Ирина Эланс

Автор который поможет с любыми образовательными и учебными заданиями

Жетилген басеке

Кіріспе

Бұл қарастырғалы отырған жұмысымыз белгілі бір нарықта көптеген сатушылар мен қатар сатып алушылардың да саны көп болуына, тауарды нарыққа өткізуде өндірушілер арасында бәсекенің болуына негізделген. Демек, жетілген бәсекелестік кезінде біртектес өнімді өндіретін және сататын фирмалар саны көп болады. Шаруашылық субъектілерінің саладан еркін шығуы және еркін кіруі ештеңемен шектелмейді. Нарық ұсынысының жалпы көлеміндегі әрбір жеке фирманың үлесі өте аз, сондықтан ол тауардың нарықтағы бағасына әсер ете алмайды. Керісінше ол өзі нарықтың стихиялық күшіне тәуелді болады және тыстан берілген бағаны қабылдайды. [1, 252-бет]

Сонымен жетілген бесекелес нарығының орнығуы төмендегі шарттардың орындалуына негізделген:

Нарықтағы біртекті және стандартты тауарлар сататын тәуелсіз сатушылар саны өте көп болады.
Әр фирманың нарықтағы сату үлесі елеусіз. Сол себептен де, өндірушінің өндірген өнім көлемі нарықтағы сұранысқа да, сонымен қатар бағаға да әсер ете алмайды.
Баға, фирманың алатын пайдасы және технологиясы туралы ақпараттар белгілі болады.
Жаңа фирмалардың салаға кіріп-шығуына ешқандай тосқауылдар қойылмайды.

Осы аталған шарттардың орындалуы нарқыта жетілген бәсекенің қалыптасқанын көрсетеді. [1, 253-бет]

С.Фишердің пайымдауынша баға соғысын жүргізіп отырған екі фирма бар нарықты біз бәсекелес нарық деп атаймыз. Алайда экономикалық терминология бойынша ол жетілген бәсеке болып табылмайды. Экономистер үшін жетілген бәсеке бағаға ұсынған тауарлары арқылы ешқандай ықпал ете алмайтын көптеген сатушылары бар нарық болып табылады. Алайда шынайы жағдайда көптеген нарықтарда жекелеген сатушылар бағаға өз ықпалын тиігізе алады. Және де С.Фишер өз еңбегінде жетілген бәсекеестік орныққан нарықтың тиімділін теория жүзінде болса да түсіндірген. [2, 155-бет]

Енді осы бәсекелік нарықта фирманың пайдасын максимизациялауды және зиянын минимизациялауды қалай жүзеге асырып, оның фирмаға тигізер пайдасы мен зиянын қарастырып көрейік.

Қандай нарық болмасын кез келген фирманың мақсаты аз шығын жұмсай отырып, пайданы мейлінше арттыру болып табылады. Сол себептен де пайданы арттыру мен зиянды азайтудың не үшін қажеттілігі бар екендігі туралы да сұрақ тумайды. Алайда, пайданы максимизациялау мен шығындарды минимизациялау қандай жағайда орнап, фирманың мақсатына жету үшін фирманың қабылдайтын шешімдері қандай болады деген сұрақ туады. Осы сұрақтарға жауапты теориялық негізде экономист ғалымдардың жұмыстарынан қарастырып, оны практикалық негізде нақтағы бір фирманың экономикалық іс-әрекеттері негізінде қарастырамыз.

Сұрақтарға жауапты қарастырмас бұрын, неге осы мәселені таңдау себебім туралы айтар болсам, кез-келген фирма нарықта өз пайдасын арттыру үшін қызмет жасайды. Алайда бәсекелес орта болғандықтан фирма үнемі пайда бірқалыпты пайда ала бермейді. Фирма өз шығындарын азайту туралы шешімдер қабылдап, пайданы арттыруға әрекет жасайды. Сол себетен де, фирманың қызметі барысында оның пайданы арттыру мен зиянды кеміту үшін қандай іс әрекеттер жасайтыны туралы, ол қандай жағдайға қол жеткізгенде орнығатыны туралы, өнім қандай көлемде шығарылуы және пайданы есептеу туралы, фирманың қызметін жалғастыру немесе тоқтату туралы шешім қабылдауына әсер ететін нарықтық жағдайлар туралы мәліметтерді білу және оларды есептеу өте маңызды болып табылады. Осы себептен де мен жетілген бесеке нарығындағы фирманың пайдасын арттыру және зиянын мейлінше азайтуы туралы мәселелрді қарастыруға ұйғардым.

