Негізгі құр

Кіріспе……..3 
I- бөлім. Негізгі құралдар, олардың жіктелуі мен бағалануы…..5 
1.1. Негізгі құралдардың жіктелуі…….5 
1.2. Негізгі құралдардың бағалануы…..8 
1.3. Негізгі құралдардың тозуы…12 
1.4.Негізгі құралдардың амортизациялық аударымдыалудың себі……….15 
ІІ- бөлім. Негізгі құралдардың тозуы, оларға амортизациялық аударым мөлшерін есептеу және есептеуді ұйымдастыру…….17 
2.1. Сапалық және табиғи тозу, оларға амортизацилық аударым есептеу әдісі……..17 
III-бөлім. Негізгі құралдарды жөндеудің, істен шығарудың, түгендеудің есебі……26 
3.1. Жай және күрделі жөндеу…………26 
3.2. Негізгі құралдарды істен шығару….29 
3.3. Негізгі құралдарды түгендеу………..32 
Қорытынды…………..33 
Қолданылған әдебиеттер тізімі……….35

Кіріспе  

  «Жаңа оңжылдық-кәсіпорының жаңа  экономикалық  өрлеуі, жаңа мүмкіндіктері» — Нұрсұлтан  Әбішұлы  Назарбаев.

Қандай  ғылымның болмасын пайда болу тарихы,  маңызы  мен  мақсаты  және қоғамда  алатын  өз  орны  бар  екендігі  белгілі. Солардың  ішінде  басқа салалардан  оқшауланатын – бухгалтерлік  есеп  саласы.

Бухгалтерлік есеп саласы бұдан бірнеше жүздеген жылдар бұрын пайда болып, күнделікті өмірде қолданылуы барысында қоғамның әлеуметтік-эканомикалық жағдайларына қарай өзгерістерге ұшырап келе жатқан ғылым болып табылды. Бухгалтерлік есеп туралы белгілі ғалым Б. Де Солозано «Бухгалтерлік есеп барлық  ғылымдар  мен өнердің ең алдында тұрады, басқалары онсыз өмір сүре алмаса, бухгалтерлік есеп үшін олардың ешқайсысы қажет емес және де бухгалтерлік есепсіз әлемді басқару мүмкін емес, адамдар да бірін бірі түсінбес еді»- деген болса, оның әріптесі П.Самуэльсон «Біздің ғасырымыз- машина ғасыры, сондай-ақ ол Бухгалтерлік есеп ғасыры болып табылады»,-дейді. Ал осы ғылымды зерттей келе Р.А. Фаулки «Есеп- бұл барлық бизнестің арожданы, ұяты», -деп жазған. Бухалтерлік есеп ұйымның қаржылық ақпараттарын өлшейтін, өңдейтін, есептейтін және оны пайдаланушылардың қолдануына ыңғайлы етіп жеткізіп беріп отыратын жүйе болып табылады. 

  Курстық жұмыстың басты  өзектілігі : бухгалтерлік есепте негізігі құралдар деп өндіріс үдерісінде ұзақ уақыт бойы, яғни бір жылдан артық пайдаланатын, өзінің бастапқы түрін, көлемін сақтай отырып, құнын шығарылған өнімге орындалған жұмысқа, көрсетілген қызметке есептелген амортизациялық аударым мөлшері шегінде біртіндеп ауыстырып отыратын еңбек құралдарын,яғни материалдық активтерді айтады.

Бухалтерлік есеп басқару жүйесінде ең маңызды  орындардың бірін иеленді.     Жалпы,курстық жұмыстың басты мақсаты: зерттеу жүргізу және зерттеу нәтежесінде негізгі құралдар есебінің әдістерін, жолдарын  қарастыра  отырып, ұсыныстар мен пікірлер енгізу.

Жалпы,бухгалтерлік есеп ұйымға оның қаржылық жағдайын жоспарлау, бағалау, бақылау және талдау секілді  функцияларды орындау үшін қажет.Сонымен  қатар бухгалтерлік есеп кәсіпорынның активтері мен міндеттемелері, капиталы және өндірілген өнімдері мен олардың сатылғандығы туралы ақпараттарды жинақтап көрсетеді. Тек қана бухгалтерлік есеп арқылы ұйымның кірістері мен шығыстарын және шаруашылық қызыметінің соңғы қаржылық нәтижесін анықтауға болады.

