Жапон дипломатиясының дамуы

ЖАПОН ДИПЛОМАТИЯСЫ

«Вэйчжи» көне қытай тарихи кітабында  Ва мемлекетінің географиясы, мәдениеті  мен әдебиеті жайында мол мәлімет  бар. Ва (Вэй) елінің императоры мен министрлері туралы дерекке қанықтырар шет ел мұрағатындағы бұл ежелгі еңбек Жапонияның байырғы заманғы дипломатиясынан хабар берер алғашқы басылым болып табылады. Ол заманда Күншығыстың әр аймағын әміршілер билеп тұрған.

Дипломатиядағы сенім грамотасын тапсыру рәсімінің тарихы да жапон  жеріндегі Ва империясы мен Қытайдағы  Хань династиясының елшілерін жіберген кезден басталады. Ва мемлекетіндегі Накоку елінің әміршісі Хань патшасы Гуаньвуға елшісін жіберген. Ал Хань императорының екі ел арасындағы ынтымақтастық кепілі ретінде Ва билеушісіне тарту еткен аса бағалы «Канно Вано Кокюноин» деп аталатын мөрі бүгінге дейін сақтаулы.

 Шығыс жылнамасы бойынша 239 жылы Яматаи мемлекетінің ханшасы Химико Солтүстік Қытайдағы Вэй патшалығына елшілерін аттандырған. Нара шаһары астана болған ежелгі дәуірде Жапонияны Ямато деп атаған. Яматаидің ханшасына Мин императоры алтын мөр сыйлап, «Цзинь Вэй воваң» титулымен марапаттапты. Ал Кореямен дипломатиялық байланыс 372 жылы орнаған. Ежелгі заманда Корей жерінде Пэкчэ, Силла, Когурйо деген үш патшалық болғаны белгілі. Ва мемлекетімен алғашқы болып дипломатиялық қатынас орнатуға ниет білдірген Пэкчэ билеушісі екен. Корей әміршісі Чйого 372 жылы көптеген тарту-таралғымен елшісін жіберген.

 421 жылы Қытайдың Лю-сунь династиясының сарайына Ва императоры елшісін аттандырады. Суй династиясымен байланыстың мықты болуына 600 жылы ашылған Ва елшілігінің рөлі зор болды. Таң империясындағы жапон елшілігі 430 жылы ашылды. Корей әміршісі де Күншығыспен достық қатынасты нығайтуға мүдделі еді. 727 жылы Кореядағы Бохай мемлекетінің билеушісі архипелагтан алғашқы елшілігін ашады. Осылайша Жапонияның сыртқы қатынастағы басты әріптесі Қытай мен Корея болды.

 1401 жылы шйогун (қолбасшы, көсем) Ашикага Йошимицу Мин династиясына сауда байланысын өркендету мақсатымен елшісін жіберген. Қытай әміршісі Ашикага Йошимицуды «жапон патшасы» деп мойындаған екен. Кореяға Ли династиясы келгенде Жапонияны Токугава династиясы билеп тұрған. Екі ел арасында дипломатиялық байланыс орнату мақсатымен алғашқы Ли елшісі 1607 жылы Токугава шйогунатына келіп, жапон шйогунымен кездескен.

 Күншығыс елінің Батыс мемлекеттермен дипломатиялық байланысы ХVІІ ғасырда басталған. 1613 жылы Хирадо қаласында ағылшын факториясы құрылғанда Сэндай шаһарының (Мияги префектурасы) әміршісі Датэ Масамунэ Испаниямен сауда-саттық байланысын орнату үшін елшісін аттандырған. Ал Ресей патшалығының өкілі 1792 жылы сапар шеккен. Адам Лаксман деген Ресей өкілі Эдзодағы (Хоккайдо) Нэмуро қаласында Ресейдің Жапониямен жақын қарым-қатынас орнатуға мүдделі екендігін жеткізген. 1804 жылы 16 қыркүйекте Александр І патша Жапон императоры Кокакуге колониялар жөніндегі орыс-американ тобының сенімді өкілі, камергер Н.П.Резановты жібереді. Оған Нагасаки шаһарына «Надежда» кемесімен патшаның хатын жеткізу тапсырылады. Резанов басқарған Ресейдің алғашқы дүниежүзілік экспедициясының Күншығыс еліне қатысты көптеген жоспарлары болған. ХІХ ғасырда Батыс елдерімен сауда байланысы күшейеді. 1858 жылдың маусым айында АҚШ, тамызда Голландия, Ұлыбритания, Ресей, ал қазан айында Франция мемлекеттерімен сауда келісім-шартына қол қойылады. Дипломатия тарихында «Ансэй жылдарының келісімшарты» деген атпен қалған бұл құжатты Жапония тарапынан Токугава Иэясу бекітеді. 1859 жылы Ұлыбритания бас консулы Резерфорд Алкок Жапония астанасы Эдоға келеді.

1860 жылы шйогун Токугава Йэмото  басқаратын Жапония Үкіметінен  арнайы өкілдер жіберіледі. «Тахатан»  кемесімен жеткен бұл топтың  мақсаты 1858 жылы қол қойылған  «Жапониядағы Американың еркін  сауда айналымы» туралы келісімшартты  ратификациялау еді. Осы келісімшарт  негізінде жапон шеберлерінің  қолынан шыққан укийоэ стиліндегі гравюралар шет елге апарылады.

