Коллаборационизм на территории Беларуси

1. Калабарацыянізм  на тэрыторыі Беларусі.

У час Вялікай Айчыннай вайны  гітлераўцы імкнуліся шырока выкарыстоўваць у сваіх мэтах мясцовае насельніцтва, прымушаючы яго супрацоўнічаць з  імі. Гэта з’ява ў 1953 годзе атрымала назву                     калабарацыя [2, с. 18].

Калабарацыяністы (ад франц. соllaboration-супрацоўніцтва) – асобы, якія супрацоўнічалі з акупацыйнымі ўладамі. Нездарма гэта слова мае французскае паходжанне. Менавіта ўрад Францыі, які ўзначаліў маршал А.Петэн, абвясціў калабарацыю галоўным прынцыпам адносін з германскім нацысцкім урадам пасля параджэння ў 1940 г.

У заходнееўрапейскіх краінах дзейнасць  калабарацыяністаў трактуецца як палітычнае, ідэалагічнае і ваеннае супрацоўніцтва з акупантамі. Да апошняга часу ў  нас калабарацыя ацэньвалася  як здрада радзіме [4, с. 110].

Асноўнымі прычынамі беларускага  калабарацыянізму з'яўляюцца незадаволенасць  часткі насельніцтва савецкай уладай (у тым ліку масавымі рэпрэсіямі і гвалтоўнай саветызацыі ў Заходняй Беларусі, далучанай да СССР у 1939 годзе) і дзейнасць у першую чаргу  дзеячаў Беларускай Народнай Рэспублікі, групы прыхільнікаў ксяндза В. Гадлеўскага (ён сам і частка яго паслядоўнікаў  у далейшым расчараваліся ў немцах і перайшлі да падпольнай барацьбы супраць іх), і інш.

У склад беларускіх калабарацыяністаў  уваходзілі палітычныя сілы, якія знаходзіліся ў апазіцыі да камуністычнай партыі і савецкай улады, а таксама тыя  асобы, якія свядома пайшлі на службу да фашыстаў. У склад калабарацыяністаў  уваходзілі і тыя, хто абставінамі  лёсу, часцей за усё метадамі гвалту і запалохвання, былі прымушаны пайсці на службу да акупантаў і такім  чынам пазбаўлены іншага выбару. Калабарацыяністы разлічвалі “тварыць самастойную Беларусь”  пад эгідай гітлераўскага рэйха. Да моманту вызвалення БССР ад нямецка-фашысцкіх  захопнікаў на яе тэрыторыі дзейнічалі больш за 35 тыс. актыўных членаў розных калабарацыянісцкіх арганізацый.

Для стварэння апоры сярод мясцовага  насельніцтва акупанты дазволілі калабарацыяністам  арганізоўваць свае ўправы ў Мінску і іншых гарадах, мець агульнанацыянальныя  арганізацыі, ужываць “нацыянальную” сімволіку, адкрываць беларускія школы, культурна-асветныя ўстановы, выдаваць газеты і часопісы. Але ўсё гэта кантралявалася                      гітлераўцамі [1, с. 244].

У акупаванай Беларусі выдаваліся такія  калабарацыйныя газеты і часопісы, як “Белорусская газета”, “Пагоня”, “Bieіaruski hoіas” (Беларускі голас), “Новы  шлях” і г.д. Гэтыя выданні  вялі антысеміцкую, антысавецкую і  прафашысцкую прапаганду.

Спачатку акупанты ўтойвалі свае сапраўдныя захопніцкія планы, сцвярджаючы, што  нямецкая армія прынясе свабоду  беларускаму народу. Яны называлі сябе прадстаўнікамі цывілізаванай  Еўропы. Аднак паступова гітлераўцы ўсталёўвалі шляхам крывавага тэрору, татальнага рабавання і гвалту свой “новы парадак” – акупацыйны рэжым [1, с. 233].

Акупацыйны рэжым у Беларусі – гэта сістэма палітычных, эканамічных, ваенных і ідэалагічных мер, накіраваных  на ліквідацыю савецкага грамадска-дзяржаўнага  ладу, рабаванне нацыянальных багаццяў і рэсурсаў, заняволенне і знішчэнне  беларускага народа. Акупацыйная  палітыка была вынікам дзяржаўнага  курсу фашысцкай Германіі, распрацаванага ў дырэктыўных дакументах і праграмных выступленнях нацысцкіх кіраўнікоў (табліца 1).