Ал бұл жұмыста қарастырған мысал жетілген бәсекелестік нарықтағы белгілі бір фирманың бірінші жартыжылдықтағы көрсеткіштері бойынша пайданы максималдау, яғни ең тиімді өндіріс көлемін табу болды. Фирмаға ең көп пайда алып келетін өндіріс көлемі Q=318 болғанда орнайды. Осы санды табу үшін өндіріс көлемін табу керек немесе бір-екі өндіріс көлемі бойынша шекті шығынды анықтап алып, оның бағамен қиылысу нүктесі арқылы қажетті өндіріс көлемін анықтап алу керек. [5]

Ал анықталған ең тиімді өндіріс көлемінің негізінде, яғни Q=318 болғандағы жағдайда орташа шығындарды анықтап алып, бір өнім бірлігінен түсетін пайданы және жалпы пайданы анықтауға болатындығы анықталды.

Өндіріс теориясы өндірісте қолданылатын өндіріс факторлары мен осы факторларды қолдану барысында дайындалатын дайын өнімдер арасындағы байланысты көрсетеді. Ал өндіріс негізінде пайда болатын тауарлар көлемі өндірісте осы факторларды қаншалықты тиімді қолдана отырып, өндірістік технологияны дұрыс жоспарлап, жүргізуіне байланысты болады. [1, 168-бет]

Өндіріс теорисында негізінен өндіріс факторлары мен уақыттың өндіріс көлеміне қаншалықты әсер ететіндігі туралы қарастырылады. Ал кез-келген өндіріс орнының негізгі мақсаты шығындарды барынша тиімді жұмсап максималды пайда алу. Ал онда негізінен қарастырылатын проблема ол таңдау проблемасы. Яғни қандай факторларды және қаншалықты өзгерте отырып шығындарды азайтып, мол табысқа жету. Мысалға С.Фишердің еңбегінде берілген мысал бойынша, автомобиль өндіріснде өндіріс орны көптеген қарапайым жұмысшыларды жалдап өнім шығара алады немес бағасы қымбатқа түсетін роботтарды сатып алып жұмысшылар санын азайтып көліктер шығаруына болады. Осылардың барлығы негізінен өндіріс теориясында қарастырылып зерттеледі.[2, 119-бет]

Жалпы теория негізінде алатын болсақ микроэкономиканың бұл бөлімінде негізінен өндірістік функциялардың қасиеттері мен түрлері, өнім түсінігі мен олардың арасындағы байланыс, факторлардың икемділігі мен олардың өзара бірін-бірі алмастыруы және толықтыруы, өндірістік ауқымның өсу тиімділігі секілді мәселелер қарастырылады.

Осы мәселелердің ішінен менің негізгі қарастырғалы отырған тақырыбым: өндіріс ауқымының өсу тиімділігі мәселесі мен ондағы Кобб-дугласс функциясы.

Кез-келген фирма еш уақытта бір факторлардың түрі мен көлемін сақтап, өзгертусіз қалдырып қоймайды. Олар пайдалықты арттыру үшін экономикалық тиімді шешімдерді қарастырып, тиімді факторларды арттырып отырады. Ал фирманың ұзақ мерзімдік стратегиясын талдау кезінде фирманың қажетті ауқымын немесе көлемін жобалап, оны таңдап алудың маңызы зор. Ал ұзақ мерзімді стратегиясы дегенде өндіріс орнындағы факторлардың барлығы айнымалы болатындығын, яғни өзгеретіндігін білуге болады.

Өндіріс ауқымын ұлғайтқан уақытта мамандандыру және еңбекті бөлу нәтижесінде өндіріс факторларының өнімділіг жоғарылайды,сондықтан бұл өндіріске оң әсерін тигізуі мүмкін. Ауқымы тиімділігі тұрақты болғанда фирманың көлемі қолданылып отырған факторлардың өнімділігіне әсер етпейді. Ал теріс әсер үлкен ауқымды өндірісті үйлестіріп басқара алмау қиыншылығынан тууы мүмкін.

