Математикадан сыныптан тыс жұмыстарда оқушылардың шығармашылық қызметін дамытудың әдістемелік жолдары

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҒЫЛЫМ  ЖӘНЕ БІЛІМ 

МИНИСТРЛІГІ

 

АБАЙ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ

 УНИВЕРСИТЕТІ 

 

ФИЗИКА-МАТЕМАТИКА ФАКУЛЬТЕТІ 

 

МАТЕМАТИКАЛЫҚ ТАЛДАУ ЖӘНЕ АЛГЕБРА, ГЕОМЕТРИЯ

 КАФЕДРАСЫ

 

 

 

 

 

ДИПЛОМ ЖҰМЫСЫ

 

Математикадан сыныптан тыс жұмыстарда оқушылардың  шығармашылық қызметін дамытудың әдістемелік  жолдары

 

 

Орындаған: физика-математика

факультетінің 050109- математика

мамандығының бітіруші студенті

Жумақанова Мақпал Жүнісқызы

Ғылыми жетекшісі: п.ғ.к. профессор 

__________________Қ.И. Қаңлыбаев

 

 

«    »  ____________   2013ж.

Қарауға жіберілді.

Математикалық талдау және

Алгебра, геометрия кафедрасының

Меңгерушісі: ф-м.ғ.д. профессор

 __________________  Көксалов Қ.К.

 

 

 

 

 

 

 

Алматы 2013ж.

М А З М Ұ Н Ы

 

КІРІСПЕ ………………...………………....…………………..…………............3

 

 

І. ОҚЫТУДЫҢ ТЕОРИЯСЫ МЕН ПРАКТИКАСЫНДАҒЫ ҚУШЫЛАРДЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ҚЫЗМЕТІН ДАМЫТУ ПРОБЛЕМАЛАРЫ.....…….....8

1. Оқушылардың шығармашылық қызметінің дамуы бойынша психологиялық- педагогикалық және оқу- әдістемелік әдебиеттерге талдау жасау ....................................................................................................……………8

 

1.2 Оқушылардың шығармашылық  қызметінің мәні мен сипаттамалық  ерекшеліктері.............................…………………………………………………16

 

1.3 Математикадан сыныптан  тыс жұмыстар – оқушылардың  белсенді шығармашылық қызметінің  алғы шарты іспеттес …………............................31

 

 

ІІ. МАТЕМАТИКАДАН СЫНЫПТАН ТЫС ЖҰМЫСТАРДА ОҚУШЫЛАРДЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ҚЫЗМЕТІН ДАМЫТУДЫҢ ӘДІСТЕМЕЛЕРІ ……………………………………...........................................38

 

2.1 Оқушылардың шығармашылық  қызметінің дамуы бойынша математика-дан сыныптан тыс жұмыстарды ұйымдастыру ..................................................38

 

2.2 Математикадан сыныптан  тыс жұмысындағы оқушылардың  шығармашы-лық қызметін дамытудың жолдары ……....………............................................45

 

2.3. Оқушылардың шығармашылық қызметін дамытуға қажетті проблемалар жүйесі арқылы педагогикалық эксперимент жүргізу және оның нәтижелері..............................................................................................................71

 

 

ҒЫЛЫМИ-ӘДІСТЕМЕЛІК  ҚОРЫТЫНДЫЛАР  МЕН ҰСЫНЫСТАР…....93

 

 

ҚОРЫТЫНДЫЛАР ……………………………………………………………..98

 

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТ ТІЗІМІ ………………………………….....101

 

 

 

 

 

К І Р І С П Е

 

Зерттеудің көкейкестілігі. Бүгінгі жалпы білім беретін  орта мектеп қоғамының алға қойған міндеттерін орындау үшін баланың табиғи мүмкіндіктерін, қабілетін дамытып кең профильді және дүниежүзілік деңгейдегі жоғары мәдениет пен қажетті білім қорын жинақтаған, өз алдына жауапты шешімдер қабылдай алатын, әр істе белсенді шығармашылық әрекет жасауға қабілетті жас ұрпақты тәрбиелеуі тиіс.

Оқушыларды шығармашылық жолмен оқыту, көптеген ғалымдардың  көзқарасы бойынша, алдағы ХХІ ғасырда  іске асуға тиісті негізгі - өзекті проблема.