 Жапонияның Сыртқы істер  министрлігі жанынан бой көтерген  ұйымдар Африка, Азия елде­рімен гуманитарлық, мәдени ынтымақтастықты кең ауқымда жүзеге асырады. Жапония Халықаралық қаржы қорына 1952 жылдың 14 тамызында кірді. Халықаралық даму банкіне де осы жылы мүше болды. 1964 жылдың сәуір айында Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымына қабылданды. Осы ұйым аясында Жапония 1975 жылы «Біріккен болашақ» жобасын жасап шығарды. Күншығыс елінің Үкіметі аталмыш ұйымға дамыған және дамушы мемлекеттердің бір-бірімен әлеуметтік алшақтығын азайту мақсатында болашақ экономикалық бағдарын сызып дайындауды ұсынды. Азия Тынық мұхит мемлекеттерінің экономикалық ынтымақтастық ұйымы да Жапонияның белсенділігімен құрылды. 1989 жылы негізі қаланған бұл ұйымға Жапониядан басқа Оңтүстік Корея, АҚШ, Канада, Австралия, Жаңа Зеландия сияқты мемлекеттер кірген болатын. 1999 жылы қазанда Жапонияның Халықаралық ынтымақтастық Банкі ашылғанда шет елге салған инвестиция көлемі 4948,2 млрд. иен болды. Бұл дүниежүзілік Банктің көрсеткішінен әлдеқайда асып түсетін. Жапония Халықаралық ынтымақтастық Банкінің құрылуы әлемдік экономиканың дамуына үлкен серпін берді. 1992 жылдың 30 маусымында елдің Министрлер кабинеті «Дамуға ресми көмек» ұлттық хартиясын қабылдады. Бірақ Жапонияның шет елдерге көмек көрсетуді әлдеқайда ерте бастағанын тарих көрсетеді. 1950 жылы Жапония Азия Тынық мұхит аймағының әлеуметтік экономикалық дамуына көмек көрсету мақсатында халықаралық ынтымақтастық келісімшартына қол қойды. Осыған байланысты 6 қазан Халықаралық ынтымақтастық күні деп белгіленді.

1996 жылдан бастап Жапония дамушы  елдерге грант түрінде қаржылай көмек көрсете бастады. Қаржылай қолдау қоршаған ортаны қорғау, демократияны жетілдіру, экономикалық даму деген бағыттар бойынша жүзеге асуда. Осы мақсатта Жапонияның 1993 жылғы шығыны 12757 млрд. иен болды. Бұл көрсеткіш Жапонияның экономикалық тұрғыда дүниежүзінде бірінші орынға шыққандығын көрсетті. Африка мен Латын Америкасы елдеріне Күншығыс елінің қаржылай қолдау көрсеткіші 1997 жылы 9,4 млрд. долларға жетті. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының көрсеткіші бойынша 2002 жылы 9,28 млрд доллардың көмегі Жапония тарапынан көрсетілген. Бұл қаржының 60,7 пайызы Азияға, 8,8 пайызы Орталық, Оңтүстік Америкаға, 8,7 пайызы Африкаға, 3,1 пайызы Таяу және Орта Шығыс елдеріне жіберілген. 2003 жылы Ұлттық хартияға өзгерістер енгізілген болатын. Жапонияның осы бағыттағы стратегиялық жоспары бес мақсатқа негізделген: 1. Дамушы елдердің бастамаларына көмек көрсету; 2. Адам қауіпсіздігін қамтамасыз ету; 3. Адалдық пен әділдік кепілдігі; 4. Жапонияның техникалық тәжірибесін пайдалану; 5. Халықаралық қауымдастықпен әріптестік және ынтымақтастықты нығайту;

1999 жылы қабылданған құжат бойынша  мынандай салаларда қолдау шараларын  жүзеге асыру жүктелген: 1. Кедейлікпен  күрес; 2. Экономикалық, әлеуметтік инфрақұрылымды  жетілдіру; 3. Адам ресурстарын дамыту; 4. Жаһандық мәселелерді шешуге  атсалысу; 5. Азиядағы экономикалық  дағдарысты өткеру бағдарламасы;

 Жапония жаһандық мәселеге  экологияны, азық-түлік тапшылығын, энергетика, демографиялық мәселелерді кіргізіп отыр. 1958 жылы құрылған Жапонияның «Сыртқы саудаға қолдау көрсету» ұйымы да әлемдік экономиканың дамуына үлкен қарқын берді. 1992 жылы «Халықаралық бейбітшілік пен ынтымақтастық туралы» заң қабылдаған Жапония «Үлкен сегіздіктің» басшыларының басқосуын 2000 жылы Окинава аралында өткізді.

 Жапония Сыртқы істер министрлігінің  жанынан 1972 жылы Жапон қоры, ал 1974 жылы Халықаралық ынтымақтастық  агенттігі құрылды. 1992 жылы ЮНЕСКО-ға мүше болған Жапония көптеген тарихи-этнографиялық кешендерін аталмыш ұйымның тізіміне енгізді. 1999 жылы жапон дипломаты Мацумура Коичиро ЮНЕСКО-ның Бас директоры болып тағайындалды.

 Жапонияның дипломатия тарихында  көрнекті тұлғалар аз емес. ХХ  ғасыр басындағы ең мықты дипломаттардың  алдыңғы легінде Арита Хачиро (1884-1965) тұр. Алпауыттар арасындағы  күрделі мәселелердің түйінін  шешіп, Күншығыс елінің халықаралық саясаттағы рөлін айқындаған белгілі тұлға. Қытай, Сиам, АҚШ мемлекеттерінде елші қызметін атқарған ол «Сыртқы істер министрлігін жаңарту» деген топ құрған. Арита Хачиро өзі сияқты жас дипломаттардың басын біріктіріп, Жапония Батыстан гөрі Азия елдерімен ынтымақтастықты нығайту керек деп білген. 1927-1930 жылдары Жапония Сыртқы істер министрлігінің Азия бюросын басқарған. Австрия, Бельгия, Қытайда қызмет істегеннен кейін Сыртқы істер министрі болған.

 Жапонияның Ұлттар лигасындағы  өкілі (1923-1926) болған Ишии Кикудзиро  (1866-1945) Қытай, Корея, Франция, АҚШ мемлекетттерінде елші болған соң министр тағына отырған.

 Атташе қызметінен Сыртқы  істер министрі деңгейіне көтерілген Сато Наотакэ (1882-1971) өз заманының көрнекті дипломаты, сұңғыла саясаткер ретінде белгілі тұлға. Кеңестер Одағында елші болған оның бүкіл дипломатиялық қызметі СССР-мен байланысты болған. Сато Наотакэ Жапонияның Кеңес Одағындағы алғашқы елшісі болып табылады. Саясаткер Кеңес Үкіметімен арадағы түйткілді мәселелерді шешуге 1945 жылға дейін көп тер төккен халықаралық аренадағы беделді тұлғалар қатарында. 1928 жылы дүниеге келген Огата Садако БҰҰ-ның Босқындар жөніндегі комиссары міндетін 1991-2000 жылдар аралығында атқарды. Бүгінде Жапония халықаралық ынтымақтастық агенттігінің төрайымы болып табылатын ол атақты дипломаттың отбасында дүниеге келген. Садаконың атасы тарихта Сыртқы істер министрі, арғы атасы Инукаи Цуйоши Жапонияның Премьер министрі ретінде қалды. Әлемнің 117 мемлекетінде орналасқан БҰҰ-ның 234 өкілдігіндегі 5500 қызметкерді басқарған Огата Садако дипломатия тарихы мен халықаралық қатынастар тақырыбындағы бірнеше кітаптың авторы.