 

        Табліца  1

 

Дырэктыўныя дакументы  ваеннай і акупацыйнай палітыкі нямецкай улады

План “Барбароса”

Вызначаў стратэгію і тактыку  нападзення на СССР

Генеральны план “Ост”

Вызначаў праграму каланізацыі захопленых тэрыторый, анямечванння і знішчэння  народаў Усходняй Еўропы

Інструкцыя пра асобныя вобласці да дырэктывы №21 плана “Барбароса”

Прадугледжвала дэцэнтралізацыю  і расчляненне тэрыторыі СССР

Дырэктывы па кіраўніцтву эканомікай у акупіраваных усходніх абласцях (т. зв.“Зялёная папка”)

Устанаўлівалі метады эканамічнага рабавання

“Дванаццаць запаведзяў паводзін немцаў на Усходзе і іх абыходжання з  рускімі”

Насілле ў адносінах да цывільнага насельніцтва ўзводзілася ў ранг дзяржаўнай палітыкі

Дырэктыва “Пра ваенную

падсуднасць у  раёнах “Барбароса” і пра асобыя паўнамоцтвы войскаў”

Здымала з ваеннаслужачых германскай арміі ўсякую адказнасць за любыя  злачынствы на акупаванай тэрыторыі


 

Беларусь за сваю шматвяковую гісторыю не адзін раз станавілася ахвярай іншаземных захопнікаў. Аднак такой жорсткай, антычалавечнай акупацыі, якая была ў апошнюю вайну, яна яшчэ не ведала. Як справядліва адзначаецца ў гістарычнай літаратуры, гэта быў не проста акт самавольства асобных недысцыплінаваных салдат і афіцэраў, а лагічны працяг агульнадзяржаўнай палітыкі фашысцкай Германіі, якая рвалася да сусветнага панавання. Ідэалагічнай асновай акупацыйннай палітыкі былі чалавеканенавісніцкія тэорыі нацыстаў: аб “расавай перавазе” нямецкай нацыі над усімі іншымі; аб “гістарычнай неабходнасці” пашырэння “жыццёвай прасторы” для немцаў і іх праве на сусветнае                          панаванне [2, с. 17-18].

У адпаведнасці з планам “Барбароса”  акупанты знішчылі дзяржаўную самастойнасць  беларускага народа і нават тэрытарыяльную цэласнасць рэспублікі. Беларусь была падзелена на асобныя часткі:

  • Паўночна-заходнія раёны Брэсцкай і Беластоцкай абласцей з гарадамі Гродна і Ваўкавыск былі перададзены Усходняй Прусіі;
  • Паўднёвыя раёны Брэсцкай, Пінскай, Палескай і Гомельскай абласцей былі ўключаны ў склад рэйхскамісарыята “Украіна”;
  • Паўночна-заходнія раёны Вілейскай вобласці былі далучаны да генеральнай акругі Літвы;
  • Тэрыторыя Віцебскай і Магілёўскай абласцей, большая частка Гомельскай і ўсходнія раёны Мінскай вобласці былі ўключаны ў зону армейскага тылу групы армій “Цэнтр”, дзе ўсе адміністрацыйныя функцыі выконвала ваеннае камандаванне;
  • Баранавіцкая, Вілейская (без паўночна-заходніх раёнаў), Мінская (без усходніх раёнаў) вобласці, паўночныя раёны Брэсцкай, Пінскай, Палескай абласцей склалі “генеральбецырк Беларутэнія” – генеральную акругу Беларусі.

Тэрыторыя генеральнай акругі Беларусі, якая складала прыкладна 1/3 тэрыторыі  БССР, была ўключана у рэйхскамісарыят  “Остланд” з рэзідэнцыяй у  Рызе і падзелена на 10 “гебітаў” (акруг): Мінскі, Баранавіцкі, Барысаўскі, Вілейскі, Ганцавіцкі, Глыбоцкі, Лідскі, Навагрудскі, Слонімскі, Слуцкі. Для  кіраўніцтва генеральнай акругай, акругамі і раёнамі ствараўся  жорстка цэнтралізаваны адміністрацыйны  апарат гітлераўцаў.