Оқыту процесінде мектеп оқушыларын сыныптан тыс өз бетіндік жұмыстар арқылы ойлануға үйрететін шығармашылық жұмыстар дидакт ғалымдардың (Б.М.Есипов, М.И.Скаткин, И.Т.Огородников, Р.Г.Лемберг, М.Жұмабаев, М.Дулатов, В.П.Добрица, А.Е.Әбілқасымова, А.К.Көбесов, И.Б.Бекбоев, М.И.Махмутов, М.А.Данилов, Т.И.Шамова), сондай-ақ психологтар Л.С.Выготский, С.Л.Рубинштейн, В.В.Давыдов, М.Мұқанов, В.А.Крутецкий, В.А.Понамарев, Т.Тәжібаев және т.б. мазмұнды еңбектерінде кеңінен талданған. Оқушының даму деңгейіне сай білім беріп қана қоймай, сонымен бірге олардың белгілі ғылым саласына қатысты қабілетін дамытуға, өз ортасындағы өзгерістерге сай білімін өз бетінше толықтыруға және оны жаңа жағдайларға шығармашылықпен қолдана білуге дағдылануы қажет. Сондықтан оқушылардың оқу процесіндегі таным қызметінің белсенділігін арттыру математиканы оқытудың ең негізгі бірінші дәрежелі проблемасы ретінде  біздің зерттеу жұмысымызда басшылыққа алынды.

Жоғарыда аталған педагог-ғалымдар айналысқан зерттеулерде оқушылардың  шығармашылық қызметінің дамуы жөніндегі  проблема үлкен орын алады және шығармашылық қызмет оқыту процесінде оқушылардың  ойлау қабілетін дамытудың барынша  жалпы мәселесінің құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады.

Шығармашылық қызмет математиканың  сыныптан тыс жұмыстарындағы оқушылардың  өз бетіндік жұмыстарымен тығыз байланысты болатыны осы зерттеудің өзекті мәселесі.

Біздіңше, математикадан  оқу процесінде оқушылардың шығармашылық қызметін дамыту ғылыми педагогикалық  әдебиеттерде жеткілікті қарастырылмаған және математикадан  жаңа оқулықтар мен бағдарламалар оған бейімделмеген.

Осы дипломның өзекті мәселелерінің бірі – оқушылардың математикадан сыныптан тыс жұмысына сүйеніп, жеке басының ерекшеліктерін ескере отырып, олардың әртүрлі деңгейдегі шығармашылығын дамыту, сол арқылы ақыл-ойының кемелденуіне мүмкіндіктер тудыру. Осы жағдайда оқушының сыныптан тыс жұмыстарда шығармашылық қызметін дамытудың нақты мүмкіндігі мен оны мектеп практикасында іске асыру деңгейі арасында қарама-қайшылықтар бар екені байқалады. Орта мектеп оқушыларының шығармашылық қызметін сыныптан тыс жұмыстарда дамытудағы осы қайшылықты шешуде теориялық талдаулардың жеткіліксіздігі және жалпы білім беретін орта мектептегі сыныптан тыс жұмыстардың зерттеуге сай бағыты әдістемелік жағынан толықтырылмағандығы анықталды. Осы аталған проблемаларды математиканы оқыту процесінде шешудің теориялық мәні мен практикалық қажеттігі зерттеу тақырыбын "Математикадан сыныптан тыс жұмыстарда оқушылардың шығармашылық қызметін дамытудың әдістемелік жолдары" деп анықтауға мүмкіндік берді.

Зерттеу объектісі – орта мектепте математиканы оқыту процесі.

Зерттеу пәні – математикадан сыныптан тыс жұмыстар барысында оқушылардың шығармашылық қызметін қалыптастыру процесі.

Дипломдық жұмыстың мақсаты – математикадан оқушылардың шығармашылық қызметін қамтамасыз ететін сыныптан тыс жұмыстар өткізудің мазмұнын анықтап, оның әдістемелік жолдарын көрсету.

Әдебиеттерге талдау жасаудың негізінде алдынғы қатарлы озат мұғалімдердің тәжірибесіне және практикадағы іс - тәжірибемізге сүйеніп келесі зерттеу болжамын ұсынамыз.

Зерттеудің  ғылыми болжамы. Егер шығармашылық қызмет түсінігі компоненттерін анықтай отыра, математикадан сыныптан тыс жұмыстардың әр кезеңінде оларды оқушылардың бойына оқу мүмкіндіктері мен талаптарына сай қалыптастырып отырса, онда оқушылардың шығармашылық қызметі артуымен қатар математикалық білім сапасы да артады.

Зерттеудің ғылыми - әдістемелік  міндеттері.

Зерттеудің мақсаты мен  болжамы келесі мәселелерді тұжырымдауға және оны шешуге мүмкіндік берді:

– оқушылардың шығармашылық қызметі түсінігі мен оның компоненттерін анықтап, жүйелеу;

– шығармашылықтың даму белгілері мен өзіндік ерекшеліктерін анықтау;

– қызығу, ынта, қабілеттілік, шығармашылық ұғымдарының математиканы оқытудағы сипаты мен байланысын, олардың математикадан сыныптан тыс жұмыстарындағы әсерін сипаттау;

– математиканың сыныптан тыс жұмыстарында шығармашылық қызметті тиімді ұйымдастыру мен оны іске асырудың әдістемесін ұсыну;

– ұсынылған әдістеменің тиімділігін педагогикалық эксперимент жүргізу арқылы сәйкес ғылыми-әдістемелік ұсыныстар беру.