 Мұрагер ханзада Нарухитоның  жұбайы Масако ханым да халықаралық  қатынастардың маманы. 1963 жылы белгілі  дипломат Овада Хисашидің әулетінде дүниеге келген ол 1993 жылы мұрагер ханзадаға тұрмысқа шыққан. Жапония Сыртқы істер министрлігіндегі қызметіне 1987 жылы кіріскен.

 Жапония БҰҰ-на 1956 жылдың 18 желтоқсанында мүше болды. Содан бері Күншығыс елі ұйымның Қауіпсіздік Кеңесіне екі жылдық мерзіммен тоғыз мәрте мүше болды. 1960 жылдан бері Экономикалық кеңесінің тұрақты мүшесі болып табылатын Жапония 1996 жылдан бері БҰҰ-ның қаржылай шығысының басым бөлігін көтеріп, бұл жөнінен АҚШ-тан кейінгі екінші орында тұр. 1996 жылы 16 пайыз болса, 2001 жылы 19,63, 2002 жылы 19,67, 2003 жылы 19,52 пайыздық бюджет шығыны Жапония тарапынан төленген. БҰҰ-ның халықаралық бейбітшілікті нығайтудағы жұмысына белсене атсалысып келе жатқан Жапония дүниежүзілік қауымдастықта өз орны бар мемлекет.

 Жапония Орта Азия мемлекеттерімен ынтымақтастықты жоғары деңгейде жүзеге асыруда. Күншығыс елі 1991 жылдың 28 желтоқсанында Қазақстанның тәуелсіздігін мойындады. Екі ел арасындағы дипломатиялық байланыс 1992 жылдың 26 қаңтарында орнады. 1993 жылдың 20 қаңтарында Жапонияның Қазақстандағы елшілігі ашылды. 1997 жылдың ақпан айында Күншығыс елінде Қазақстан елшілігі ашылды. Мемлекетаралық байланыстың басы 1992 жылдың мамырында Сыртқы істер министрі Ватанабэ санның Қазақстанға сапары болды.

 Бүгінгі күнге дейін Жапониядан түрлі лауазым иелері ресми іс-сапармен Қазақстанда болып, соның арқасында ынтымақтастық өз деңгейінде даму үстінде. 1997 жылы Жапония Парламенті Төменгі Палатасының депутаты Кэйдзо Обучи (2000 жылдан бастап Премьер министр), Экономикалық жоспарлау министрі Таро Асо, 1998 жылы Сэйчиро Тойода бастаған Жапония экономикалық ұйымдар федерациясы, 2001 жылы бұрынғы Премьер министр Цутаму Хата, 2002 жылы Сыртқы істер вице министрі Сэйкэн Сэгиура, Төменгі Палата депутаты Юрико Койкэ, 2003 жылы Сыртқы істер вице министрі Тэцуро Яно, Жоғары палата депутаты Хироюки Моришита, Төменгі палата депутаты, бұрынғы Премьер министр Йоширо Мори, депутат Цутому Хата арнайы іс-сапармен Қазақстанға келді.

 2004 жылы «Орта Азия диалогы – Жапония» кездесуіне Сыртқы істер министрі Йорико Кавагучи қатысты. 2005 жылы Парламент хатшысы Ицунори Онодэра, Төменгі палата депутаты Кэйчиро Фукушима арнайы сапармен келді. 2006 жылы Жапонияның сыртқы саясат комиссиясының өкілі Нобутака Мачимура, Премьер министр Дзюнъичиро Коидзуми, 2007 жылы Экономика, сауда, индустрия министрі Акира Амари Қазақстанға арнайы шақырылды. 2011 жылы Жапонияның Қазақстанға құйған инвестиция көлемі 4 млрд. доллардан асқан. Осы жылы екі ел арасындағы сауда айналымы 1,68 млрд долларды құраған. 2012 жылдың 1 мамырында Жапонияның экономика, сауда, индустрия министрі Ю.Эдзаноның сапары кезінде бірнеше меморандумға қол қойылды.

 Жапония Сыртқы істер министрлігі жанындағы Халықаралық ынтымақтастық агенттігі Қазақстанмен тығыз қарым-қатынас орнатқан. Аталмыш агенттік Астана шаһарының салынуына үлкен үлес қосуда. 1998 жылы осы ұйымның қаржыландыруымен Астана әуежайы салынды. 2002 жылы Жапония Халықаралық ынтымақтастық агенттігінің қолдауымен Астананы дамытудың бас жоспарын жүзеге асыру қолға алынды. Архитектор Кишйо Курокаваның жобасымен жаңа астана бой көтере бастады. Астана қаласының су жүйесі мен жол төсеу жұмыстарына да Жапония агенттігі атсалысты. Бүгінде дүниежүзі бойынша дипломатиялық ережелердің шеті сетіней бастағаны жасырын емес.

 Халықаралық дипломатия ортақ әдеп нормаларына бағынады. Жапон дәстүріндегі иіліп амандасудың үш түрі де дипломатиялық қатынастар барысында орындалады. Жапондар қол алысып амандасудан бас тартпағанмен, амандасудың ұлттық стилін сақтауға тырысады. Жапон дипломатиясының бірегейлігін америкалық, еуропалық мамандар әлдеқашан мойындаған. Қазіргі халықаралық аренадағы келіссөздер кезінде шалқайып, талтайып отырмау, дөрекі қалжыңдамау, қарқылдап күлмеу, алабажақ киінбеу сияқты ережелердің барлық жағдайда сақтала бермейтіні байқалып жүр. Осы тұрғыдан алғанда жапон дипломатиясы халықаралық стандарттарды сақтай отырып, ұлттық нышанынан айрылмаған мықты мектеп екендігін көрсетті. Барлық дәстүр нормалары халықаралық қатынас кезінде де мүлтіксіз орындалатынын дәлелдеген Жапония ұлттық дипломатиясы дамыған мемлекет екендігі сөзсіз.

