфавиттің кілтін де таба білді, ал бұл жазбаларды қосып оқуды орыстың түрік тілін зерттеуші ғалымы В. В. Радлов ашты. Бұл жазбаларды шыққан жерлеріне сәйкес орхон енисейлік деп атады.
Руни жазба ескерткіштері Солтүстік Монғолия, Орта Азия, Қазақстан жерлерінде табылған. Түрік қағанатындағы түркі тілдес халықтардың Монғолия мен Енисейден табылған руни мәтіндері тек тарихи деректер ғана емес, сонымен бірге бай әдеби мұра болып табылады.
Көптеген белгілі руни жазбалары Білге қағанның, оның бауыры Күлтегіннің ( 732-735) және алғашқы қағандардың кеңесшісі болған Тонықақтың (716 ) құрметіне жазылған.
Қараханид дәуірінде кең байтақ Орта Азия мен бүгінгі Қазақстанның өлкесіндегі түркі тілдес халықтардың әдеби тілінің қалыптасу процесі өз шегіне жетті.
Қазақстанға мұсылмандықпен бірге араб жазбасы қоса енді. Осы дәуірде ежелгі түркі тілінің бір диалекті саналатын қыпшақ тілінде білім алған әйгілі ғалым энциклопедияшы Әбу Нәсір әл Фараби өмір сүрді. Әл Фараби керемет пәлсапалық (философиялық) рубаилар, емле трактатын, көркем жазу, өлең құрау, риторика туралы еңбектер жазды. Оның әйгілі «Музыкалық(әуендік) трактаты» көптеген әлем тілдеріне аударылған. Фарабидің математикалық еңбектерінен сәулет жобаларын құруға қажетті арифметикалық және геометриялық есептер табылған. Бұл Орта және Таяу Шығыстағы сәулет өнерінің негізі іспетті.
ӘЛ фараби шыққан түркі қыпшақ ортасынан көптеген керемет ақын жазушылар ғалым тарихшылар тараған.
Махмұт Қашғаридің «Диван лугат ат түрігі» ХІ ғасырдағы халықтардың мәдениеті жетістіктерінің айғағы. Бұл диванның мазмұны сол уақыттағы филология ғылымының дәрежесі туралы пікір айтуға көмектеседі, сонымен бірге ол көне орта ғасырлық түркі өмірінің энциклопедиясы, түркі тілдестердің өмірінен хабар берер қайнар көз сияқты. Олардың тұрғылықты жерлерінің жағрапиясын, тарихын зерттеуге қажет маңызды құжат.
Білімдар түркі ақын жазушыларының бірі Юсуф Баласасұнның «Кутадгу Білігі» ХІ ғасырдың ғажайып туындыларының қатарына жатады. Бұл туынды тек этикалық және моралистік трактат емес, сонымен бірге терең философиялық дидактикалық шығарма. Шығарма 1069 жылы көнетүрік әдеби тілінде жазылып Қараханид әулетінің атынан Боғраханға тарту етілген. Түркі тілдес халықтар тарихында Ахмет Юнгнаки еңбектерінің алар орны өзгеше. Ол түркі әдебиетінде Ю. Баласағұнның «Кутадгу білігінен»басталған дидактикалық ағымның жалғастырушысы.
Орта ғасырлық дәуірдегі оғыз қыпшақ әдебиетінің ең үздігінің бірі деп «Қорқыт ата кітабін» атауға болады. Кітапта оғыздар м ен қыпшақтардың туған жерлерін қорғаудағы ерен ерліктерін баяндалады.
Ақын, сопы, мұсылмандық оқу «Хикметті» насихаттаушы Қожа Ахмет Яссауидің де диваны сақталған, бұның басқа түркі авторларынан ерекшелігі еңбегінің көнетүркі тілінің қыпшақ оғыз диалектінде жазылуы. Ахмет Яссауи Мұхаммедтен кейінгі әулие , ал оның Түркістан қаласындағы мешіт мавзолейі кіші Мекке болып саналады.