Зерттеудің жетекші идеясы оқыту процесінде сыныптан тыс жұмыстардың  оқу материалдары оқушылардың ойлау  әрекетіне үйлесімді күш түсіру арқылы олардың шығармашылық қызметін дамытады.

Зерттеудің әдіснамалық және теориялық негізіне – таным теориясы, жеке тұлға туралы теория мен оқушы қызметін тәрбиелеудің психологиялық- педагогикалық концепциясы қызмет етеді.

Зерттеудің әдістері:

• зерттеу тақырыбына байланысты әдебиеттермен танысып, оларға ғылыми әдістемелік тұрғыдан талдау жасалды;
• Қазақстан Республикасы көлеміндегі мұғалімдердің сыныптан тыс жұмысына байланысты педагогикалық іс-тәжірибесін әңгімелесу,
• мектептерде ұйымдастырылған әр алуан шараларға қатысу арқылы үйреніп, оны талдау және жалпылау;
• мектеп оқушылары және мектепті бітірушілермен жеке және ұжымдық формада әңгімелесу,анкета жүргізу, тест жүргізу, т.б;
• педагог математиктермен, оқу-ағарту жұмысын ұйымдастырушылармен, педагогикалық баспа қызметкерлерімен, мұғалімдер, ғалымдармен әңгімелесіп кеңінен пікір алысу;
• сонымен бірге мектепте бақылап, ойға түйгендеріміз практикалық жағынан іске асырылды. Дипломның тақырыбына байланысты педагогикалық эксперимент жүргізілді.

Зерттеудің кезеңдері.

Бірінші кезеңде (1984-1990 жылдар) зерттеудің  тақырыбы анықталып, ұсынылған  проблемаға сәйкес психологиялық, педагогикалық  еңбектерге талдау жасалды, зерттеудің ғылыми аппараты, орта мектеп оқушыларының шығармашылық қызметінің даму деңгейі  анықталды, шығармашылық қызметтің  табиғаты зерттеліп, оның құрылымдық моделі жасалды.

Екінші кезеңде (1990-1996 жылдар) орта және жоғары сынып оқушыларының шығармашылық қызметтерінің даму деңгейін анықтайтын арнайы жасалған жұмыс негізінде  олардың шығармашылық қызметтерінің  бастапқы деңгейі анықталды, шығармашылықты дамытуға арналған әдістемелер бойынша  тәжірибелік-эксперименттік жұмыстар жүргізілді.

Үшінші кезеңде (1996-1999 жылдар) ұсынылған эксперименттік жұмыстың оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытуға қаншалықты ықпалы бар екені  анықталды, орта мектептің математика пәні мұғалімдерімен, әсіресе сыныптан тыс жұмыстарды ұйымдастырушыларға арналған әдістемелік ұсыныстар, шығармашылық қызметтің дамуын зор қарқынмен  тездететін тапсырмалар, логикалық  жаттығулар жүйесі, оқу-әдістемелік  құралдар жасалды.

Зерттеу жүргізілген тірек  оқу орындары:

Алматы қаласындағы №13, 141 мектептер мен Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің физика- математика факультеті  және оның жанындағы  №39 лицейдің жоғарғы сыныптары. Эксперимент  жұмысының әртүрлі кезеңдерінде оған 50 мұғалім және 270 оқушы қатысты.

Зерттеу мазмұнына енгізілген ғылыми - әдістемелік жаңалықтар:

-оқушылардың шығармашылық қызметінің мөлшері, даму белгілері анықталып, математикадан сыныптан тыс жұмыстарды жүйелі және мақсатты түрде барлық оқушыларға жүргізу қажеттігі негізделді;

-оқушылардың шығармашылық қызметін дамытуға бағытталған математикадан сыныптан тыс жұмыстар әдістемелік жағынан жетілдірілді, шығармашылық қызметтің табиғатын анықтайтын дидактикалық шарттар ұсынылды.

-математиканың сыныптан  тыс жұмыстарының тиімді түрлерін  оқушылардың өз бетіндік жұмыстарымен үйлестіріп, оқыту процесінде оқушылардың шығармашылық қызметін дамытудың әдістемесі жасалды.

Зерттеу жұмысының теориялық  мәні математикадан жүргізіліетін  сыныптан тыс жұмыстардың жәрдемімен оқушының өз бетіндік шығармашылық қызметін дамытудың қажеттігі әдістемелік  тұрғыдан алғанда оның оқушылардың  жоғары сапалы білім алуында мәні зор екендігі анықталды.