Курстық жұмыстың басты міндетті: ол біріншіден негізгі құралдар,олардың жіктелуі мен бағалануы,ал екіншіден негізгі құралдардың тозуы,оларға амортизациялық аударым беру.

Сондықтан курстық жұмыстың басты мақсаты: ол зерттеу жүргізу және зерттеу  нәтежесінде негігі құралдар есебінің әдістерін, жолдарын қарастыра отырып, ұсыныстар мен пікірлер енгізу.

Бүгінгі таңда ел экономикасының нарықтық жолға  көшуіне байланысты жаңа кәсіпкерлік  қызметтердің пайда бола бастауына  сәйкес бухгалтерлік есептің маңызы мен рөлі арта түсуде. Осыған орай бухгалтерлік есептің мазмұны мен құрылымына өзгерістер еңгізілді. Осыларды ескере отырып, бұрын есепші деп саналып келген бухгалтер маманы кәсіпорынның қаржылық жағдаиын анықтап, бағалап, есептеп отырумен қатар кәсіпорынның алдағы уақыттағы экономикалық әл-ауқатын дамыту жолдарын жоспарлай білуі қажет. Сондықтан да кез кез келген елде бухгалтер мамандарын барынша білімді етіп дайарлау сол елдегі ұйымдардың экономикалық жағынан тұрақты дамуына кепілдік береді. Осыдан да болар ғалым Дж. Мэйдің «Бухгалтерлік есеп эрасы басталды»,- деп айтуы, жоғарыда айтылып өткен әлемге аты белгілі ғалымдар Б.Де Солозано, П. Самуэльсон, Дж. Мэй, мен Р.А. Фаулкидің және Л. Фон Мизесатердің сөздерін ескерсек, бұл оқулықтын жоғарыда аталған мамандықтардан басқа да салаларда қызмет атқаратын қызметкерлер үшін қажет екендігі сөзсіз. Өйткені «Кез келген саладағы шаруашылықты жүргізуде жақсы нәтижеге қол жеткізу үшін сенімді кеңес беретін және дұрыс жол сілтейтін жалғыз ғана бухгалтерлік есеп», -деп данышпан ғалым Цирул бекер айтпаған болар.

Кіріспе

Тақырып өзектілігі нарықты қатынастар кеізнде кәсіпорындар мен ұйымдардың қызметтерін үздіксіз қамтамасыз ету  үшін олардың негізгі құрал- жабдықтары болуға тиісті.

Кез келген өнеркәсіп, өндіріс түрлері  еңбек күші, еңбек құралдары және еңбек бұйымдарысыз өндірістік процестің басталуы мүмкін емес.

Өндіріс  тиімділігін анықтауда негізгі құралдардың түсуі мен шығуы олардың бағасы, негізгі әсер етуші факторлардың бірі болып табылады.

Сондықтан оның есбін дұрыс  ұйымдастырмай, ішкі бақылауы мен аудитін дұрыс жүзеге асырмай қадағалау мүмкін емес.

Тақырыптың  мақсаты болып «Техоснастка-Ремсервис» ЖШС негізгі құралдардың есебін, аудитін жүргізу тәртіптері мен  әдістеріне  тоқтала кетіп, оның есебі мен аудитін жүргізудегі  артықшылықтар мен кемшіліктерді көрсету, жетілдіру жолдарын анықтау  болып табылады.

Тақырыптың  міндеті:

-         Негізгі құралдардың түсінігі мен экономикалық мазмұны;

-         Олардың есебін жетілдіруде ғалымдар мен тәжірибиешілердің еңбектеріне;

-         Кәсіпорынның ұйымдық – экономикалық және есеп қаржылық жұмысына;

-         Негізгі құралдардың түсуі мен тозуына;

-         Олардың қозғалысын құжаттауға;

-         Синтетикалық және аналитикалық есебі мен аудитіне сипаттама беру саналады.

Жұмысты орындау кезінде Қазақстан Республикасының “Бухгалтерлік есеп туралы заңы”, “Қазақстан Респуликасының қаржылық есеп стандарттары”, “Дәнқамту” ашық акционерлік қоғамының жылдық есеп мәліметтері қолданылды

Жұмыстың  теоретикалық және әдістмелік негізі болған ғалымдардың және тәжірибиешілердің  еңбектері, инструкивтік және нормативтік құжаттар.