На чале генеральнай акругі Беларусі стаяў генеральны камісарыят, які  ўзначальваў адзін з паплечнікаў  Гітлера гаўляйтар Вільгельм  Кубэ. Ён праводзіў чалавеканенавісніцкую  палітыку нацызму. Пасля знішчэння  Кубэ мінскімі падпольшчыкамі 22 верасня 1943 года яго месца заняў групэнфюрэр  войск СС Курт фон Готберг.

Фашысты зацвердзілі бела-чырвона-белы сцяг і герб “Пагоня” – сімвалы  эмігранцкага ўрада БНР, які супрацоўнічаў  з немцамі. Зрабіў гэта гаўляйтар  Беларусі Кубэ: “Колеры бела-чырвона-белы павінны быць у будучым прыкметай  Беларутэніі”.

Кіраванне акругамі ажыццяўлялі гебітскамісары, гарадамі – штатскамісары, раёнамі  – ортскамісары. Для стварэння  ўяўнага выгляду самакіравання  і ўзмацнення ўплыву на насельніцтва з мясцовых жыхароў арганізоўваліся  гарадскія, раённыя і павятовыя  ўправы, а ў вёсках прызначаліся старасты, солтысы, войты.

Пры стварэнні фашысцкай акупацыйнай  адміністрацыі і паліцэйскіх  фарміраванняў немцы выкарыстоўвалі беларускіх нацыяналістаў. З розных краін Еўропы гітлераўцы прывозілі  да нас сваіх прыслужнікаў беларускага  паходжання, якія пачыналі кар’еру  яшчэ ў перыяд Беларускай Народнай Рэспублікі у 1918-1920 гг. Сярод іх Р.Астроўскі, В.Гадлеўскі, К.Езавітаў, В.Іваноўскі, У.Казлоўскі, Ф.Кушаль, Я.Станкевіч і інш. Іх дапоўнілі  прыхільнікі БНР малодшай генерацыі  М.Ганько, Ю.Сабалеўскі, В.Тумаш, М.Шкялёнак. Да іх далучыліся мясцовыя прадстаўнікі “пятай калоны” А.Адамовіч, Ю.Віцьбіч, У.Гуцька, А.Калубовіч, Я.Кіпель, А.Лёсік, Б.Рагуля, Ю.Саковіч, С.Станкевіч і інш.

Уся паўната ўлады належала фашысцкай  ваеннай і цывільнай акупацыйнай  адміністрацыі. Асноўным сродкам падтрымання  “новага парадку” былі войскі і  розныя службы: СС (ахоўныя атрады); СА (штурмавыя групы); СД (служба бяспекі, галоўны орган разведкі і контрразведкі); гестапа (палітычная паліцыя); жандармерыя  і   інш. [1, с. 235-236].

Паводле планаў гітлераўцаў, заваяваныя тэрыторыі СССР падлягалі нямецкай каланізацыі ў адпаведнасці са спецыяльна распрацаваным планам “Ост”, згодна з якім прадугледжвалася фізічнае вынішчэнне, высяленне і анямечванне цэлых  нацый – яўрэяў, палякаў, рускіх, беларусаў, украінцаў і інш. (табліца 2)

 

Табліца 2

 

Рэалізацыя плана “Ост”

Дулагі

 

Афлагі

Шталагі

Ваеннапалонныя

Працоўныя

Штрафныя

Перасыльныя

Цывільнае насельніцтва

Канцлагеры

Карныя аперацыі

Германізацыя

Каланізацыя

Генацыд

Гета


 

Аснову плана “Ост” складала палітыка генацыду, якая ажыццяўлялася  двума шляхамі. Першы – стварэнне  канцлагераў, дзе праводзілася масавае  знішчэнне насельніцтва і прымусова  выкарыстоўвалася праца. Своеасаблівай  формай канцлагера было гета.

Другі шлях – правядзенне карных аперацый, накіраваных супраць партызан і цывільнага насельніцтва. Найбольш жорсткімі былі аперацыі з кодавымі назвамі “Арол” (ліпень – жнівень 1942 г.), “Балотная ліхаманка”

(жнівень – верасень 1942 г.), “Котбус” (май – чэрвень 1943 г.), “Зімовы  лес” (снежань – студзень 1943 г.).

Палітыка каланізацыі і генацыду ўключала і гвалтоўны вываз савецкіх людзей на катаржныя работы ў Германію [2, с. 18]. Угон беларускага насельніцтва насіў масавы, планамерны характар і меў пэўныя мэты: прадухіліць  умацаванне ваеннай сілы ворага і  скараціць яго біялагічны патэнцыял  у будучым. За час акупацыі з Беларусі было вывезена амаль           400 тыс. чалавек, у тым ліку больш  за 33 тыс. дзяцей. Вярнулася ж дамоў  пасля перамогі каля 120 тыс. чалавек.