ҚАЗІРГІ ЖАПОНИЯНЫҢ СЫРТҚЫ САЯСАТЫНДАҒЫ ТАЯУ ШЫҒЫС АЙМАҒЫ

ХХ ғасырдың екінші жартысынан Жапония  халықаралық қатынастар сахнасында беделді Азия-Тынық мұхиты аймағының  ойыншысы ретінде әрі экономикалық тұрғыдан да дамыған мемлекет ретінде  байқалды. Табиғи қорларының болмауына қарамастан, Жапонияның «қырғи-қабақ соғысы» жылдарында «экономикалық ғажайыптың» арқасында жоғарғы жетістіктерге жетуі Жапонияның сыртқы және ішкі саясатының өзіндік ерекшелігін байқатады.

 «Қырғи-қабақ соғысы» жылдарындағы Жапонияның сыртқы саясатының негізгі ерекшелігі оқшауланудан бас тартып, ашықтық және көпжақты дипломатия саясатына көшкендігінде еді. Осы саясатының көмегімен жапон үкіметі биполярлы әлемдік тәртіпте өмір сүргеніне қарамастан, Кеңес Одағын қосқанда әр алуан бағыттар бойынша белсенділігін байқатып, екіжақты және көпжақты деңгейде қарым-қатынастарды дамытты. Жапонияның мұндай көпжақты дипломатиясы елдің экономикалық дамуын, оның тауарларының экспорты және шетелге жіберілген инвестицияларының көлемін арттырып қана қоймай, қарым-қатынастар орнатқан мемлекеттердің есебінен өзінің энер-гетикалық қажеттілігін қамтамасыз ете алды. Әсіресе, Жапонияның да әлемдік энергетикалық көздердің жағдайы алаңдататындығын ХХ ғасырдың 70-жылдарындағы энергетикалық дағдарыс-ақ байқатты. 1973 жылдың қыркүйек айында энергия дағдарысының төніп келе жатқандығы және мұнай шикізатымен қамсыздандырудың тұрақсыздығы төңірегіндегі әңгімелер барлық жерде айтыла бастады. Осы жылдың қыркүйек айында Жапонияда сыртқы сауда қорлары мен энергетика өнеркәсібін басқару министрлігі энергетика бойынша «Ақ кітап» дайындады, онда жеткізу әдістерінің сенімсіздігіне, осыған байланысты шұғыл шаралар қолдану қажеттілігіне ерекше көңіл аударылған. Бұл қауіп сол жылдары Жапония экономикасының өсуіне байланысты болды. Жапония мұнайдың көп мөлшерін тікелей немесе жанама жолмен халықаралық компаниялардан алатын, ал үкімет пен іскер адамдар мұнай әлеміндегі биліктің компаниялардан экспорттаушы елдерге ауысқан нышандарынан байқады.

1973 жылдың қыркүйек айында шыққан  «Ақ кітапта»: «Осы уақытқа дейінгі халықаралық компаниялармен жүзеге асырылған мұнай тасымалдау жүйесіндегі басқару әрекеті бұзылып бара жатыр», - деп айқын жазылды [1]. Яғни, Жапония үшін «1960 жылдарға тән тұтынушы елдердің енжарлық қатынастары болашақта жарамсыздығымен айқындалды». Халықаралық жағдайдың өзгеруіне байланысты, бастапқы американ-жапон одағының кепілдігімен жүргізілген Жапонияның сыртқы саясатында жаңа бағыт пайда болды, ол «Қор дипломатиясы» деп аталды. Оның міндеті - Жапонияның сыртқы саясатының қайта қарастыру арқылы мұнайды тасымалдау жолында кепілдік алу. Бұл бағытты жақтаушылардың ішінде ерекше көзге түскендердің бірі Сыртқы сауда және өнеркәсіп министрі және кейіннен ХХ ғасырдың Жапония премьер-министрі лауазымына ие болған Ясухиро Накасонэ болды. Накасонэ: «Жапония болашақта сөзсіз алдыңғы елдердің қатарына шығады, сондықтан да соқыр сеніммен «біреулердің» соңынан еру қате», - деп есептеді. «Біреулері» сөзсіз АҚШ еді. Сол себепті 1973 жылдың шілдесінде Накасонэ «Мұнай өндіруші елдерге» арналған жаңа саясат жүргізу керектігін мәлімдеді [2]. Осы мәлімдеме Жапонияның сыртқы саясатында «қырғи-қабақ соғысы» жылдарынан-ақ мұнайды өндіруші мемлекеттер, яғни негізгі импорттаушы Таяу Шығыс мемлекеттермен қарым-қатынастардың маңыздылығын айғақтай түсті. Қазіргі кезеңде да Жапонияның сыртқы саясатында Таяу Шығыс аймағы мемлекеттерімен байланыстар алғашқы басымдықтардың қатарына шықты.