Тақырып бойынша жұмыс жүргенде келесі әдістер қолданылды: салыстыру, талдау әдістері, теоретикалық және нақты  материалды тұжырымдау, статистикалық  топтастыру, баланстық тұжырым, екі  жақты жазу, түгелдеу, бағалау.

Күтілетін нәтижие болып негізгі  құралдардың есебімен мен аудитін  кәсіпорындарда тиімді ұйымдастыру  жолдарын және жетілдіру бағыттарын қарастыру болып табылады.

КІРІСПЕ

Диплом жұмысының өзектілігі. Бухгалтерлік есеп көптеген жылдар бойы басқа ғылымдар сияқты дамып, қоғамның экономикалық-әлеуметтік жағдайларына сай өзгерістерге ұшырап келе жатқан, сондай-ақ өмірде өзінің ерекшелігімен оқшауланатын ғылым болып табылады. Белгілі ғалым Б. Дс Солозано осы ғылым туралы "Бухгалтерлік есеп барлық ғылымдар мен өнердің ең алдында тұрады, басқалары онсыз өмір сүре алмаса, бухгалтерлік есеп үшін олардың ешқайсысы қажет емес»- деген болса, оның әріптесі Р.А. Фаулки "Есеп — бұл барлық бизнестің тілі, яғни философиясы" - деп атаған. Бухгалтерлік есеп ұйымның қаржылық ақпараттарын өлшейтін, өңдейтін, есептейтін және оны пайдаланушыларға жеткізіп отыратын жүйе болып табылады. Бухгалтерлік есеп басқару жүйесінде ең маңызды орындардың бірін иеленеді. Бұған дәлел ретінде Біріккен Ұлттар Ұйымының 1992 жылы өткізген конференциясында "Есептей алмаған, басқара алмайды" — деген сөздің бекер айтылмағандығын атап өтуге болады. Жалпы, бухгалтерлік есеп ұйымға оның қаржылық жағдайын жоспарлау, бағалау, бақылау және талдау секілді функцияларды орындауы үшін қажет. Сонымен қатар бухгалтерлік есеп кәсіпорынның активтері мен міндеттемелері, капиталы және өндірілген өнімдері мен олардың сатылғандығы туралы ақпараттарды жинақтап көрсетеді. Тек қана бухгалтерлік есеп арқылы ұйымның табыстары мен шығындарын және шаруашылық қызметінің соңғы қаржылық нәтижесін анықтауға болады. Бухгалтерлік есептің ақпараттық жүйесі қаржылық (сыртқы) және басқарушы (ішкі) есеп болып екіге бөлінеді.

Бухгалтерлік есеп (есеп жүргізу ретінде) дүниежүзіндегі кез  келген бухгалтерияның іс жүзіндегі  қызметінің мәнін айқындап, бағалауға мүмкіндік береді. Қоғамның дамуы барысында бухгалтерлер үш міндетті шешеді:

1) есепті барынша ақпаратты,  әрі дәл жасау;

2) оның қарапайым және  арзан болуына қол жеткізу;

3) шаруашылық өміріндегі  деректер жөнінде дер кезінде  ақпарат алу.

Алайда бұл міндеттер едәуір шамада бірін-бірі өзара жоққа шығарып, болғызбайтын, өйткені меншік иесінің, әкімшіліктің, қызметкерлердің, бағынышты тұлғалардың, кредиторлар мен дебиторлардың мүдделері қарама-қайшы және осы қарама-қайшылықтар есепті регистрде міндетті түрде бейнеленеді.

Зерттеу жұмысының мақсаты. Бухгалтерлік есепте негізгі құралдар деп өндіріс үдерісінде ұзақ уақыт бойы, яғни бір жылдан артық уақыт пайдаланатын, өзінің бастапқы түрін, көлемін сақтай отырып, құнын шығарылған өнімге, орындалған жұмысқа, көрсетілген қызметке есептелген амортизациялық аударым мөлшері шегінде біртіндеп ауыстырып отыратын еңбек құралдарын, яғни материалдық активтерді айтады. «Негізгі құралдарға» — қозғалмайтын мүлік, жер учаскелері, үйлер мен ғимараттар, өткізгіш тетіктер, машиналар мен жабдықтар, өлшеуіш және реттеуіш аспаптары мен құралдары, есептеуіш машиналар мен техникалары және олардың бағдарламалық құралдары, көлік тасымалдау құралдары, аспаптар, өндірістік және шаруашылық құрал-саймандары, өнім және жұмыс малдары, көп жылдық көшеттер, шаруашылықтың ішкі жолы, тағы да басқалар жатады.