            У межах рэспублікі было арганізавана 260 лагераў смерці, іх філіялаў  і аддзяленняў, з якіх мала  хто вярнуўся жывым. У Мінску  і яго ваколіцах было размешчана 5 такіх лагераў, адзін з якіх  – Трасцянецкі – па колькасці  знішчаных людзей стаяў на  чацвёртым месцы пасля Асвенціма,  Майданака і Трэблінкі. Напярэдадні  наступлення савецкіх войск гітлераўцы  практыкавалі стварэнне на пярэднім  краі сваёй абароны спецыяльных  лагераў смерці, у якіх размяшчалі  інфекцыйных хворых з мэтай  масавага распаўсюджвання цяжкіх  захворанняў сярод насельніцтва  і часцей Чырвонай Арміі.

На тэрыторыі Беларусі было больш  за 100 гета, у якія гітлераўцы сагналі  сотні тысяч яўрэяў, як жыхароў  рэспублікі, так і яўрэяў з Польшчы, Чэхаславакіі, Аўстрыі, Францыі, Галандыі, Венгрыі, Германіі і іншых краін. 21-23 кастрычніка 1943 года было здзейснена адно з самых крывавых злачынстваў  фашызму – масавае знішчэнне  яўрэяў у мінскім гета і ў Трасцянецкім лагеры смерці, дзе загінула амаль  што 100 тыс. яўрэяў.

Канцлагеры, турмы, гета дзейнічалі практычна  ў кожным раёне Беларусі. Паступова  працэс знішчэння сваіх ахвяр  гітлераўцы механізавалі: атручвалі  ў спецыяльна прыстасаваных для  гэтага памяшканнях – душагубках. Жорсткай расправе падлягалі ваеннаслужачыя, да якіх гітлераўцы адносілі практычна  ўсіх мужчын ва ўзросце 16-55 гадоў, што  знаходзіліся ў непасрэднай блізкасці  ад раёнаў ваенных дзеянняў.

Нечуваныя зверствы чынілі акупанты над партызанамі і мірным насельніцтвам. Пад выглядам барацьбы з партызанамі  яны правялі больш за 140 карных экспедыцый, у ходзе якіх цэлыя раёны Беларусі ператвараліся ў зоны пустыні. 22 сакавіка 1943 года былі спалены 149 жыхароў, у тым ліку 76 дзяцей, в. Хатынь Лагойскага раёна Мінскай вобласці. У Мінскай вобласці 243 вёскі палілі двойчы, 40 – тройчы, 9 – чатыры, 6 – пяць разоў. За гады акупацыі ў Беларусі толькі разам з жыхарамі спалена 628 вёсак.     186 з якіх так і не адноўлены пасля вайны.

Ахвярамі нямецка-фашысцкай “палітыкі  генацыду і выпаленай зямлі” стала  чвэрць насельніцтва Беларусі. Усяго  ў рэспубліцы было знішчана больш  за 2 млн 200 тыс.чалавек [1, с. 237-238].

План “Ост” прадугледжваў таксама  “гаспадарчае выкарыстанне СССР у  інтарэсах эканомікі Германіі”. За выкананне гэтых задач адказвала  спецыяльная арганізацыя “Ольдэнбург”, якая дзейнічала як эканамічны штаб. Галоўныя мэты і задачы германскай эканамічнай  палітыкі ў СССР былі адлюстраваны у спецыяльных “дырэктывах”, змешчаных  у т. зв. “Зялёнай папцы” [2, с. 18].

Беларуская калабарацыя мела некалькі складаючых частак.                Па-першае – гэта ідэйная калабарацыя  з ліку паслядоўнай антыбальшавісцкай  эмігранцкай апазіцыі. Яе прадстаўлялі члены Беларускай нацыянал-сацыялістычнай партыі Ф.Акінчыца, а так сама некаторыя іншыя эмігранты – І.Ермачэнка, В.Захарка, В.Гадлеўскі, Я.Станкевіч і інш. Па-другое – гэта жыхары БССР, якія паверылі немцам і свядома пайшлі да іх на службу, і па-трэцяе – гэта людзі, пазбаўленыя выбару (ваеннапалонныя). Таму аднолькава трактаваць калабарацыю як асэнсаваную здраду радзіме немагчыма. Але касцяк калабарацыі складалі прадстаўнікі першай групы, і яны мелі намер аднавіць самастойную Беларусь [5, с. 193].