 Жапонияның Таяу Шығыс мемлекеттерімен  қарым-қатынастары, әсіресе экономикалық салада, яғни энергетикалық қорлармен қамтамасыз етуде қарқынды дамуда. Жапонияның Сыртқы істер министрлігінің мәліметтеріне жүгінсек, Жапонияға Таяу Шығыс немесе араб мемлекеттерінен келетін мұнай импортының көлемі 90%-ды құрап отыр. Араб мемлекеттерінің ішінде Жапония мұнайдың 25% импортымен қамтамасыз етуші Сауд Арабиясымен тұрақты қарым-қатынастарды орнатып, Сауд Арабиясы «қырғи-қабақ соғысы» жылдарынан бері алғашқы орындағы мұнай шикізатымен қамтамасыз етуші мемлекетке айналып отыр. Жапония мен Сауд Арабиясының қарым-қатынастарының тарихына шолу жасар болсақ, ресми деңгейде байланыстар 1956 жылы екі мемлекеттің арасында дипломатиялық қарым-қатынастардың орнатылуынан басталды. Сауд Арабиясы мен Жапонияның дипломатиялық мойындаудың көрінісі ретінде 1958 жылы Токиода Сауд Арабиясының елшілігі және 1960 жылы Сауд Арабиясындағы жапондық елшілік Джидахта ашылды. Жапония Сауд Арабиясымен қарым-қатынастарда Парсы шығанағынан келетін мұнай көздеріне бағыныштылығы артып келе жатқан бүкіл Азия-Тынық мұхиты аймағы атынан әрекет етуге тырысады. Қазіргі таңда Жапония басшылығы Сауд Арабиясымен белсенді диалог жүргізуге әрекеттенуде. Мысалға, 1997 жылы бұрынғы Жапония премьер-министрі Рютаро Хасимото Сауд Арабиясында іссапармен болды. 2002 жылы сол жылдардағы жапон премьер-министрі Коидзуми де Таяу Шығыс мемлекеттеріне іссапарлары барысында Сауд Арабиясында болды. АҚШ-тың ХХІ ғасырдың басында Ирактағы әскери операциясы басталғанға дейін жапон үкіметі Мұнайды экспортқа шығаратын елдер ұйымы мүшелерімен, соның ішінде Сауд Арабиясымен мұнаймен қамтамасыз етуде мүмкін болатын кедергілердің алдын алу үшін кеңес алмасуларды өткізген болатын. Осылайша Жапонияның Сауд Арабиясымен саяси диалогті дамытуда экономикалық мүдделестік өзіндік рөлін атқарып отыр. Дегенмен, жапондық тарап үшін қазіргі таңда Сауд Арабиясымен қарым-қатынастардағы белгіленіп отырған ағымдық мақсаттарының бастысы - осы мемлекеттегі жапондық компанияның мұнайды игеру бойынша құқықтарын қамтамасыз ету. Осы орайда 2000 жылғы Сауд Арабиясымен жасалынған жапондық ірі компаниялардың бірі «Арабия ойлдың» мұнайды игеру бойынша құқықтарын ұзарту бойынша келіссөздердің сәтсіз аяқталуы Жапонияның аймақтағы мұнайды игеру саласы бойынша ұстанымдарына елеулі соққы болып тиді. Жағдайды өзгерту мақсатында жапондық үкімет ірі көлемдегі бірқатар шараларды жүзеге асырып, нәтижесінде жетістіктерге жете алды. Яғни, 2001 жылы жапон басшылығы Кувейттегі құқықтарын ұзартуға және Сауд Арабиясымен үзілген қарым-қатынастарды қайта қалпына келтіруге қол жеткізе алды. Қазіргі таңдағы Жапония мен Сауд Арабиясының қарым-қатынастары тыныштықпен және сақтылықпен ерекшеленуде. Алайда 2000 жылғы жағдай Жапонияның өзге де мұнаймен қамтамасыз ету бойынша бағыттарға назар аударуына түрткі болды. Сауд Арабиясындағы жапондық мұнайды игеру бойынша компаниямен орын алған жағдай Токионың ұстанымы келешекте қандай болары әлі белгісіз болып отырғандығын байқатты, себебі Таяу Шығыс аймағының мемлекеттерінде мұнайды игеру бойынша шетелдіктердің құқықтарын қысқарту бойынша үрдіс күшейіп келеді. Сонымен қатар «Ниссэки» сияқты мұнай алыптарының тұрақсыз қаржылық жағдайы мен қайта құрылымдық өзгерістерді бастан өткеруі де Таяу Шығыс мемлекеттері үшін өзекті мәселеге айналып отыр [3].

 Жапонияның сыртқы саясатында энергетикалық қажеттілікті қамтамасыз ету мәселесінде Сауд Арабиясымен қатар, өзге мемлекеттермен де байланыстар маңыздылыққа ие болып отыр. Жапонияның Таяу Шығыс аймағындағы Сауд Арабиясынан кейінгі екінші сауда-экономикалық саласындағы әріптесіне Израиль айналып отыр.