Барлық «негізгі құралдар»  өздерінің өндіріске қатысуына  қарай өндірістік және өндірістік емес болып екі топқа бөлінеді. Өндірістік негізгі құралдар деп өндірісте  қызмет ететін, яғни өнім өндіру орындарында пайдаланатын негізгі құралдарды айтады. Оларға: өндіріске арналған үйлер, ғимараттар, өткізгіш тетіктер, құрылыс машиналары, көлік тасымалдау құралдары, әр түрлі станокгар, двигательдер, құрал-саймандар, өлшеуіш аспаптар және тағы басқалары жатады. Өндірістік емес негізгі құралдардың қатарына шаруашылықтың өндірістен басқа салаларында пайдаланатын негізгі құралдар жатады.

«Негізгі құралдарды»  халық шаруашылығының салаларына қарай  топтастырған кезде олардың қатысуымен шығарылған өнімдердің, болмаса орындалған жұмыстар мен қызметтердің шаруашылықтың қай түріне жататындығы негізге алынады.

Егер кәсіпорындар мен  ұйымдардағы негізгі құралдардың  бәрі тек қана ұйымның негізгі  шаруашылығының түріне ғана қызмет істейтін (жасайтын) болса, онда бұл ұйымдағы негізгі құралдардың барлығы түгелімен сол кәсіпорынның атқаратын қызметі саласындағы топқа жатады.

Негізгі құралдар алдына қойған мақсатына және атқаратын  қызметіне қарай әртүрлі топтарға бөлінеді.

Негізгі құралдар есебі  Қазақстан Республикасының бухгалтер есеп жөніндегі 1996 ж. 13 қарашадағы Қаулысымен бекітілген № 6 «Негізгі құралдар есебі» бухгалтерлік есеп стандарттарына сәйкес іске асырылады.

Мақсаттық белгілеуіне  және орындалатын іс-қызмет аясына байланысты, сонымен қатар Қазақстан  Республикасы Ұлттық бухгалтерлік есеп бойынша 1996 ж. 18 қарашадағы №6 қаулысымен бекітілген қаржы-шаруашылық қызметтің бухгалтерлік есебі шоттарының Бас жоспарына сәйкес негізгі құрамдар мынандай топтар бойынша мақсатты белгілеу мен орындалатын іс-қызмет аясына байланысты жіктеледі.

Негізгі құралдарды бастапқы құнына келтіру мақсатымен шаруашылық жургізуші субъект басшылығы  кейбір кезде іс жүзіндегі бағаларға  сәйкес. Қолданыста жүрген заңдарға орай (Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1997 ж. 24 шілдедегі №1174 Қаулысы мен Қазақстан Республикасы Статистика жөніндегі агенттіктің 2002 ж. 3 сәуірдегі № 03-1а-8 «Негізгі құралдардың құнын арттыру индекстері туралы» қатынас хаты) объектілерде қайта бағалау өткізілді, оның нәтижесінде негізгі құралдар есепте және есеп беруде ағымдағы құн бойынша көрсетіледі. Бухгалтерлік есепте қайта бағалау сомасы негізгі құралдардың 12 «Негізгі құралдар» бөлімшесінің тиісті баланстық шоты бойынша тікелей бастапқы құнын арттырады және қатар бір мезгілде 541 «Негізгі құралдарды қайта бағалаудан болатын қосымша төленбеген капитал» 54 бөлікшенің баланстық шоты бойынша көрсетілді.

Зерттеу жұмысының міндеттері. Жоғарыда көрсетілген жұмыс мақсаттарына байланысты мынадай міндеттер туындады:

• негізгі құралдардың теориялық және практикалық негіздерін зерттеу;

- негізгі құралдардың техникалық жағдайын және қозғалысын талдау;

- негізгі құралдың  тозуының және амортизациясының  есебін қарастыру;

- негізгі құралдар есебін жетілдіру  жолдарын анықтау;

• негізгі құралдардың түрлерін, атқаратын қызметтерін бағалау.