Өндіріс ауқымының өсу тиімділігі дегеніміз ол өндіріс факторларын арттыру нәтижесінде өнім көлемінің қаншалықты артатындығын, оның өндіріс орнына тиімділігі мен тиімсіздігін анықтайды.

Бұл мәселені таңдау себебім, фирмалардың негізгі өнімділігін арттыру үшін ол барлық факторлар санын арттыру керек болады. Алайда ондай өзгерістердің барлығы барлық уақытта тиімді бола бермейді. Факторлардың өсуі қандай фактор болмасын, ол шығындардың өсуін білдіреді. Демек біз факторлар санын арттыру мақсатында шығындарды арттырып, өндірілетін өнім көлемін арттыра алмайтын болсақ ол фирма үшін тиімсіз жағдайды тудырар еді. Сондықтан да өндіріс ауқымының өсу тиімділігін зерттеп білудің фирма үшін маңыздылығы жоғары. Ол салыстырмалы түрде фирмалардың жұмысы туралы анализдік зерттеулер жүргізген уақытта да ерекше рөл атқарар еді.

Сонымен қатар ол өнімділік көлемін факторлардың өсу көлемінен арттырып көптеген пайдалық алып келуі де мүмкін. Немесе ол ешқандай өгеріс алып келмеуі де мүмкін. Осы жағдайлардың барлығы өсу ауқымының тиімділігі негізінде көрініс табады.

Өндіріс ауқымының өсу тиімділігінде қарастырылатын негізгі функция ол Кобб-Дугластың функциясы болып табылады. Негізінен Кобб-Дуглас функциясына мынадай анықтама беріледі: өндірілетін өнім көлемінің оны өндіруде қолданылатын факторлар санына тәуелділігі.

Енді осы аталған мәселелерді теориялық және тәжирибелік тұрғыда терең қарастырып көрейік. Ол үшін бірінші бөлімде кітаптар мен оқулықтарда жазылған мәліметтерді салыстырып, екінші бөлімінде осы мәліметтерді белгілі бір фирманың жұмысы негізінде қарастырып көремін.

ІІ. Әдебиеттерді шолу

Өндіріс ауқымының өсу тиімділігін классикалық оқулықтардан қарастырар болсақ, С.Фишердің Экономика атты еңбегін қарастыруға болады. Ондағы өндіріс ауқымының өсу тиімділігі негізінен график негізінде, яғни изокванта сызықтары арқылы белгіленген.

Кез-келген фирма пайдалықты максималды арттыру үшін технологиялық өндірістердің ішінен шығындарды минималдандыратынын, басқаша айтқанда ең тиімді әдісті таңдау керек.

Ол еңбекте изоквантаны, яғни фирма қолдана алатын технологиялық мүмкіндіктерді сипаттайтын функцияны пайдалана отырып технологиялық әдісті таңдау тәсілдері көрсетілген. Онда негізінен изоквантаға мынандай анықтама береді – ол бірдей өндіріс көлемін беретін еңбек пен капитал факторының әртүрлі комбинациялары.

Тиімді өндіріс көлемі таңдалған соң, фирма осы деңгейде тауар өндіру керек пе немесе мүлдем өндірісті тоқтатуы тиіс пе деген сұрақ туады. Себебі фирма баға мен шекті шығын теңескен жағдайдың өзінде де пайда таба алмай, шығындарға батуы мүмкін. Бұл жағдайда фирма өнім өндіруді жалғастыра отырып шығындарды азайтуы мүмкін немесе өндірісті тоқтату арқылы олардан мүлдем құтылуы мүмкін.

Біз қарастырып отырған жағдайымыз қысқа мерзімді кезең болғандықтан фирма өзінің қызметін тоқтатқан күнде де, оның тұрақты шығындары өзгеріссіз қалады. Ал фирма толығымен шығындардан құтылу үшін фирма өз қызметін мүлдем тоқтатуы тиіс болады.