Ғылыми зерттеу жұмысының  практикалық мәні

Ұсынып отырған әдістемеміз  мектептерде оқытылып жатқан математика пәнінің бағдарламасына сәйкес сыныптан тыс жұмыстарды өткізу барысында  оқушылардың шығармашылық қызметін дамытуға тікелей әсерін тигізеді және жалпы математикадан білімді  дұрыс меңгеруіне көмектеседі. Зерттеу  нәтижесінде алынған нәтижелер  мен әдістемелік ұсыныстар мектеп мұғалімдерінің іс-тәжірибесінде қолданылып жүр және олар педагогикалық институттардың студенттеріне – болашақ математика мұғалімдеріне де пайдалы болады деп есептейміз.

Қорғауға ұсынылатын қағидалар:

- оқушылардың шығармашылық  қызметін дамыта оқытудың теориясы  мен практикасындағы орны, оның  жеке тұлғаның дамуына тигізетін  әсері;

- математикадан сыныптан  тыс өткізілетін жұмыстардың  мазмұнын мектеп бағдарламасына  сәйкес жүйелі түрде анықтап,  оны ұйымдастырудың дидактикалық  негізі;

- оқушының пәнге ынтасына, математикаға  қызығушылығын тудыратын  қабілетіне сай сыныптан тыс  жұмыстарда олардың шығармашылық  қызметін дамытудың әдістемесі;

- ұсынылып отырған әдістемені  эксперименттік жұмыс жүргізу  арқылы дәлелдеп көрсету.

Зерттеу нәтижелерінің дәлелділігі  және негізділігі.

Зерттеу нәтижелерінің педагогикалық, психологиялық, әдіснамалық  негізде  мазмұндалуымен, зерттеудің ғылыми аппаратына оның мазмұнының сәйкес болуымен, проблеманы талдауға қолайлы келетін әдіс-тәсілдердің  пайдаланылуымен, ұсынылған әдістеменің  тиімділігімен орта мектеп мұғалімдерінің іс-тәжірибесіне енгізілуімен қамтамасыз етіледі.

Зерттеу нәтижелерін сынақтан өткізу мен тәжірибеге ендіру.

Зерттеудің ұсынылған  қағидалары, нәтижелері орта мектепте оқытудың әр алуан проблеммаларына арналған конференциялар мен мұғалімдер тәжірибесінде баяндалды.

Оқушылардың шығармашылық ойлау  қабілетін сыныптан тыс жұмыстар арқылы тәрбиелеуді іске асыру мақсатында иегердің Алматы қаласы мен Алматы облысындағы мұғалімдер білімін  жетілдіру институттарында және Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінде  оқылған лекцияларындағы теориялық  және практикалық идеялары мектеп өмірінде өз нәтижелерін беруде.  Зерттеу жұмысының құрылымы:

Диплом кіріспеден, дербес екі тараудан, қолданылған әдебиеттер тізімінен және қосымшадан тұрады.

Кіріспеде зерттеу жұмысының  көкейкестілігі, мақсаты, міндеті, зерттеу  объектісі тағы басқа зерттеу  аппараты кеңінен сипатталады

"Оқытудың теориясы  мен практикасындағы оқушылардың  шығармашылық қызметінің дамуының  проблемалары" атты бірінші тарауда  психология мен дидактиканың  жаңа жетістіктеріне сүйене отырып  зерттеліп отырған мәселенің  мәнін ашу қарастырылған. "Шығармашылық", "педагогикалық шығармашылық" ұғымдары анықталып, оны құрайтын  компоненттері негізделген. Оқушылардың оқу-танымдық қызметінің, өз бетіндік шығармашылық әрекетінің, жеке адамның шығармашылық қызметінің дамуы ең алдымен психологиялық ұғым екені талданады, математиканың сыныптан тыс жұмыстарында қызығу, себеп-салдар, қабілеттілік, аналитикалық және эвристикалық ойлау сияқты психологиялық ұғымдардың математиканың сыныптан тыс жұмыстарында әр түрлі формада қолданылуы айқындалған.

"Математикадан сыныптан тыс жұмыстарда оқушылардың шығармашылық қызметін дамытудың әдістемелері" деген екінші тарауда сыныптан тыс жұмыстар ұйымдастыру негізінде оқушылардың шығармашылық қызметін дамыту жолдары зерттелді және біз талдаған сыныптан тыс жұмыстардың мазмұны мен формасы және оларды өткізуге қойылатын негізгі талаптар келтірілді. Дәстүрлі және қазіргі қоғамның дамуына сай деңгейдегі сыныптан тыс жұмыстардың ерекшеліктеріне жан-жақты талдау жасалды. Оқушылардың шығармашылық қызметін дамытудағы Жас математиктер қоғамының жұмыс істеу әдістерінің мазмұны сипатталды, нәтижелері келтірілді.