Зерттеу жұмысының құрылымы. «Негізгі құралдар есебі» дипомдық жұмысы кіріспеден, үш бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен қалған. Кіріспе жұмысының негіздері мақсаттары және оларды шешу көрсетілген. Бірінші тарауда меншікті инегізгі құралдардың теориялық негіздері көрсетілген.Екінші тарауда меншікті негізгі құралдардың есебі сипатталған. Үшінші тарауда меншікті негізгі құралдарды пайдаланудың жағдайы және талдауы көрсетілген.

Консультант "не в сети" 
Но Вы можете написать на эл. почту

[email protected]

Мазмұны 

Кіріспе 

Диплом жұмысы тақырыбының өзектілігі. Экономика салаларында жүргiзiлетiн есептер жүйесiнiң арасында бухгалтерлiк есептiң алатын орны ерекше. Барлық экономикалық ғылымдар iшiнде бухгалтерлiк есеп,  алдында дараланып тұратын бөлек ғылыми сала. Бұл ғылымды жан-жақты зерттейттiн, экономикалық жағынан талдайтын, өз алдына ғылыми даму жолдарын анықтайтын әдiстермен бұл ғылымды оқытатын пән бар. Осы орайда қоғамдағы өндiрiс процестерiн бухгалтерлiк есеп ғылымының мәні деп айтуға болады, немесе әрғамдыә өндiрiс процестерiн бухгалтерлiк есепке алынатын бiр тұтас тұлға деп атқрауға болады. өйткенi бухгалтерлiк есеп қоғамдық өндiрiстiң дамуы жолында қажет. Бухгалтерлiк есептiң мәлiметтерi мен көрсеткiштерi қоғамдық өндiрiстiң дамуын экономикалық тұрғыдан зерттеуге бiрден-бiр негiз болып табылады. Сондыәтанда бухгалтерлiк есептiң негiзгi мiндетi экономика салаларының барлығында нақты, тұжырымды мемлекеттiк талапқа сай есептеу жұмыстарын жүргiзу. Қоғамымыздың даму кезеңдерiнiң қай сатыларында болмасын дамудың объективтi экономикалық заңдылықтарын анықтау және сол заңдылықтарды пайдалану шараларын дұрыс белгiлеу ұшiн есеп жұмыстарын, соның iшiнде бухгалтерлiк есептi дұрыс ұйымдастыра бiлудiң мәнi мен маңызы өте жоғары болып табылады. Кәсіпорын даму нәтижесiнде бухгалтерлiк есептiң ұйымдастырылуына қойылатын талаптардың өсуi, мiндеттердiң артып отырғандығы оның тарихынан белгiлi.[1]

Дипломдық жұмыстың құрылымы қазіргі  нарықтық экономикаға өту кезіндегі негізгі құралдардың амортизациясы және жөндеу есебі мен аудитін қарастырдық. Диплом жұмысы кіріспеден, үш бөлімнен, яғни әрбір бөлім жеке бөлімшелерге бөлініп, кең мағынада түсінік береді, сонымен қатар қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімі мен қосымшалардан құралған. Дипломдық жұмыста 17 кесте құрастырылған, олар, негізгі құралдарды жөндеу жұмысы барысында бухгалтерлік есеп шоттары бойынша жүргізілген операциялар, жалға берілген негізгі құралдар есебінің жүргізілуі, кәсіпорынның баланс активтерінің есептегі жылғы құрамымен орналасуы,кәсіпорынның қаржылық қызметін талдау, көрсетілген көсткіштерінің факторларының әсерін бағалау, негізгі құралдар пайдалаунының тиімділігін сипаттайтын көрсеткіштер.

Қазақстан Республикасында 28.02.2007 жылы «Бухгалтерлік есеп пен  қаржылық есептілік туралы» ҚР Заңы қабылданып, қолданылуға енгізілді.      Қаржылық есеп бере екі бөлімнен тұрады. Бірінші бөлім жеке кәсіпкерлер  және орташа кәсіпорындарға арналған, екінші бөлімі Қазақстан территориясындағы  үлкен кәсіпорындарға және шетелдік  серіптестік 

Тақырыптың өзектілігі кез келген өндіріс өз қызметіне құрал-жабдықтарын тартса ғана жүреді, ал ол еңбек заттары (шикізат, материалдар, сатып алынған жартылай фабрикаттар) және еңбек құралдары (машина, станок) болып бөлінеді. Бұл арада еңбек құралдарының құрамы сыртқы  белгісімен емес, олардың өндіріс процесінде атқаратын роліне қарап анықталады. Тартылған негізгі құралдарды жұмыс жағдайында ұстау үшін оларды мерзім сайын жөндеу және амортизациялық сомасын дұрыс есептеу қажет.