Каб раскалоць адзінства беларускага  народа, знайсці ў яго апору, гітлераўцы спрабавалі ствараць нацыяналістычныя арганізацыі (табліца 3).

 

   Табліца 3

Асноўныя арганізацыі

калабарацыяністаў на Беларусі

 

• Беларуская народная самапомач (БНС), створана ў кастрычніку 1941 г.

• Беларускі корпус самааховы (БКС), створаны ў чэрвені – ліпені 1942 г.

• Саюз беларускай моладзі (СБМ), створаны ў чэрвені 1943 г.

• Беларуская рада даверу, створана ў чэрвені 1943 г.

• Беларуская цэнтральная рада (БЦР), створана ў снежні 1943 г.

• Беларуская краёвая абарона (БКА), створана ў лютым – сакавіку 1944 г.


 

22 кастрычніка 1941 года з дазволу  гаўляйтэра В.Кубэ была створана  Беларуская народная самапомач  (БНС), якой кіраваў І.Ермачэнка.  Гэта быццам бы дабрачынная  народная арганізацыя, мэтай якой  было аднаўленне беларускай культуры, матэрыяльная дапамога той частцы  насельніцтва Беларусі, што лаяльна  ставілася да акупантаў. Пры  гэтым дапамога ішла за кошт  прымусовых падаткаў, а таксама  рэчаў, адабраных у партызанскіх  сем’яў, вязняў гета.

БНС дамагалася прызнання за сабой  права на самакіраванне і рабіла спробы стварыць сваё ваенізаванае фарміраванне – Беларускі корпус самааховы (БКС). Летам 1942 г. у Мінску былі адкрыты  афіцэрскія курсы (кіраўнік Ф.Кушаль), на якіх прайшлі падрыхтоўку каля 260 чалавек. Было арганізавана 20 батальёнаў і некалькі меншых адзінак самааховы.

У сакавіку 1943 г. на з’ездзе Цэнтральнай  Рады і акруговых кіраунікоў БНС  быў выпрацаваны мемарандум, які  патрабаваў у нямецкіх улад поўнай аўтаноміі Беларусі, стварэння беларускага  ўрада і арміі. Пры гэтым у  ім падкрэслівалася, што калі будзе  створаны ўрад, то ён “абвесціць аддзяленне Беларусі ад СССР і аб’явіць яму  вайну, як ворагу беларускага народа”.

Аднак гітлераўскае кірауніцтва спачатку не дапускала нават і думкі  аб існаванні на захопленых тэрыторыях СССР дзяржаўных утварэнняў, таму распараджэннем нямецкай адміністрацыі дзейнасць  БНС была ўзята пад яшчэ больш жорсткі кантроль, а яе кіраўнік І.Ермачэнка зняты з пасады і высланы з Беларусі.

4 чэрвеня 1943 года БНС была  рэарганізавана ў Беларускую  самапомач, дзейнасць якой абмяжоўвалася  зборам ахвяраванняў, аказаннем  матэрыяльнай дапамогі, вярбоўкай  новых членаў. Правалілася і спроба  арганізацыі самааховы з беларусаў-дабраахвотнікаў:  па-першае, дабраахвотнікаў было  нямнога, па-другое, самаахоўцы, як  адзначыў начальнік паліцыі парадку  палкоўнік Клепш, “пастаянна  тэрытарызаваліся з боку партызан”  і, па-трэцяе, гітлераўцы не жадалі  мець на Беларусі нацыянальную  армію, нават і падначаленую  ім [1, с. 240].

22 чэрвеня 1943 года В.Кубэ даў  дазвол на стварэнне маладзёжнай  арганізацыі “Саюз беларускай моладзі – СБМ” (М.Ганько, В.Абрамава), куды прымаліся юнакі і дзяўчынкі ва ўзросце 10-20 гадоў. Каб уступіць у СБМ – трэба было пісьмова падцвердзіць арыйскае паходжанне і сваё жаданне служыць фашызму [5, с. 194].