С.Фишердің еңбегі бойынша түсім айнымалы шығындарды толық өтеп, тұрақты шығындардың бір бөлігін өтей алса, қысқа мерзімді кезеңде фирманың қызмет етуін жалғастырған жөн. Ал түсім айнымалы шығындардың өзін өтей алмаса онда фирманы жабу керек деп түсіндіреді.Негізінен көптеген баламалы технологиялар бар болса, онда графикте тегіс келген I, I', I'' қисықтар тобы пайда болар еді. Ол 1-суретте белгіленген. Берілген изокванталардың әрқайсысы капитал мен еңбек факторлары негізінде бірдей өнім шығаруға мүмкіндік беретін комбинациялар жиынтығы негізінде пайда болған. І қисығындағы кез-келген нүктені ала отырып, еңбек көлемін арттыра біз І' қисығына қол жеткізе аламыз. Сол сияқты біз факторларды көбейте отырып І'' қисығында І' қисығына қарағанда көп пайда таба аламыз. [2, 284-бет]

1-сурет

Изокванталардың орналасуы масштаб қайтарымдығын бейнелейді. Егер оның көлемі тұрақты шамаға тең болса, онда факторлардың екі есеге өсуі шығарылған өнім көлемін екі есеге, сол сияқты үш есеге өскен факторлардың саны өнім көлемін үш есеге, т.с.с. өсіреді. 1-суреттегі В'' нүктесіндегі факторлар шығыны В нүктесіне қарағанда екі есеге көп. Демек фактордың масштабын тұрақты өзгерткен кезде, І'' қисығындағы өнім көлемі сәкесінше І қисығына қарағанда екі есеге көп. Егер масштаб қайтарымдылығы теріс болса, онда І'' қисығындағы өнім шығару көлемі І қисығына қарағанда 2 еседен кем, ал қайтарымдылық оң болса, онда өндірілген өнім көлемі І қисығына қарағанда 2 еседен артық болады. [2, 284-бет]

Дәл осы мәселе, яғни өндіріс ауқымының өсу тиімділігі Қазақстан авторларының оқулығында да берілген. Мысалға Н.Қ.Мамыровтың Микроэкономика кітабында: барлық қолданылып отырған факторлар бір пропорцияда өзгеретін болса, мысалы, а рет (a>0), онда фирма өндіріс ауқымын өзгертеді деген. Егер осы кезде өнімді шығару көлемі а реттен көп өссе, онда бұндай өсу өндіріс ауқымының оң тиімділігі деп аталады. [1, 177-бет]

Өнімді шығару көлемі а рет өскен кезде тұрақты тиімділік орын алады, ал а реттен аз болса, онда өндіріс ауқымының теріс тиімділіг орны алады.

Сонымен қатар бұл еңбекте өндіріс ауқымының өсу тиімділігі Кобб-Дуглас функциясы арқылы көрсетілген. Өндіріс ауқымын өсіріп, қандай болғанда да тиімділікке қол жеткізу мүмкіндігі өндіріс функциясына байланысты болады. Кобб-Дуглас функциясы үшін У=A·K^a · L^в, егер а + в > 1 болса, онда тиімділік, егер а + в = 1 болса, тұрақты тиімділік, ал егер а + в < 1 болса онда өндіріс ауқымының өсуінің теріс тиімділігі болады. [1, 177-бет]

Негізінен Кобб-Дугластың формуласы қарапайым өндіріс функциясының У= F(L, К) математикалық түрленуі негізінде пайда болған. Ол өндірушінің факторларды арттыра отырып қандай пайдалыққа кенелетінін көрсететін модель болыр табылады және ол төмендегідей болып келеді: У=A·K^a · L^b . Мұнда а 0 мен 1-дің арасында, ал b=1-a тең болады. [3] [4]