Мысалға, заводта дайындалған  бу қазаны сол зауыт үшін дайын  өнім болып саналады; ал орнату үшін сатып алған субъект  үшін осы  қазан еңбек құралы болып табылады. Осы қазанды келешекте қайта сатуға алса, онда ол тауар болып табылады.

Негізгі құралдар материалдық  өндіріс саласында да, өндірістік емес (әлеуметтік) салада да ұзақ уақыт  бойы (бір жылдан астам) қызмет етеді.

Осы негізгі  құралдарға: үйлер, ғимараттар, көп  жылдық екпе ағаштары, машиналар және құрал-жабдықтар (соның ішінде автоматты  машиналар және құрал-жабдық); машиналар  және жабдықтар; өлшеу және реттеу аспаптары  және қондырғылар мен лабораториялық жабдықтар; есептеу техникасы; басқа  материалдар мен құрал-жабдық, көлік  құралдары, құрал-сайман, өндірістік мүлік  және жабдықтар. Шаруашылық мүлкі: жұмысшы  және өнім беретін мал, көп жылдық екпе ағаштар, жерді жақсартуға (ғимараттарсыз) шыққан күрделі шығын, басқа да негізгі  құралдар жатады.

Негізгі құралдың бастапқы құны мынадай жолмен анықталады:

Жер учаскелері бойынша меншік немесе тұрақты пайдалану  құқығы – актіде көрсетілген сатып алу құны, қозғалмайтын мүліктер бойынша агенттерге берілген сыйақы, сатып алу-сату келісімін рәсімдеу бойынша көрсетілген қызметтердің төлемі, жерді мақсатты пайдалануға дайындау бойынша (ескі үйлерді бұзу, тазалау, тегістеу, т.б. кезінде алынған материалдарды сатудан түсетін табыстың  шегерілімінен басқа) жұмсалатын шығыстар;

Бірақ та біз ұмытпауға тиіспіз әр бір  затты ұқыпты ұстамаса онда ол бұзылып  қалады негізгі құралдарда сол сияқты бұзылуы мүмкін. Бұндай жағдайда біз  оның бетін ала аламыз – жөндеу арқылы. Жөндеу есебі кәсіпорынға  қажет. Негізгі құралдың есептен шыққан жағдайында өндіріс процесі де тоқтауы мүмкін. Ал өндіріс процесінің тоқтауы біздің пайда табуымызға кедергісін жасайды. Ал жөндеу арқылы біз өндіріс процесінде көп жетіктіктерге жетеміз.

16 «Негізгі құралдар»  IAS Халықаралық қаржы есептілігінің  стандартына сәйкес негізгі құралдар  бухгалтерлік есеп пен қаржылық  есептілігінде олар түскен сәттен  бастап теңгерңммен (баланстан)  шыққанша бастапқы құны бойынша  көрсетіледі. [2]

Өзіндік құн- бұл активті сатып алу  үшін немесе тұрғызу кезінде берілген төленген ақша қаражаттарының немесе ақша қаражаты баламаларының сомасы немесе өзге қарсылама берудің әділ құны, не бұл қолданылатын жерде  мұндай активті басқа Халықаралық  қаржы есептілігінің стандарттардың, мысалы, 2 – «Үлестік құралдар негізіндегі  төлемдер»  IFRS Халықаралық қаржы  есептілігінің стандартының нақты  талаптарына сәйкес оны бастапқы тану кезіндегі бағалау сомасы. Дипломдық  жұмыстың тақырыбы «Негізгі құралдарының тозуы және жөндеу есебі мен аудиті»  болғандықтан мен  негізгі  құралдар тозуын  есептелуіне теориялық  анықтама бере отырып «West құрылыс» ЖШС –да  негізгі құралдардың амортизация есептеуін ұйымдастыруды  талқыладым.