Қорытындыда педагогикалық  эксперимент пен тәжірибелік  жұмыстардан алынған нәтижелер, сыныптан тыс жұмыстар арқылы оқушылардың  шығармашылық қызметін дамыту туралы  ғылми-педагогикалық ұсыныстар келтірілген.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

І. ОҚЫТУДЫҢ ТЕОРИЯСЫ МЕН  ПРАКТИКАСЫНДАҒЫ ОҚУШЫЛАРДЫҢ ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ҚЫЗМЕТІН ДАМЫТУ ПРОБЛЕМАЛАРЫ

 

 

Республика мектептерінің  алдына оқушылардың шығармашылық қабілетін  дамытуға барлық мүмкіндіктер жасау  мақсаты алға қойылып отыр. Мектеп – қоғамның талаптарына байланысты өзгеретін және қоғамның барлық мүшелеріне қызмет жасайтын ерекше әлеуметтік құрылым. Мектептің айналысатын мәселесі жөнінде әр дәуірдің адамдарының көзқарасы мен түсінігі түрліше сипатта болды. Әлеуметтік прогресс неғұрлым жоғарылаған сайын осы прогресті қамтамасыз етудегі мектептің орны мен міндеті солғұрлым күштірек болмақ.

Қазір Республикамыздың мектептері өтпелі кезеңде тұр, ол дүние жүзінің  алдыңғы қатарлы мектептерінің  озық тәжірибесінен үйреніп оқытуды  ұйымдастыру түрі жөнінен де, білім  беру сапасы жөнінен де жаңа жоғары кезеңге көтеріліп келеді, ол ескі әдіс-тәсілдермен бұдан былай  оқыта алмайды.

Оқушылардың оқу саласындағы  шығармашылық қызметі жөнінде (ТМД  көлемінде) А.Е.Әбілқасымованың (1), М.Ахметовтың (2), Г.Д.Балктың (3), И.И.Дырченконың (4), И.К.Қадыровтың (5), В.Н.Сергеевтың (6), Г.А.Тонянның (7), М.И.Махмутовтың (8) т.б. мазмұнды еңбектері бар. Сонымен бірге математиканы оқыту әдістемесінде және әсіресе сыныптан тыс жұмыстарға байланысты оқушылардың шығармашылық қызметі туралы түсініктің өзі осы күнге дейін әртүрлі сипатта түсіндіріліп келеді.

Сондықтан да зерттеуге алған  тақырыптың І тарауын математикадан  сыныптан тыс жұмыстарда оқушылардың  шығармашылық қызметінің дамуының психологиялық-педагогикалық  негіздеріне арнадық. Біз бұл  тарауда Республикамыздың және ТМД  көлеміндегі психология мен дидактика  ғылымының жетістіктеріне сүйеніп  және Республика мектептерінің іс-тәжірибесіне, сондай-ақ зерттеліп отырған мәселе жөніндегі әдебиеттерге талдау жасаудың (жалпы түрде болса да) негізінде  алға қойылып отырған мәселенің  мәнін ашуға ұмтылдық.

 

1.  Оқушылардың шығармашылық қызметінің дамуы бойынша психологиялық-педагогикалық және оқу-әдістемелік әдебиеттерге талдау жасау

 

Оқушылардың шығармашылық қызметі  туралы мәселе көне заманнан бастау алады. Сократтың өзі-ақ оқыту барысында  оқушылардың танымдық белсенділігі мен ізденімпаздық шығармашылығын арнайы басқарудың маңыздылығын атап көрсеткен-ді. Архимедтің өзі белгілі  әдіс – эвристикалық әдісті геометриялық фигуралар мен денелердің беттерінің ауданы мен көлемдерін есептеуге  қолданған. Ежелгі Рим философтарының түсіндірулерінде білімді игеруде  оқушылардың белсенді шығармашылығы  айтарлықтай рөл атқарады деген пікір айтылады. Оқытуды күшейту құралы ретіндегі оқушылардың шығармашылық ізденімпаздығы туралы пікір Я.А.Коменскийдің (66) еңбектерінде, сонан соң И.Г.Песталоцци мен А.Дистервегтің (9) еңбектерінде тереңдетіледі. Мәселен, А.Дистервег оқыту барысында баланың шығармашылық ізденімпаздығы оның ақыл-ой қабілетін дамытудың аса маңызды құралдарының бірі деп есептейді. Декарт жаңа теорияны ашу кезінде ойдың тізбектілігін орнықтыруға ұмтылды. Математикалық зерттеу жұмысында басшылыққа алынатын арнайы ереже ойластырды, оның осы күнге дейін зор мәні бар. Математикалық шығармашылық туралы математиканың теориясымен айналысатын үлкен математик, ғалым-мамандардың айтқандарының мәні зор.