Кобб-Дугластың формуласы екі айнымалы өндірістік фаторлары негізінде құрылған. А параметрі қымсқа мерзімдегі технологиялық өдірістің дәрежесін көрсететін коэффициент болып табылады және ол өзгермейді. а және b көрсеткіштері өндіріс факторларына, дәлірек айтқанда K капитал мен L еңбек күшіне байланысты жалпы өнім (У) икемділігін көрсететін коэффициент. Осыған байланысты егер факторлардың әрқайсысы өздерінің шекті өнімділігімен өтеліп отырса, онда а және b өндірістегі еңбек пен капитал үлесін көрсететін шама болар еді. Басқаша айтқанда, егер капитал бағасы капиталдың шкті өнімділігіне тең болса, ал еңбек бағасы еңбектің шекті өнімділігіне тең болса, онда а және b параметрлері еңбек пен капитал өз пайдаларының үлесін алатын пропорцияны анықтайды. Себебі b=1- a болғандықтан a+b=1 тең болады. Бұдан масштаб қайтарымдылығының үнемі жүріп отыртатындығын көреміз. Кобб-Дуглас фукциясының параметрлерін мысалмен қарастыратын болсақ: А = 1,1; а = 1/4; b = 3/4. Белгілі болғанадай, өндірістегі капитал үлесі -25%-ға, ал еңбек күшінің үлесі - 75%-ға тең. [4]

Енді Кобб-Дуглас функциясының ерекшеліктеріне тоқталайық:

Бірінші ерекшелігі – тұрақты масштаб қайтарымы. F(nK,nL) = nАК^аL^b формуласы арқылы беріледі және де, капитал мен еңбеті n рет өсірген кезде табыс көлемі де n рет өседі дегенді білдіреді.

Кобб-Дуглас функциясының екінші қасиеті факторлардың шекті өзгерісімен байланысты. Мысалға, К факторының өсіп, L факторының өзгеріссіз қалуы MPL-дың тұрақты болып, MPK төмендеп кетеді. Керісінше L фаторы артып, К факторы өзгеріссіз қалса, MPL төмендеп кетеді. Бұдан шығатын қорытынды: капитал мен еңбек арасындағы пропорцияның ауытқуы қолданылып отырған технологиялық тәсіл негізінде өндірістің оптималды көлемінің ауытқууына алып келеді. [4]

Бірақ алайда біз егер өндіріске жаңа тиімді технологияны енгізіп А парамертін өзгерткен болсақ, онда біз MPL-дің де, MPK-ның да өсуіне қол жеткізген болар едік. Ал ол өз кезегінде интенсивті экономикалық өсуді білдіреді.

Кобб-Дуглас функциясының үшінші қасиеті еңбектен түскен пайда мен капиталдан түскен пайданың қатынасы тұрақты болып келуі (b/a), яғни ұлттық өнімдегі капитал үлесі мен еңбек үлесінің қатынасы.

Американдық экономист Пол Дугластың зерттеуі бойынша АҚШ-та 40 жыл ішінде (1948-1989жж.) b/a қатынасы 2 мен 32-нің арасында болған. Сол себептен еңбекке төленетін төлем қапитал қайтарымдылығынан 2-3 есе көп болған. b/a қатынасының өзгеру шегі технологиялық тәсілмен анықталады. b/a қатынасының белгелі бір шек көлемінде өзгеруі I және S қатынасының ауытқууымен түсіндіріледі.[4]

Р.Вэрианның микроэкономика атты еңбегінде де С.Фишер еңбегіндегі ақпараттар берілген. Онда алдымен қысқа мерзімде факторлар санын өзгертіп кейіннен ұзақ мерзімді қарастырып екі факторды да айнымалы фактор ретінде қарастырған. Ондағы негізгі түсінік математикалық өрнектер арқылы берілген:

1) 2f(x1, x2) = f(2x1, 2x2) болғанда – тұрақты тиімділік;

2) f(tx1, tx2) > tf(x1, x2) болғанда – оң тиімділік (барлығы үшін t>1);

3) f(tx1, tx2) < tf(x1, x2) болғанда – теріс тиімділік (барлығы үшін t>1); [3, 17-бөлім]

Ал осы еңбекте Кобб-Дуглас функциясы f(x1, x2) = A түрінде берілген функция делінген. Есептеулер тиімді болу үшін А параметрін бұрын А=1 деп алып сейкесінше a+b=1 алған болсақ, қазір есептеудің нақтылығы үшін кез келген сандарды аламыз деп жазылған. А параметрі негізінен өндіріс масштабын анықтайды. Ал a және b параметрлері факторлар саны қаншалықты өзгергенде өндіріс көлемі қаншалықты өзгеретіндігін бейнелейді деген. Кобб-Дугластың функциясы – стандартты изокванталардың қарапайым мысалы деп көрсеткен. [3, 17-бөлім]

ІІІ.Тәжірибелік бөлім

Енді осы жоғарыда қарастырылған теориялық мәліметтерді тәжірибе жүзінде қарастырып көрейік.