Орта ғасырдағы жалпы түркілік әдеби ескерткіштердің бағалыларының бірі «Оғызнаме»Оның мазмұны оғыздар билік құрған кездегі аңызға сүйене жазылған.
«Оғызнамені ң»ертедегі нұсқасының бірі Рашид Аддинде (УІІ І ғ. ), кейініректегі және толық қолжазба нұсқасы тарихшы Әбілғазыда (ХУІІ ғ. ) сақталған. Қазақ ғалымы Шоқан Уәлиханов ( ХІХ ғ. ) және П. Пеллью мен В. Бартольд «Оғызнаменің» соңғы нұсқасын қазақтарға жатқызады.
Қазақ әдебиетінің тарихына Қадырғали Жалаиридің «Жамағат Тауарихы», Мухаммад Хайдар Дулатидің «Тарих и Рашиди» шежірелерінің жинақтары үлкен мән мағына береді.
Қазақ жазба әдебиетінің қалыптасуына және пайда болуына ең үлкен үлес қосқан халық ауыз әдебиеті шығармашылығы. Ол жазба әдебиетінің пайда болуына тек септігін ғана тигізіп қоймай, сонымен бірге өзінің сарқылмас бай нәрімен сусындатып келеді.
ХV - ХVІІІ ғасырларда қазақ әдебиетінің поэзиясы ерекше өркендеп, шарықтау шегіне жетті. Оның негізгі тақырыбы- қазақ хандығының құрылуы, қазақ халқының сол кездегі басынан өткен тарихи оқиғалары. Оның басты орындаушылары жыраулар, ақын -- айтыскерлер, жыршылар болды. Өз шығармаларына олар орта ғасырдағы көшпенді жауынгерді, оның өмірге көзқарасын, еліне, жеріне деген сүйіспеншілігін арқау етті. Олар халықтар мен тайпалардың шыққан тегін, әдет- ғұрпын, салт- дәстүрін, жөн- жоралғысын жақсы білетін болған. Жыраулар қырғын соғыстарға, көптеген жорықтарға қатысып, өз араларынан да қолбасшы, батырлар шығарған. Олар көбінесе тек әдебиетпен ғана шұғылданып қоймай, сондай- ақ хан, сүлтандардың ақылшы- кеңесшілері болып, қоғамның саяси өміріне белсене араласқан. Олардың көбі қазақ халқының саясатына өз мұраларын тастап кеткен.
ХІХ ғасыр қазақ әдебиетінің жаңа дәуірі.
Махамбет Өтемісұлы (1804-1846) қазақ халқының жалынды ақыны, ержүрек , қаһарман жауынгері. Ол қылышының , сөз өнерінің күшімен өз елінің рухын көтеріп, оның бостандығы үшін күрескен. Жауынгер ақын өршіл мінезімен ханның және патша билігінің қысымына шыдамай Бөекй ордасында болған көтерілісті бастаған. Жалдаушы жандайшап қолынан мерт болған ақын өлеңдерінен бостандық аңсаған азамат дауысын естиміз. Махамбет поэзиясы қазақ әдебиетінде өзіндік із қалдырған.
Сөз өнерін қабылдауда қазақ тілінің өзіндік жазба дәстүрі бар, бірақ жалпыұлттық әдеби тіл деңгейіне ХІХ ғасырда ұлы Абай (Ибрагим) Құнанбаев (1845 – 1904 жж. ) арқылы көтерілді. )Ұлы ойшыл, керемет сөз шебері, композитор, ағартушы Абайды өз заманының кемеңгері , қазақтың көрнекті тұлғасы деп айтуға болады.
Он үш жасында араб, парсы, шағатай, орыс тілдерін меңгеруі Абайға Шығыстың классикалық туындыларымен танысуына көп септігін тигізді. Оның Еуропа мен Ресейдің философиялық ойлары мен әдебиетіне деген қызығушылығы , Абайдың қайталанбас сөз шебері болуына көмектесті. Абай қазақ тіліне Пушкинді, Лермонтовты, Крыловты, Гетені, Шиллерді , Байронды аударды.