Математикалық шығармашылық қызмет туралы белгілі француз математигі А.Пуанкаре өзінің терең ойларын қалдырды. “Ғылым және Әдіс” деген кітабында шығармашылық кезіндегі «математиктің ойында” болып жататын күрделі процестер мен құбылыстарды психологиялық тұрғыдан түсіндіруге әрекеттенеді.

Математиканы оқытудың психологиясы мен педагогикасы жайында көптеген шетел авторларының еңбектері бар, олардың ішінде Д.Пойа (10), Дж.Брунер, А.Фуше, Ж.Адамар, Г.Биргкоф еңбектерінің мәні зор (11). Математикалық шығармашылықтың заңдарын ашу туралы мәселені алға қойған американың математигі Д.Пойа математикалық ашылыстарда бақылау, жалпылау, болжам, эксперимент, дәлелдеу сияқты кезеңдердің болатынын атап көрсетті. Математикалық шығармашылықта қолданылатын зерттеу әдістері басқа жаратылыстану ғылымындағы эксперименттік әдістермен бірдей екенін Д.Пойа дәлелдеді.

К.Д.Ушинский еңбектерінде оқушылардың  шығармашылық ойлау қабілетін дамытатын  оқыту әдістері айтарлықтай жетілдірілген. Алайда, С.Т.Шацкий мен М.Н.Скаткиннің (13) зерттеулері көрсеткеніндей, бұқаралық мектеп 50-жылдарға дейін догматизмнің үлесі басым болған көрнекі құралдармен түсіндіріп, оқытылған. Елуінші жылдардан бастап, ғылыми-техникалық революция табыстары мен мектептің өмірімен байланысының нығаюы сияқты факторлардың т.б. ықпалымен дидакттар мен әдіскерлердің шығармашылық ізденімпаздықты дамыту теориясына деген ықыласы қайтадан күшейе түседі. Болашақ маманның шығармашылық тұлғасының негіздері ретінде оқушылардың танымдық ізденімпаздығын қалыптастыру міндеттерін шешуді авторлар олардың танымдық іс-әрекетін нысаналы түрде ұйымдастыруда деп біледі. Оның үстіне шығармашылық ізденімпаздық ұғымының мазмұнына авторлар түрлі мағына береді. Біреулері шығармашылық ізденімпаздықты “оқушының ақыл-парасат қабілеті және оның өз бетінше ізденіп оқуына мүмкіндік беретін бейімділігі” ретінде қарастырады (8), екінші біреулері шығармашылық ізденімпаздықтың мәні мектеп оқушысының білімді игеруде өз күшімен талпынуына дайын екендігінде, яғни қабілеті мен ұмтылысында деп біледі, үшінші біреулері шығармашылық ізденімпаздық ұғымын білім мен іс-әрекет тәсілдерін өз күшімен игеруге ұмтылысынан көрініс табатын жеке тұлғаның қасиеті ретінде айқындайды (13). Шығармашылық ізденімпаздықты дара тұлға өзінің танымдық іс-әрекетін өз күшімен ұйымдастыруы және оны жаңа танымдық проблеманы шешу үшін қолдана білуі сияқты жеке адамның сапасы ретінде оқушылардың білім мен іс-әрекет тәсілдерін игеруді қажетсінуі және бейімделуі, танымдық міндеттерді бөгде біреулердің тікелей көмегінсіз шешу қабілеті іс-әрекет мақсатын айқындауға және оған түзету жасауға бейімділігі ретінде қарастыруды көздейді (14).

Зерттеулердің түрлі авторлары  оқушылардың оқудағы шығармашылық қызметінің дамуы мен белсенділігін  қалыптастыру проблемаларын практикада шешудің түрлі жолдарын бөліп  көрсетеді:

Шығармашылық іс- әрекеттің  табиғаты жөнінен дербес екенін білдіретін өз бетіндік жұмысты ұйымдастыру  мен оқу міндеттерін іріктеп шешу арқылы (15,16,13);

Шығармашылық іс-әрекеттің тәсілдерін қалыптастыру арқылы;

Іс-әрекеттің бағдарланушылық  негізін құрайтын жалпылама білімдерді  енгізу арқылы (17);

Оқытуға әдістемелік білімдер элементтерін енгізу арқылы; Оқу іс- әрекетін өздігінше бақылауды дамыту арқылы;

Бір авторлар шығармашылық ізденімпаздықты оқып-үйренуші бөгде  адамның көмегінсіз жүзеге асыратын кез-келген әрекетпен салыстыратынын (18,19 т.б.), екінші біреулері тек шығармашылық әрекетпен ғана салыстыратынын да (20, 21, 22) айта кетеміз.

Жоғарыдағы шолудан айқын  көрініп отырғанындай, шығармашылықтың  мазмұнын бір аяда (әрекет, дайындық, бейімділік т.б.) ғана ашуға болмайтын  күрделі ұғым болып табылады. Тегінде, жеке тұлғаның бұл біріккен қасиеті  талдау жасау негізінде жүйелі түсіндіруді  талап ететін көп қырлы қасиет болса керек.