Кәсіпорында негізгі құралдардың есебі №16 ХҚЕC-қа сәйкес ұйымдастырылады. Осы  стандарт негізгі құралдың есебін жүргізудің, субъектіге жататын меншік құқығын, шаруашылық пен оперативтік басқару  жүйесін анықтайды.   

 Зерттеу жұмысының мақсаттары ұйымның негізгі құралдардың құрылымын, өзгерісін және жағдайын, олардың есебін білуге ерекше көңіл бөлінеді. Осы мақсатқа байланысты мынадай міндеттер қойылады:

• негізгі құралдарды жөндеу есебін жүргізу;
• негізгі құралдар қозғалысының есебін жүргізу;
• негізгі құрадардың амортизациясын есептеу;
• негізгі құралдардың түгенделу есебін дұрыс ұйымдастыру;
• негізгі құралдардың тиімді пайдалануын талдау.

    Дипломдық жұмыстың зерттеу  объектісі «West құрылыс» ЖШС болып табылады.    

 Алға  қойылған міндеттерді шешу  үшін «West құрылыс» ЖШС 2010-2011 жылдардағы есеп мәліметтері алынды.

Дипломдық  жұмысты жазу барысында   «West құрылыс» ЖШС – ның  материалдары  кеңінен қолданылды.

Осы жұмыстың тақырыбын ала отырып, алға қойылған негізгі мақсаты -  негізгі құралдарының тозуын есептеуіндегі аудиттің жүргізу тәртіптері мен әдістері, аудитті жүргізудің кемшіліктері мен артықшылықтарын көрсету, жетілдіру жолдарын анықтау болып табылады.  

1 Негізгі құралдардың  тозуы, жөндеудің есебі және аудиттің теориялық негіздері  

1.1 Негізгі құралдар түсінігі  және  жіктелуі  

Қандайда  бір кәсіпорын немесе өндіріс  болмасын, олар өз қызметін атқару барысында  құрал – жабдықтарды қолданатыны  мәлім. Бұл құрал – жабдықтар  еңбек заттары (шикізат, материалдар, сатып алынған жартылай фабрикаттар) және еңбек құралдары (машина, станок) болып бөлінеді. Бұл оларда еңбек  құралдарының сыртқы белгісімен емес, олардың өндірісі үрдісінде атқаратын  рөліне қарап бөлінеді.

Негізгі құралдарды бухгалтерлік есепке алуды  дұрыс ұйымдастырудың базасы негізгі  құралдардың бекітілген типтік жіктелуі мен есепке алуда оны бағалауға  бірыңғай принципті ұстану болып  табылады.

Бухгалтерлік  есеп позициясынан қарағанда, № 2 Қаржылық Есептің Ұлттық Стандартына сәйкес негізгі құралдар деп - өнім өндіруде, жұмыстарды орындауда, қызмет көрсетуде  немесе кәсіпорынды басқару үшін 1 жылдан  артық кезеңде қолданылатын, бухгалтерлік баланс активінде көрсетілетін мүліктерді айтады.[3]

16 «Негізгі құралдары» Қаржылық  есептің халықаралық стандартына  сәйкес жылжымайтын мүлік, ғимараттар  мен құралдарға материалдық-заттай  формадағы активтер жатады.[4]

Сонымен бұл анықтамалардың барлығы да әр түрлі тұрғыдан негізгі құралдар табиғатын толық сипаттау мүмкіндігін  береді.

Негізгі құралдар жөнінде В.К. Радостовец, Т.Ғ. Ғабдуллин, В.В. Радостовец, О.И. Шмидт  мынадай түсінік береді:

« Бухгалтерлік есепте негізгі құралдар деп өндіріс  үрдісінде ұзақ уақыт бойы,  яғни бір жылдан астам уақыт пайдаланатын, өзінің бастапқы түрін, көлемін сақтай отырып, құнын шығарылған өнімге, орынын жұмысқа, көрсеттетін қызметке есептелінетін  амартизациялық аударым мөлшері  шегінде біртіндепауыстырып отыратын еңбек құралдарын, яғни материалдық  активтерді айтады ». [5]

Ал Қ.Л.Кеулімжаев, З.Н.Әжібаева, Н.А. Құдайбергеновтардың  берген анықтамасы былай көрсетілген: 