Абай тек поэзияда ғана емес, сондай ақ музыкада да өшпес із қалдырды. Абайдың «Қара сөздері» ақынның діни философиялық трактаты емес, бұл халық даналығының тереңдігін, адамзат сүйіспеншілігін уағыздайтын проза. Абай Құнанбаев қазақ халқының ұлттық мақтанышы. 1995 жылы ЮНЕСКО қазақтың ұлы ақынының 150 жылдық мерей тойын атап өтті.
ХХ ғасырдың басы Қазақстан ғылымына, әдебиеті мен мәдениетіне орны толмас өиян ала келді. Қазақтың бір озық ойлы, зиялылары, еліміздің ертеңі мен болашағына сенім артқан абзал азаматтары «социалистік қоғамның жаулары», »ұлтшыл» деген жалған айыппен сталиндік режим қысымының құрбаны болды. Олар С. Сейфуллин, Б. Майлин, А. Байтүрсынов, І. Жансүгіров, М. Дулатов, Ж. Аймауытов, Ш. Құдайбердиев және т. б. жүзге жуық әдебиет, өнер, ғылым саңлақтары еді.
М. О. Әуезов ( 1897-1961 ) кеңес кезеңіндегі белгілі жазушы, оқымысты- ғалым, драматург, ол реалистік прозаның жоғары профессионалдық дәрежеге жетуіне үлкен үлес қосқан. Оның қаламынан көптеген әңгіме, повестер, пьесалар шыққан.
«Абай жолы» роман-эпопеясы әлемнің көптеген тілдеріне аударылған.
«Біз кімбіз, қайдан шықтық, қайда барамыз?», - деген мәңгілік сұрақ ХХ ғасырдың тоқсаныншы жылдарында келген қазақ әдебиетінің жаңа буын толқыны алдында күні бүгінге дейін тұр. Асқар Сүлейменов, Олжас Сүлейменов, Мұрат Әуезов, Едіге Түрсыновтар сияқты есімдердің ізбасарлары бола тұра, олар рухани интелектуалдық дәстүрдің басқа ұстанымдарына назар аудартады. Бұл буын ұлттық мәдениет қойнауынан шыққанменен өздерін шығыс және батыс көркемдік дәстүрінде еркін сезінеді. Бұл т олқынға Ә. Қодар, М. Ақдәулетов, Ұ. Есдәулетов, А. Әлімов, Т. Әбдікәкімов сынды ақындар, Ж. Шаштайұлы, С. Асылбеков, А. Асқаров, М. Құлкенов, Д. Әшімбаев, К. Жиенбаев сияқты прозашылар, әдебиеттанушы, сыншылар А. Ысмақова, Т. Шапаев, Қ. Жаңабаев, Ш. Нұрпейісов, Е. Аманша және т. б. кіреді. Болашақта бұл есімдермен әлемдік әдебиет пен мәдениет арасындағы диалогтың жаңа қырларын танырмыз деген ойдамыз.
Ақын, жазушы, аудармашы, өнертанушы Әуезхан Қодардың шығармашылық және қоғамдық жұмысын, азаматтық көзқарасын, әдеби журнал «Тамырға» жасаған ерен еңбегін атап өту парыз. Бұл басылымның көздегені жаңа интеллектуалды және көркем ұсыныстар мен аналитикалық сындарға сүйеніш болу.
Қазақ әдебиетінің басқа халықтар әдебиетімен арасындағы эстетикалық байланысы, сол халық әдебиетінің көркемдік өміріне көз жіберуі, өзге әдебиеттің озық тәжірибесін дұрыс түсінуі ғасырлар бойы қазақ поэзиясына шығыстың классикасымен нәр беріп келеді.
Қазіргі уақытта әдеби шығармашылықпен айналысып жүрген В. Дергачев, Д. Хегай, М. Отынышев, А. Төлебаев, С. Буяновтарды да атап өтуге болады.
Әдеби ортада өздерінің ақындық Superjigita тәжірибесімен Е. Жұмағұлов, Е. Асқарбеков, Л. Калаус танымал болып жүр.