60-шы жылдарға дейінгі  кезеңде шығармашылық ізденімпаздық  пен белсенділік ұқсас ұғымдар  ретінде қарастырылып келеді. Кейінірек бірқатар еңбектерде (24) бұл ұғымдардың ара жігін ажырату әрекеттері жасалды. Б.П.Есипов, (23) және басқалар белсенділік ұғымын неғұрлым кең ұғым деп есептейді. Мәселен, Б.П.Есипов: “Белсенділік оқушы ақыл-ойының, шығармашылық ізденімпаздығының белгілі бір дәрежесін көрсетеді”,-дейді (16). И.Я.Лернер шығармашылық белсенділік пен танымдық ізденімпаздық ұғымдарының ара қатынасы жөнінде бұған қарама-қарсы пікірді ұстанады. Б.П.Есиповтың пікірімен дауласа келіп, ол белсенді шығармашылық қабілетке ие болу үшін ізденімпаз болу керектігін алға қояды. Өзінің іргелі еңбегінде бұл көзқарастарға талдау жасай келе, Т.И.Шамова (12) оларды бір-бірінен бөле қарауға болмайтындығын атап көрсетеді. Сонымен, қомақты талдау материалдарында танымдық белсенділік ұғымының, шығармашылық қызмет ұғымының мәнін тек оларды диалектикалық бірлікте пайдаланғанда ғана түсінуге болатынын көрсетеді (12). “Біз шығармашылық белсенділікті оқушының ақыл-ой және дене қуатын жай ғана жұмылдыруына жатқызбаймыз, қайта оны жеке тұлға әрекетінің сапасы ретінде қарастырамыз, бұл сапа оқушының әрекет мазмұны мен процесіне көзқарасында, оның білімді және іс-әрекет тәсілдерін оңтайлы қысқа мерзімде тиімді игеруге ұмтылуында, мінез-құлық, ерік-жігерін оқу-танымдық мақсаттарға жұмылдыруында көрініс табады”,-деп көрсетеді Т.И.Шамова. Танымдық белсенділіктің мәнін өзінің қалай түсінетіндігіне сүйене отырып, ол оның үш деңгейін бөліп көрсетеді, олар: жаңғырту, түсінудің пәрменділігі және шығармашылықтың деңгейі.

Т.И.Шамова шығармашылық ізденімпаздықты  жеке адамның білім мен іс-әрекет тәсілдерін бөгде біреудің көмегінсіз игеруге, қоршаған өмір шындығын одан әрі өзгерту және жетілдіру мақсатымен танымдық міндеттерді шешуге ұмтылысымен  және бейімділігімен сипатталатын қызметі  ретінде қарастырады. Белсенділікті  әрекет сапасына жатқызу, яғни, белсенділікті  әрекеттің кейбір деңгейі ретінде қарау Т.И.Шамованың (12) еңбектерінде кездеседі, оның еңбегінде белсенділік, ізденімпаздық, шығармашылық ұғымдары бірге қарастырылады. Шынында да, егер танымдық ізденімпаздық білім мен әрекет тәсілдерін игеруге ұмтылушылықпен және бейімділікпен сипатталып жеке адамның қасиеті болса, онда осыдан келіп белсенділікті,-деп көрсетеді Т.И.Шамова (12) біз оқушының әрекетшілдігі деп қарамаймыз, қайта осы әрекеттің сапасы деп қараймыз, бұл сапада оқушының дара тұлғасы, оның әрекет мазмұнына, сипатына көзқарасы және өзінің ерік-жігерін оқу-танымдық мақсаттарға қол жеткізуге жұмылдыруға ұмтылуы көрініс табады. Белсенділікті танымдық ізденімпаздық ретінде қарастырып отырғанын, яғни ізденімпаздық дегеніміз белсенділіктің сипаттамасы екенін аңғару қиын емес. Қаралып отырған қағидадан танымдық белсенділік пен танымдық ізденімпаздық диалектикалық тұрғыда өзара байланысты және оқу танымдық процесте ажырағысыз деген қорытынды шығаруға болады.

Психология ғылымында  математикалық қабілеттілік проблемалардың комплексі ретінде қарастырылады. Осы заманғы психологиялық зерттеулерде математикалық қабілетке қатысты 1) есептер шешуге байланысты ойлау  тәсілдерінің ерекшеліктерін анықтауға  ұмтылу; 2) математикалық қабілеттің құрылымына талдау жасауға ұмтылу сияқты екі бағыт бар.