Мысал ретінде Қазақстан Республикасында заңды түрде қызмет етіп жатқан ЖШС «Сұлтан» кәсіпорнының құрылу кезеңінен бері қарай жүргізген технологиялық әдістемелерін қарастырамын.

ЖШС «Сұлтан» 2000 жылы Алматы қаласында құрылған дәрі-дәрмек шығаратын формацевтикалық кәсіпорын. Серіктестік дәрілердің ішінен йод, перикс, зеленка секілді дәрілерді өндіреді. Ал өндірістің ең негізгі өнімі болып аскорбинка дәрумені болып табылады. Себебі өндірістің 60%-ға жуығын осы дәруменді өндіру бөлімі қамтиды. Менің бүшінгі қарастырғалы отырған мәселем де осы дәрумен өндірісінің көлеміне байланысты болмақ.

ЖШС «Сұлтан» 2000 жылы құрылған болатын. Алайда ол уақытта капитал тапшылығына байланысты еңбек күші де, сонымен қатар фирманың өндірістік қабілеті де төмен болды. Ол кезеңде фирма тек «Биалм» мазьін өндірумен шектелді, еңбек күші 5 адамды ғана құрап, өндіретін технология саны 3 болатын. Капиталды артыру мақсатымен фирма 2003 жылға дейін өндіріс көлемін сонымен қатар капитал мен жұмыс күшін ақырындап арттырып келді. Алайда жұмысқа жалданған жұмыс күші капиталдан артып кетіп бұл фирмаға тиімсіз жағдайлар туа бастады, яғни жұмыс күгіне шығын артын капитал жетіспеді. Бұл жағдайды Кобб-Дуглас функцисының екінші қасиеті бойынша түсіндіруге болады. L фактордың К факторынан артып кетуі MPL-дың төмендеуіне алып келді, яғни жаңа қосылып отырған жұмысшылардың тиімділігі төмендей берді. Сол кезде фирма кадрлар санын қысқартып, еңбек күшін төмендеткен болатын.

Ал 2004 жылы кәсіпорын өндіріске жаңа өнім енгізу мақсатымен жаңа технологияларды енгізіп капитал санынын арттырды, ол өз кезегінде жаңа жүмыс күшін талап етті, яғни өндірістегі факторлардың барлығы, капитал да, жұмыс күші де артты. Сонымен өндіріске жаңа өнім енгізілді. Сол уақыттағы тек Аскорбинка өнімін өндіру үшін ғана үлкен 2 аппарат және 5 адам жұмыс істеді. Ал бір күндік өнім көлемі 8-10 каробка болды. Яғни айына 200 каробка көлемінде өнім шығарып отырды. Одан соң фирма өнімділігін арттыру үшін қымбат үлкен станоктарды алудың орнына жұмыс күшін тағы арттырды. Жұмысшылар саны 8 адамды құрады және өндіріс көлемі де арта түсті, бір айлық жалпы өнім 350 каробкаға жетті. Бұл жағдай өндіріс теориясындағы изокванта сызығына, яғни факторлардың өзара бірін-бірі алмасытруымен түсіндіріледі. Бұл мысал С.Фишердің еңбегінде де автомобиль өндірісіндегі мысалмен түсіндірілген болатын. Және еңбек факторының өсуі 1,6 есені құрайды. Ал жалпы өнім 1,75 есеге өсіп отыр. Демек жалпы өнімнің өсуі фактордың өсу үлесінен көп. Бұл өндіріс ауқымының өсу тиімділігі бойынша оң тиімділікті көрсетеді. Ал содан кейінгі қосылған екі адамның өсуімен факторлар 1,25есеге өсіп өнім көлемі 400 карбокаға ғана, яғни 1,14 есеге өсті. Байқағанымыздай бұл өндіріс ауқымының өсуі теріс тиімділікке тең болып фирма үшін ол тиімсіз болып қалды. Оның негізгі себебі жұмысшы санының өсуіне қарамастан капитал факторы бір қалыпты сақталып қалғандықтан өндірісті жүргізу технологиясы дұрыс болмады. Өңдегіш аппараттардың шығарған өнімдері еңбек күшіне аздық етіп адам саны артық болды. Яғни қосылған жаңа жұмыс күшінің фирмаға тиімділігі болмады.