 1991 жылдан бастап қазіргі кезеңге дейінгі жылдарда екі мемлекеттің қарым-қатынастары толыққанды өзгеріске түсіп, Жапонияның Израильге қатысты жаңа ұстанымы қалыптасты. Жапонияның Израильге қатысты жаңа ұстанымының қалыптасуына екі негізгі фактор ықпал еткен болатын. Біріншісі, Ирактың Кувейтке шабуылы Жапонияның араб әлеміндегі бірліктің жоқтығын байқатуымен байланысты болды. «Шөлдегі дауыл операциясының» ерекшелігі араб мемлекеттерінің сыртқы күш, яғни АҚШ-тың ықпалымен саяси және экономикалық жетекшілікке ие болу үшін өзара соғысқандығында еді. Жапон үкіметі араб-израильдік қақтығыс Таяу Шығыстағы тұрақтылыққа қауіп төндіретін жалғыз фактор еместігін бағамдай бастады. Сонымен қатар осы дағдарыс барысындағы және одан кейінгі де Израильдің қандай да бір күш қолданудан оқшаулануы жапондық саясаткерлер және баспасөз тарабынан зор қолдауға ие болды. Жапонияның Израильге қатысты ұстанымының өзгеруіне ықпал етуші екінші фактор Таяу Шығыстағы бейбіт реттеу үдерісінің «Шөлдегі дауыл» операциясынан кейін 1993 жылғы қыркүйектегі Израиль мен палестиналық азаттық ұйымы арасындағы Осло келісіміне қол қойылуынан бастап жаңа кезеңге өтуімен байланысты болды. Екі тараптың бір-бірін мойындауы Жапонияның Таяу Шығыстағы бейбіт реттеу үдерісіне қатысуға және Израиль мен Жапония арасындағы саяси байланыстардың қарқындауына үлесін қосуға мүмкіндік берді. Араб-израильдік бейбіт реттеу үдерісіне Жапонияның қатысуы қажет болды. Себебі - Жапония Таяу Шығысы аймағындағы жағдайдың өз мемлекетінің қауіпсіздігі мен экономикалық дамуына ықпал ететінін «қырғи-қабақ соғысы» жылдарындағы мұнай дағдарыстары мен «Шөлдегі дауыл» операциясынан сабақ алу барысында ұғынған болатын. Сондықтан Жапония үшін Таяу Шығыс аймағында экономикалық қана емес, енді Таяу Шығыстағы бейбіт реттеу үдерісіне де қатысып, саяси белсенділікті арттыруы қажет болды. Сонымен қатар араб-израильдік бейбіт реттеудің Жапонияның экономикалық мүдделері үшін аса тиімді екендігі белгілі болды, яғни аймақтағы бейбіт реттеу үдерісі қандай да бір кедергілерсіз жаңа ірі экономикалық кеңістіктің ашылуына және көптеген жаңа мүмкіндіктердің ашылуына жағдай жасады. ХХ ғасырдың 90-жылдарының басында Израиль де Таяу Шығыстағы «қалыптасушы нарықтардың» біріне айналған болатын. Осындай факторлардың негізінде Жапония Израильмен қарым-қатынастар мәселесінде Таяу Шығыстағы бейбіт реттеуге қатысу арқылы саяси белсенділігін арттырып қана қоймай, экономикалық байланыстарды нығайта бастады. Яғни, Жапонияның саяси белсенділігіне келер болсақ, бұл әрекет оның 1991 жылғы аймақтағы жағдайды реттеуге бағытталған Мадрид конференциясынан кейін көпжақты экологиялық жұмыс тобына жетекшілік етуінде және су қорлары бойынша, аймақтық экономикалық даму және босқындар ісі бойынша жұмыс топтарына қатысуында көрініс тапты. Сонымен қатар Жапония жаңа палестиналық Ұлттық кеңестің сайлауына бақылаушылар жіберді және 1996 жылы да аймақтағы тұрақтылықты қадағалау мақсатында БҰҰ-ның аймақтағы бақылау күштерінің құрамында 45 жауын-герді жіберді. Осы шаралар, негізінен, Жапонияның Таяу Шығыстағы тұрақтылықты қамтамасыз ету және бейбіт реттеу үдерісіне қатысуға ғана бағытталмай, Жапонияның Израильмен саяси қарым-қатынастарының жақсаруына ықпал етті. ХХ ғасырдың 90-жылдарының басында Израиль мен Жапонияның екіжақты жоғарғы деңгейдегі саяси контактілері жиілей түсті. Әсіресе, 1994 жылғы желтоқсандағы Израиль премьер-министрі Я. Рабиннің Жапонияға іссапары барысында араб мемле-кеттерінің экономикалық бойкотына қатысты өз саясатын қайта қарауды көздеген және Жапония мен Израильдің арасындағы ғылыми ынтымақтастық бойынша келісімнің қол қойылуы мен израильдік қаржы нарығының жапондық инвестицияларға ашылуын қарастырған Жапония декларациясының қабылдануы аса маңызды оқиғаға айналды. 1994 жылдың сәуірінде жапон мен израильдік үкімет екі рет салынатын салықтан бас тарту туралы келісімге қол қойды және осы ХХ ғасырдың 90-жыл-дарында азаматтық авиация туралы келіссөздерді жүргізді. Қазіргі таңда да Жапония мен Израильдің арасында әр алуан деңгейлерде кездесулер өткізіліп, халықаралық және аймақтық мәселелердің екіжақты саяси талқылаулардың негізіне айналып отыр.

 Израиль мен Жапонияның арасындағы екіжақты саяси қарым-қатынастардың дамуына ықпал етуші басты фактор экономикалық мүдде екенін ескерер болсақ, сауда-экономикалық байланыстар тараптар үшін негізгі ынтымақтастықтың саласына айнала бастады. Жапониядағы ХХ ғасырдың 90-жылдарының басындағы «экономикалық ғажайып» жылдарымен салыстырғанда экономикалық құлдыраудың орын алуына қарамастан, Жапония мен Израильдің арасындағы экономикалық диалог 1993 жылғы қыркүйектегі Израиль мен палестиналық азаттық ұйымы арасындағы Осло келісіміне қол қойылуынан бастап жақсарды. Жапонияның Таяу Шығыстағы бейбіт реттеуге қатысуы аймақтық инфрақұрылымды дамытуы бойынша әр алуан жобаларға халықаралық компаниялардың дайындығына тұспа-тұс келді. Жапонияның халықаралық сауда мен индустрия министрлігіндегі Ғылым және Технология бойынша Ұлттық агенттігінің делегациясы, Кэйданрен (Жапонияның экономикалық ұйымдарының федерациясы) делегациясының 1993 жылғы сәуірдегі іссапарлары және халықаралық сауда мен индустрия министрлігінің сыртқы істер бойынша министрі орынбасары Хатакэяма мен сыртқы істер бойынша министр Шимон Пэрестің 1992 жылғы қарашадағы саяси кездесулері Израиль мен Жапонияның арасындағы өсіп келе жатқан экономикалық байланыстарды кеңейте түсті. Осындай жапондық компаниялар мен министрліктің белсенділігінің нәтижесінде 1995 жылы Израильдің экспорты 1994 жылмен салыстырғанда 33%-ға өсіп, 1,2 млрд долларға жетті және экспор-тың басым бөлігі жоғарғы технологиялар саласына бағытталды. Сонымен қатар, машина бөліктерінің экспорты 42%-ды құрап, 172 млрд долларға жетсе, электрондық жабдықтарының экспорты іс жүзінде екі есеге 67 миллионға өскен [4].

 Жапонияның Израильмен экономикалық қарым-қатынастарын дамытуда Жапондық сыртқы сауда ұйымы, яғни Джетро да өзіндік үлесін қосуда. Жапонияның премьер-министрі Мураяманың 1995 жылдың қыркүйегіндегі іссапарының нәтижесінде 1997 жылға дейін Израильде Джетроның өкілдігінің офисін ашу туралы келісімге қол қойылды. Осы өкілдіктің ашылуы жапондық сауда компаниялары үшін Израильдің жаңа нарықтарын ашуда және өз нарығында да оның үлесін арттыруға ықпалын тигізді.