21 верасня 1943 года ў выніку  замаха быў забіты гаўляйтэр  В.Кубэ. Яго пераемнік генерал  фон Готберг яшчэ больш актывізаваў  адносіны з калабарантамі. У  барацьбе з партызанамі ён  прапанаваў абапірацца на мясцовыя  сілы, дзеля чаго з верасня  1943 года пачаліся фарміравацца  беларускія паліцэйскія атрады (замест  БСА), якімі кіравалі немцы. Да  лютага 1944 г. было створана 7 батальёнаў (каля 2167 чалавек). Але наглядалася  масавае дэзертырства як з  паліцэйскіх батальёнаў, так і  з БСА.

У снежні 1943 г. была створана Беларуская цэнтральная рада (БЦР), генеральны камісар Беларусі групэнфюрэр СС Готберг у студзені 1944 г. зацвердзіў яе першы склад. На чале быў пастаўлены Радаслаў Астроўскі, які паспеў ужо  да гэтага часу выявіць сваю адданасць  гітлераўскаму рэйху на пасадах  бургамістра Мінскай акругі, Смаленска, Бранска і Магілёва.

Рада ставіла мэтай мабілізацыю  ўсіх сіл беларускага народа для  знішчэння бальшавізму і працавала  па зацверджанаму Готбергам статуту.

Падпарадкаваныя Радзе ці створаныя  ёю мясцовыя арганізацыі і саюзы  – Беларуская самапомач, Саюз беларускай моладзі, Беларускае культурнае аб’яднанне, Беларуская краёвая абарона (БКА) і  іншыя садзейнічалі ажыццяўленню нацысцкай  акупацыйнай палітыкі.

У сакавіку 1944 г., калі войскі Германіі апынуліся ў катастрафічным становішчы, акупанты дазволілі стварыць у Беларусі большыя, чым раней, узброеныя нацыянальныя фарміраванні. Было арганізавана 55 батальёнаў Беларускай краёвай абароны пад  камандаваннем Ф.Кушаля. Але шырока разгарнуць сваю дзейнасць БЦР, БКА  ўжо не ўдалося. Чырвоная Армія пачынала падрыхтоўку аперацыі па вызваленні Беларусі.

У гэтых умовах у акупіраваным Мінску 27 чэрвеня 1944 года, за шэсць дзён да вызвалення горада савецкімі войскамі, быў скліканы                    II Усебеларускі кангрэс (1 з’езд (кангрэс) адбыўся у снежні 1917 г.), у чым былі аднолькава зацікаўлены і Астроўскі, і Готберг. Астроўскі ўжо даўно зразумеў, што настаў час клапаціцца аб уласным лёсе. Чалавек без перакананняў, ён думаў аб новых гаспадарках і хацеў з’явіцца перад імі не ў агідным абліччы, а ў прывабнай якасці прэзідэнта ўрада. Хоць і эмігранцкага, але абранага прадстаўнікамі народа. Што датычалася Готберга, то, бачачы, як т.зв. “Беларутэнія” звужаецца, ён імкнуўся захаваць уладу над беларусамі, што ў час вайны апынуліся ў Германіі. Цяпер туды накіроўваліся тыя, хто палохаўся пакарання за свае дзеянні і ўчынкі ў час акупацыі.

Галоўнай у парадку дня кангрэса стаяла справаздача прэзідэнта БЦР  Астроўскага. Яна складалася з наступных  раздзелаў: мэты кангрэса, утварэнне  БЦР і прынцыпы народнага прадстаўніцтва, абарона краю і ўтварэнне беларускай збройнай сілы, дзейнасць БЦР у  галінах школьніцтва і адукацыі, сацыяльных мерапрыемстваў, навукі, культуры, права і інш. Асаблівую ўвагу  аўтар удзяліў дзвюм ідэям. Першая – прынцып фюрэрства як аснова народнага прадстаўніцтва. Кангрэс  аднагалосна падтрымаў унесеную прапанову і абвясціў БЦР на чале з Астроўскім “адзіным правамоцным  прадстаўніцтвам беларускага народа”. Другая – працяг барацьбы за “пачэсны пасад (Беларусі) сярод вольных народаў  Еўропы”, супраць бальшавікоў і  расійскага імперыялізму, з аднаго боку, і польскай экспансіі –  з другога, зразумела, з германскай арміяй як гарантам незалежнасці [1, с. 241-242].