«Негізгі  қорлар (құрал – жабдықтар) –  бұл материалдық өндіріс саласында  да, өндірістік емес салада да  ұзақ уақыт бойы қолданылып  жүрген материалдық активтер  «Құны қырық айлық есептік  көрсеткіштен артық және қызмет  мерзімі 1 жылдан астам, салық  заңдарына сәйкес амортизациялауға  жататын активтер (еңбек құрал  - жадықтар) салық салу мақсатында  негізгі құралдар – жабдықтар  болып табылады. [6]

« Негізгі  құралдар – сатып алған кездегі  құны тиісті қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы заңда  белгіленден 50 айлық есептің көрсеткіштен астам болатын, жұмыс істеген  мерзімі бір жылдан артық материалдық  активтер» - деген анықтаманы Б.Оразбекұлы беріп өткен.[7]     

 Салық Кодексінде бұл туралы  мынадай анықтама берілген:

“Негізгі  қорлар (құрал - жабдықтар) – бұл  материалдық өндіріс саласында  да өндірістік емес салада да ұзақ уақыт  бойы (1 – жылдан астам) қолданылып жүрген материалдық активтер”.[8]   

 Осы негізгі құралдарға: жер, ғимараттар, көп жылдық екпе ағаштары, машиналар  және құрал жабдықтар  (соның ішінде автоматты машиналар және құрал жабдық) машиналар мен жабдықтар өлшеу, реттеу аспаптары және қондырғылар мен лабораториялық жабдықтар, шаруашылық мүлкі, жұмысшы және өнім беретін мал; жерді жақсартуға (ғимараттарсыз) шыққан күделі шығын; басқа да негізгі құралдар жатады.

Көлеміне  немесе бағасына (арзан – қымбаттылығына) қарамастан пайдалану мерзімі бір  жылдан аспайтын өндіріс құралдары  негізгі құралдардың қатарына жатпайды. Сонымен қатар негізгі құралдар құрамына кәсіпорынның қоймаларындағы дайын ұйымдар ( тауарлар) болып саналатын  жабдықтар мен машиналар, күрделі  құрлыс құрамында есептелінетін  монтаждауды ( құрастыруды ,орнатуды) қажет  ететін жабдықтар, жасалып (салынып) біткен, бірақ әрі пайдалануға берілмей тұрған машиналар мен жабдықтар, сондай – ақ құрлыс – монтаж жұмысының  өзіндік құнының құрамында қаралған үстеме шығындардың есеінен салынған титулдық тізімге кірмеген ғимараттар мен тетіктер, сонымен бірге жас  малдар, яғни мал төлдері жатпайды.

Кәсіпорында негізгі құралдардың  есебі № 16 “Негізгі құралдар” қаржылық есептің халықаралық стандартына  сәйкес ұйымдастырылады. Осы стандарт негізгі құралдың есебін жүргізудің, субъектіге жататын меншік құқығын, шаруашылық пен оперативтік асқару жүйесін анықтайды.  Осы стандарттың  мақсаты жылжымайтын мүлік, үйлер  мен жабдықтар есебінің тәртібін анықтау болып табылады. Жылжымайтын  мүлік, үйлер мен жабдықтар есебінің негізгі мәселелері активтерді тану кездерін анықтау, олардың баланстық  құнын және осыларға байланысты танылуға тиісті амортизациялық аударымдарды анықтау  болып табылады. Жылжымайтын мүлік, үйлер мен жабдықтар амортизациясы - бұл активтің амортизацияланатын өзіндік құнын оны пайдалы  пайдалану мерзімінің ішінде жүйелі түрде бөліп отыру. Амортизацияланатын құн - бұл активтің өзіндік құны немесе жою құны шегеріліп, қаржы есептілігінде  өзіндік құнның орнына көрсетілген  басқа шама.

Пайдалы пайдалану мерзімі - бұл  не:(а)  кәсіпорынның активті пайдалануы күтілетін уақыт кезеңі; не активтің көмегімен кәсіпорын алады деп болжанып отырған өнімнің немесе сол сияқты заттардың мөлшері.

Өзіндік құн - бұл төленген ақшалай  қаражаттардың немесе олардың баламаларының  сомасы, не активті сатып алған  немесе құрылысын салған кезде сатып  алу мақсатымен берілген басқа өтемнің  әділ құны.