 Жапонияның Иранмен ынтымақтастығы Жапонияның Сауд Арабиясына деген бағынышты-лықты төмендету және энергетикалық қажеттілікті қамтамасыз етуге бағытталып отыр. Осы тұрғыдан, энергетикалық қажеттілікті өтеуге бағдарланған жапон дипломатиясының мүдделестігі Иранды «зұлымдық белдеуі» мемлекеттері қатарына қосқан АҚШ-тың наразылығы сияқты саяси факторларға қарамастан басымдыққа ие болып отыр. Себебі, қазіргі таңда Иранның анықталған энергия қорларының көлемінің ішінде мұнай - 12 млрд тонна (әлемдік мұнай қорының 9%-ы), табиғи газ - 21 млрд тоннаны (әлемдік газ қорының 15%-ы) құрап отыр. Иран Мұнайды экспортқа шығаратын елдер ұйымы мүше-мемлекетерінің арасында мұнай өндірісі бойынша Сауд Арабиясынан кейінгі екінші орынға шығып отыр. Ирандық мұнай мен газ салалары Тегеранға қатысты америкалық назарды ескере отырып, сақтықпен әрекет етуге ұмтылатын трансұлттық компаниялардың ерекше назарын аудартуда. Осы тұрғыдан Жапонияның Иранмен қарым-қатынастары АҚШ-тың назарында болып отырғандығы даусыз.

 Иран мен Жапонияның арасындағы экономикалық байланыстарда энергетика саласында біріккен жобалардың рөлі артып отыр. Осындай алғашқы бірлескен шара Иран мен Жапония арасында 2000 кВт-тық Хузестан провинциясының оңтүстік-батысындағы Карун өзенінде Godar Landar электрлік станцияны бірлесіп салу туралы келісімшарт болды. Бұл келісім бойынша 68,8 милн долларлық, екі пайыздық салым көлемінде белгіленді және бұл қаржы 18 жылда өтелуі тиіс.

 Жапония мен Иранның энергетика саласындағы ынтымақтастығы елдің өзге де аймақтары бойынша дамытылуда. Жапонияның Иранмен энергетикалық байланыстарындағы негізгі мүддесі тоғысқан аймақ әрі әлемдегі дамытылмаған негізгі мұнай аймағы Азадеган аймағы (26 млрд-тық баррель көлемінде) болып отыр. Осы мұнай аймағы Иран мен Ирактың шекарасында орналасқан және екі мемлекет те табиғи қорларға ене алады. Сол себепті осы аймақ америкалық мүдделестіктің аймағына айналып отыр. Дегенмен, жапон үкіметі АҚШ тарапынан жасалынған қысымға қарамастан, 2004 жылы 20 ақпанда Иранмен келісімге қол жеткізе алды. Жапонияның Иранмен жасалынған келісімшартына сәйкес Inpex Corporation”, “Tomen Corp.” Және “Japan Petroleum Exploration Company Ltd.” компанияларынан құралған жапондық консорциум Азадеган мұнай аймағын 12,5 жылдық мерзімде дамытуға құқыққа ие болды. Келісімшарт бойынша Азадегандағы өндіріс 2007 жылы басталуы және шығындар 6,5 жыл шеңберінде төленуі қажет болды. Жапондық тараптың өкілдері келісімшартқа байланысты келіссөздерді жүргізу барысында олардың Сауд Арабиясындағы мұнай аймақтарын дамыту бойынша құқықтарынан айырылу есебінен болған шығындардың орын толтыруды жоспарлағандығын айтты. Екі тарап келісімнің кейбір шарттары бойынша және техникалық компоненттері бойынша келешекте белгілі бір түзетулерді енгізетіндігін байқатты. Әрине, осы келісімшартқа қол қойылудың өзі Жапонияның АҚШ-тың қысымына қарамастан, Таяу Шығыстағы экономикалық мүдделестік тұрғысынан, яғни мұнай факторының ықпалымен әрекет еткендігін байқатады. Алайда АҚШ тарапынан Жапония басшылығына Ирандағы Азадеган аймағын дамыту бойынша жоспарларын тоқтату туралы да мәлімдемелер жиілей түсті. Жапондық күнделікті баспасөздегі жарық көрген мемлекеттік деректерге сәйкес, АҚШ-тың Мемлекеттік хатшылықтың мүшесі Роберт Зоэлик пен Мемлекеттік хатшының орынбасары Роберт Джозев бейресми деңгейде Жапониядан уақытша Азадеганды дамыту бойынша жоспарларын тоқтату туралы ұсыныс жасады. Жапондық баспасөзде бұл ұсыныс Азадеганды дамыту бойынша Иранға түсетін табыс оның ядролық қаруларды дамыту бойынша жобаларында шығындалуы мүмкіндігіне негізделгендігі және осы жағдайда халықаралық қауымдастықтың Иранға қарсы тұруда біріккен майдан құруда қиындықтар туғызатындығы атап өтілді [5]. АҚШ-тың мемлекеттік департаментімен қатар, 2006 жылдың ақпанында халықаралық қауымдастық шеңберінде, яғни БҰҰ-дағы АҚШ-тың елшісі Джон Болтон Жапонияның қиын энергетикалық қажеттілікке негізделген жағдайын түсінетіндігін, дегенмен ғаламдық қауымдастықтың ядролық қарудың таралуына бірлесе қарсы тұруы бойынша жұмыс істеу керектігіне иландыруға тырысты. Жапондық үкімет болса өзінің сыртқы саясатында Таяу Шығысқа қатысты бағытта ықпал етуші америкалық және мұнай факторын есепке ала отырып, ядролық қаруды таратпау және өзінің энергетикалық қажеттілігі мәселесіне де назар аударатындығын байқатты. Яғни, жапондық кабинеттің бас хатшысы Абэ осы ұстанымның қалыптасқан жағдайда Азадеганның келешектегі бағыты бойынша АҚШ басшылығымен нақты келіссөздерді жүргізіп жатқандығын білдірмейтіндігін атап өтті. Абэ баспасөз өкілдеріне: «Біз осы мәселеде ядролық қаруды таратпау мәселесі мен тұрақты мұнаймен қамтамасыз ету мәселесі де маңызды болып табылатындығын біздің ортақ мойындауымыздың негізінде әрекет етуді қалаймыз», - деп мәлімдеді [6]. 2006 жылы наурызда жапондық үкімет Азадегенды дамыту бойынша мәселеде осы ұстанымға сәйкес АҚШ тарапынан жасалынған ядролық қарудың таралуына қарсы тұруда бірлесу туралы мәлімдемесіне жауап ретінде Ираннан келетін шикізатты сатып алудың мөлшерін 2%-дық деңгейде төмендету бойынша іс-шара қабылдады. Компаниялар ирандық мұнайдың импорт мөлшерін сатушылар үшін төмендетпек, бірақ Иранмен жасалынған тікелей ұзақ мерзімдік келісімшарттар бойынша сатып алу көлемін өзгертпейді. Артынша жапон үкіметінің кеңесі Жапонияның келесі 25 жылда энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз етуде мұнай шикізатының импортын екі есеге арттыру керектігін мәлімдеді. Осы жағдайда жапон үкіметі Иранмен Азадеганды дамытуда АҚШ-тың наразылығына қарамастан, келісімшарт бойынша жоспарларын жалғастыруға мүдделі болып отыр және осы тұста Иранның Жапонияның үшінші ірі мұнаймен қамтамасыз етуші мемлекет екенін ескерген қажет болар. Сауд арабиясындағы жапондық компаниялардың мұнайды игеруі бойынша құқықтарынан айырылған жапон үкіметі үшін тағы да бір энергиялық қайнаркөзден айырылу елдің экономикалық дамуына ірі соққы болып тиюі мүмкін.