Ал 2009 жылы фирма қолда бар факторлардың бәрін арттырып өндіріс көлемін арттыру мақсатымен капиталды өзгертіп үлкен жаңа кәсіпорын соқтырды. Онда осы Аскорбинка дәрумені үшін ғана 5 үлкен аппарат орнатылды. Капиталыдың өсуіне байланысты жұмыс күшін де арттыру қажет болды. Осы Аскорбинка дәрумені бөліміне 25 адам қызмет жасайтын болды. Фирма факторлары ұзақ мерзімді кезеңде қызмет жасай бастады. Ал фирманың өзі өндірістік технологияның жаңа сатысына көтерілді. Ал біздің тақырыбымызға ең негізгі мәселе ол жалпы өнімнің қанша пайызға өскендігі болып табылады. Ал фирманың жаңа технологиялық әдісі негізінде жалпы өнім көлемі айына 1500-1600 каробка көлеміне жетті. Бұл дегеніміз өндіріс көлемі 4 есе шамасында артқанын білдіреді. Факторал саны 2,5 есеге артқан уақытта жалпы өнім көлемі 4 есеге артып отыр. Яғни өндіріс ауқымы өсуінің оң тиімділігі байқалып отыр. Кесте түрінде көрсететін болсақ, жалпы фирмадағы Аскорбинка дәруменінің өндірісі мынадай болған:

Өнім шығару көлемі, У	Жұмыс күші, L	Капитал, К	Ө.а. өсу тиімділігі
200	5	2
350	8	2	оң
400	10	2	теріс
1600	25	5	оң

Бұл кестеден фирмадағы факторлар қанша есе өскен кезде, жалпы өнім көлемі қаншалықты өсетіндігі, сонымен қатар оның өндіріс ауқымының өсу тиімділігіне қалай әсер ететіндігі туралы мәліметтер келтірілген.

IV. Қорытынды

Енді осы жоғарыда қарастырылған мәселелерді қорыта айтар болсақ, жетілген бәсекелес нарық дегеніміз көптеген сатушылар мен сатып алушылар бар, баға сұраны пен ұсыныстың арақатынасынан анықталатын, кіріп-шығу кедергілері жоқ нарық болып табылады. Менің осы жетілген бәсеке нарығындағы қарастырған мәселем, ол жетілген бәсекелес фирманың қысқа мерзімді кезеңде пайдасын арттыру және зиянын мейлінше азайту. Себебі, қандай фирма болмасын, оның негізгі түпкі мақсаты, шығындарды минималдай отырып, пайданы максималдау.

Осы негізде классикалық еңбектерден, С.Фишердің еңбегі бойынша, шекті түсім немесе бағаның шекті шығынмен қиылысу нүктесі арқылы ең тиімді өндіріс көлемі анықталып, пайданы максималдау және баға мен шығынлдардың арақатынасына сәйкес өндірісті шығындарды азайту мақсатымен жалғастыру немесе мүлдем тоқтату. Бұл әдіс ол оқулықта екі сатылы іс-әрекет деп көрсетілген. [2]