Логикалық ойлау математиалық ой қорытудың негізін құрайды, осы  тұрғыдан алғанда есептер шешу процесі  бұрыннан белгілі проблемаларға  жаңа салдарлар жасау болып табылады. Қарастырылған пәнге байланысты бұрын алған білімдерге сүйеніп  негізделген салдарлар жасай  аламыз. Бірақ математикалық ой тұжырымы тек логикалық жағынан тұрмайды. Математикалық қызметтің жемісті  болуы үшін тек логикалық қорытындылардың  жетімсіз болатыны туралы ірі математиктер Декарт пен Галуа көрсетті. Кез-келген жаңа теореманы ашудың себебі ол алғашқы  аксиомаларға байланысты бола отырып дәлелденген, олай болса осы аксиомалардан  шығарып ойды қорытуға болатын сияқты. Бұл тек дайын ғылымға қарап  отырған сияқты болып шығады. Ал шынында да дәлелдеушілер салыстырады, мәселенің барлық жақтарын қарастырып, шындыққа қол жеткізеді.

Осы сияқты қорытындыларға оқушыларда логикалық амалдарды  қалыптастыру мәселесімен айналысқан орыс психологтары да келді. Олардың  зерттеген жұмысының қорытындысы  төмендегідей болды. Шын ойлау процесі  аяқталған логикалық конструкциялармен  шектелмейді, онда іздеу, байқап көру, қателіктер болады. Өз ойын түсіну –  демек қол жеткізуге тиісті қорытындының әрбір қадамы салыстырылады, сонымен, келесі ой процесінің ағымын бағыттауға болады. Бұл пікірдің дұрыстығын индукцияға яғни тәжірибеге сүйеніп ашылған  математика саласындағы жаңалықтар дәлелдейді.

Профессор Н.А.Менчинская (25) есептерді өз бетінше шешу кезіндегі оқушыларды ойлау техникасына үйрету негізіне арифметикалық есептерді шешетін білім берудің әр түрлі байланыстарын сапалы түрде орнату екенін атап көрсетеді.

Н.А.Менчинская есеп шешудің  жолын іздеуге оқушыларды белсенділікпен қатыстыру мәселесін көтереді. Оның басшылығымен оқушылардың математикалық-шығармашылық ойлауының ерекше тәсілдерін табу жөніндегі  көптеген зерттеулер жүргізілді. Бұл  жұмыстарда зерттеушіге таныс емес  есептерге талдау процесіне көп  орын берілді. Осы мәселені экспериментті  жолмен тексеріп, есеп шешуде аналитикалық әдістің тиімділігін орыс психологы З.И.Калмыкова дәлелдеді (17).

З.И.Калмыкова есеп-проблемада шешуші белгілі мен ізделіндінің арасында “ойлаудың барынша жіктелген  аналитикалық-синтетикалық жұмысының  нәтижесінде” қажетті байланысты орнатуы  мүмкін. Ол талдаудың жалпы бағдарлы талдау, берілгенді талдау, функционалдық  байланыстарды талдау, ой қорытуды талдау, бұл өз кезегінде көптеген ақыл-ой әрекетін арнайы талдайтын, есептің  берілгендері мен ізделінділері арасындағы арнайы байланыстар мен қатынастарды ашуға бағытталған талдауларды бір-бірінен ажыратып көрсетеді.

Е.Н.Кабанова-Меллер, И.С.Якиманская зерттеулерінде геометрия есептерін шешудегі арнайы ойлау тәсілдері көрсетеледі, олар:

геометриялық фигураларды  мәнді және мәнді емес белгілерін ажырату;

геометрияның элементтерін әр түрлі көзқараста қарастыру.

кеңістіктегі геометриялық фигура элементтерінің арасындағы қатыстарды орнату.

А.П.Шеварев математикалық ой қорытудың логикалық құрылымын зерттей отырып, негізі басқа есептер болып табылатын қиын алгебралық есептерді шешкенде оқушылар оның ережелеріне түсінбейтіндігіне мұғалімдердің назарын аударды.

Білімді меңгерудегі оқушылардың  жеке ерекшеліктері оның ойлау тәсіліне байланыстылығын психологтар ерекше атап өтеді. Оның үстіне оқушылардың  белгілі оқу материалын меңгеруіне қатысты берілген тәсілдер бойынша  жеке тұлғаның әр түрлі ойлау әдістерін  игеруінің ерекше мәні бар.

Ғалым-математиктер мен педагогтар, әдіскерлердің оқушылардың математикалық  қабілеті мен шығармашылығы жөнінде  жазған еңбектері, олардың мәні құрылымына жасалған талдаулар зерттеушілерді белгілі бір қорытындылар жасауға келтіреді. Олар бөліп қарастырған математикалық қабілет пен шығармашылық бір мезгілде күрделі білім беру, қабілеттіліктен басқа компоненттер: қабылдаудың ерекшелігі, түсінік және т.б. шын ойлау тәсілдеріне жақын, бұларды мектеп математикасын шығармашылықпен меңгерген оқушының қалай қолданғанына байланысты.