 Жапония Таяу Шығыс аймағының мемлекеттерімен қарым-қатынастарда энергетикалық қажеттілікті өтеуде мұнаймен қатар, басқа да табиғи қорларды игеруде белсенділігін байқатуда. Жапонияның Таяу Шығыс аймағындағы газды бірлесіп игерудегі әріптестерінің қатарында Катар мен Оман алдыңғы орындарда болып отыр.

 Катар әлемдік газ қоры бойынша үшінші орынға ие болып отыр және жанатын газдың негізгі экспорттаушыларының бірі болып табылады. Жапония Катарда 1993 жылы қызметін бастады. Яғни, осы жылы ұлттық Катардың Басты мұнай корпорациясы (63%), америкалық «Mobil» (25%), жапондық Itochu (4%) және “Nissuo Ivai” (3%) компаниялары және Оңтүстік Кореялық «Korea Gas Corporation» (5%) компанияларынан біріккен консорциум құрылған болатын. 2002 жылдан жыл сайынғы газ тасымалдары 4,8 миллиард тоннадан асуда. Консорциум осы уақытқа дейін өзінің өнімін, яғни газды Оңтүстік Кореяға, Үндістанға экспорттау бойынша ұзақ мерзімдік келісім-шарттары бар және Араб монархияларына арналған біріккен газбен қамттмасыз ету жүйесін құру туралы жобалар да ұсынылуда. Жапонияның осы біріккен консорциумымен қатар, Катармен газды игеру бойынша өзге де маңызды іс-шаралар атқарылды. 1997 жылы «Tubu Denruoku» 25 жылға жыл сайын 4 млрд тонна көлемінде жанатын табиғи газдың тасымалданатынын қамтамасыз ету туралы негізгі келісімшартқа қол қойды және осылайша Катардың жанатын табиғи газдың жапондық корпорацияның сатылымындағы көлемі 45%-ға өсті. Басқа жапондық танымал «Tohoku Denruoku», «Tokio Denruoku», «Kansai Denruoku» сияқты компаниялар «Tubu Denruoku» компаниясынан үлгі алып, соның саясатын жалғастырды.

 Жапонияның Катармен газды игеру бойынша қол жеткізген жетістіктері және оның алғашқылардың бірі болып әлемдегі газбен қамтамасыз етуде әлемдік жетекші мемлекетке айналу мүмкіндігі бар Катарға алғашқылардың бірі болып келуі екі мемлекеттің келешектегі табысты қарым-қатынастарының берік негізі болмақ.

 Жапонияның Катармен қатар,  газды игеру бойынша Таяу Шығыстағы  әріптесінің бірі - Оман. Жапондық  «Osaka Gas» компаниясы омандық нарыққа  еніп үлгерді және Омандағы  мұнай қорлары да жеткілікті, яғни олардың 20 жылға дейін  жеткілікті болу мүмкіндігі жоспарлануда. Оманда газ кен орындары да анықталуда. Сонымен қатар Жапония үшін осы мемлекетпен ынтымақтастық тиімді болып отыр. Жапондық эксперттер Катармен ынтымақтастықтың келесі артықшылықтары барлығын айтуда: Оманның тікелей Араб теңізіне шыға алуы, оның Парсы шығанағындағы қақтығыстардың бейтарап ұстанымы, Жапонияға қатысты жылы көзқарастың болуы, Оман монархының мемлекеттің ішкі қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі жүйелі саясаты [7].

 Кувейт және Біріккен Араб Әмірліктері де Жапонияның дәстүрлі әріптестері. Осы мемле-кеттердің мұнай үлестері - 13,3 млн тонна және 12,6 млн. тонна, ал газ қорлары – 1,5 млрд шаршы метр және 5,8 млрд шаршы метр. Жапония осы мемлекеттермен тұрақты кеңес алмасуларды екіжақты деңгейде де және халықаралық форумдар шеңберінде де жүргізеді. Жапонияның Таяу Шығыстағы саясатына әсерін тигізуші факторлардың негізгісі мұнай факторы болып отыр. 90%-дық мұнайды Парсы шығанағынан немесе Таяу Шығыс аймағынан импорттап отырған Жапония үшін осы аймақ мемлекеттерімен байланыстарда энергетикалық қажеттілік, яғни мұнаймен қамтамасыз ету алдыңғы орынға шығып отыр. Сол себепті Таяу Шығыс аймағы мемлекет-терімен соңғы жылдары экономикалық саладағы әр алуан ынтымақтастық бағдарламалары жапондық дипломатияның негізгі міндеттерінің біріне айналды. 2001 жылғы Жапонияның Сыртқы істер министрі Е. Кононың Парсы шығанағы мемлекеттеріне іссапарлары барысында дәстүрлі экономикалық қарым-қатынастарды Сыртқы істер министрлерінің тұрақты кездесулері мен Жапония-Парсы шығанағы мемлекеттерінің одағы форумы бағытында диалогті дамыту сияқты жаңа өзара әрекеттестіктік салалармен кеңейтуге ұмтылыс жасалынды. Әзірше Жапонияның ұзақмерзімдік жоспарлары жүзеге асырылу үстінде, алайда ағымдық мақсаттар да жүзеге асырылуда. Осы мақсаттардың бастысы - Таяу Шығыс мемлекеттерінде жапондық компаниялардың мұнайды игеру бойынша құқықтарын қамтамасыз ету.