Ол оқулықта пайданы максималдауда P мен MC-ті салыстыру арқылы өнім көлемін не көбейту, не азайтуды анықтап білу жақсы түсіндірілген. Және де фирма зиянын минималдауда да, P және AVC-ті салыстыру өте тиімді екенін көрсеткен. Алайда, онда фирма шығынға бата отырып, шығын мөлшерін азайту мақсатында қысқа мерзімде өз қызметін жалғастыру баға орташа айнымалы шығындардан көп немесе тең (P≥AVC) болғанда іске асырылады деп түсіндірілген. Бірақ, P=AVC боланда фирманың шығыны тұрақты шығындарға тең болады. Демек, фирманы жапқандағы шығындармен тең болады. Бұл жағдайда, фирманың қызметін жалғастыруы ешнәрсені өзгертпейді. Ол тек өнеркәсіптен артық күшті талап етеді. Олай болса, бұл қате тұжырым, P=AVC болғанда, дәлірек айтқанда,P≤AVC болғанда фирма өз қызметін тоқтатуы тиіс. Себебі түсетін пайда не айнымалы шығындарды, не тұрақты шығындарды өтей алмайды. [2]

Осы жағдай отандық Н.Қ.Мамыровтың еңбегінде дұрыс көрсетілген.

Ал Қ.С.Есенғаливтың оқулығы бойынша, екінші TR-TC=max әдісі шынайы жағдайда жалғыз болмауы мүмкін, дәлірек айтқанда, лсы екінші әдіс негізінде таңдап алынған өндіріс көлемі әрдайым дұрыс болмауы мүмкін. Масалы, біздің мысалда, ең тиімді өндіріс көлемі (Q=318) болғанда,бұл әдіс орындалып тұр. Алайда осы көлемнің алдындағы, яғни (Q=317) болғанда да TR-TC=max шарты орындалып тұр. Алайда ол фирма үшін ең максималды пайда алып келетін нүкте, яғни ең тиімді өндіріс көлемі болып табылмайды. [4] [5]

Қорыта келгенде, бүгінгі менің қарастырған негізгі мәселем өндіріс еориясындағы өндіріс ауқымының өсу тиімділігі мен Кобб-Дуглас теориясы туралы жалпы теориялық мәліметтер мен тиімділіктің тәжірибе жүзінде мысалмен көрсету болды.

Негізінен өндіріс ауқымның өсу тиімділігі ұзақ мерзімді кезеңде қарастырылады. Дәлірек атқанда барлық факторлар айнымалы болып келеді. Ол факторлардың қаншалықты өзгеруі жалпы өнім көлеміне қалай әсер ететіндігі туралы мәселелерді қарастырады.

С.Фишердің еңбегінде өндіріс ауқымының өсуі жалпы түрде изокванта картасы арқылы көрсетілген. Факторлар саны қанша есе өссе жалпы өнім сонша есеге өседі деген.

Ал Қазақстандық Н.Қ.Мамыровтың оқулығында өндіріс ауқымының өзгеру тиімділігі изокванталар арқылы графикте де, және Кобб-Дуглас У=A·K^a · L^в функциясы арқылы да бейнеленіп көрсетілген. Н.Қ.Мамыров еңбегінде a + b қосындысы арқылы оның я 1-ден артық, тең немесе кем екендігі арқылы өндіріс ауқымының тиімділігін анықтайдыдеген мәліметтер көрсетілген.

Р.Вэрианның еңбегінде өндіріс ауқымының тиімділігі математикалық өрнектер негізінде жақсы көрсетілген. Сонымен қатар онда Кобб-Дуглас функциясына да анықтама берілген. Р.Вэрианның еңбегінде Кобб-Дуглас функциясы f(x1, x2) = A түрінде беріледі деген. Р.Вэрианның еңбегінде a 0 мен 1 арасында болып, b=1-a болады делінген. Ал осыдан a+b=1 өрнегі тұрақты болады теген тұжырым шығады. Н.Қ.Мамыровтың оқулығына сүйенетін болсақ, менің пікірмше әрқашан a+b=1 болуы мүмкін емес, сәйкесінше b=1-a тұжырымы да қате болуы мүмкін. Себебі дәл осы a+b қосындысының 1-ге тең болуынан немесе болмауынан біз өндіріс ауқымының тиімділігін жоспарлап білуімізге болады.

Жоғарыдағы мысалда мен нақты бір фирманың бір өнімі аясында өндірістік факторлардың ауқымының өсу тиімділігі қалай болатындығын сандық фактілер негізінде көрсетуге тырыстым. Осы тәжірибелік бөлім негізінде шынайы өмірде факторлардың қаншалықты артып өсуі жалпы өнімге қалай әсер ететіндігі туралы түсіндім.