Кангрэс абвясціў сябе “паўнапраўным  і найвышэйшым прадстаўніком  беларускага народа” і выказаўся  за аддзяленне Беларусі ад СССР. Спроба стварэння беларускай дзяржаўнасці з дапамогай акупантаў не мела рэальнасці. Калі ў час работы кангрэса стала вядома, што Чырвоная Армія  зрабіла прарыў нямецкіх войск і  імкліва рухаецца на Мінск, СС выдзелілі  спецыяльны цягнік для эвакуацыі  сваіх памагатых і членаў іх сем’яў.

Што ж тычыцца лідэраў беларускай калабарацыі, то адразу пасля правядзення  II Усебеларускага кангрэса пачалася эвакуацыя кіраўніцтва і фармаванняў калабарацыяністаў ў Германію, дзе яны працягнулі сваю дзейнасць.

У ліпені-жніўні 1944 г. у распараджэнне  БЦР быў перададзены цэнтр  падрыхтоўкі абвера ў Дальвіце (Усходняя Прусія), які атрымаў вялікае папаўненне з эвакуіраванных батальёнаў БКА. У  першых чыслах красавіка 1945 года было дасягнута пагадненне з прадстаўнікамі спецслужбаў Трэцяга рэйха пад  кіраўніцтвам штурмбанфюрера СС Ота  Скарцэні аб разгортванні на базе гэтага цэнтра спецыяльнага батальёна "Дальвіц" колькасцю да 700-800 чалавек. Акрамя таго, па загаду рехсфюрера СС Гімлера была створана новая 30-я дывізія войскаў  СС (Беларуская № 1), звалася таксама  штурмавой брыгадай СС "Беларусь". Актыўны ўдзел у фарміраванні гэтых падраздзяленняў выконваў Язэп Сажыч (які стаў у 1982 годзе шостым "прэзідэнтам" Беларускай Народнай Рэспублікі), які перадаў у брыгаду  СС 101 падрыхтаванага ім курсанта школы  малодшых афіцэраў. 30 красавіка 1945 года дывізія здалася амерыканскім войскам.

Пасля заканчэння вайны большасць  кіраўнікоў калабарацыйнага руху пераехалі  ў ЗША (у тым ліку, Радаслаў Астроўскі), краіны Заходняй Еўропы і Аўстралію, дзе стварылі беларускія нацыяналістычныя арганізацыі або ўліліся ў  шэрагі існуючых, якія выкарыстоўваліся для барацьбы з СССР. Вядома аб супрацоўніцтве некаторых прадстаўнікоў беларускага  руху з ЦРУ, якое арганізоўвала антысавецкія дыверсійныя атрады, у якіх удзельнічалі і некаторыя былыя калабарацыяністы, напрыклад Міхаіл Вітушка або  Іван Філістовіч.

Калабарацыянізм у Беларусі не сыграў колькі-небудзь істотнай ролі, якая магла спрыяць умацаванню пазіцый  акупацыйных уладаў. Супрацоўніцтва часткі беларусаў з акупантамі ў  мэтах нібыта рэалізацыі нацыянальных задач было ўтапічным. Беларускія нацыяналісты былі цалкам залежныя ад гітлераўцаў, так і не стаўшы самастойнай палітычнай сілай. Аб'ектыўна яны гулялі на руку ворагу.

Крах палітыкі беларускіх калабарантаў вынікаў з  таго, што акупацыйныя ўлады не ставіліся да яго сур’ёзна. Яны  толькі выкарыстоўвалі беларускіх нацыяналістаў  у сваіх мэтах, адначасова праводзілі палітыку рабавання і знішчэння  мірнага насельніцтва. Ці мог беларускі  народ у такіх абставінах падтрымаць калабарантаў? Вядома, што не! Перамогі Чырвонай Арміі на франтах вайны, актыўная дзейнасць беларускіх партызан і падпольшчыкаў, патрыятызм і разважлівасць насельніцтва рэспублікі не дазволілі нямецкім акупантам і мясцовай калабарацыі ажыццявіць у поўнай меры свае мэты на беларускай                    зямлі [4, с. 117].

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

СПІС ВЫКАРЫСТАНЫХ КРЫНІЦ

1. Гісторыя Беларусі: падручнік: у 2 ч./ Я.К.Новік [і інш.]; пад рэд. Я.К.Новіка, Г.С.Марцуля. – Мінск: Вышэйшая школа, 2006. – Ч. 2: Люты 1917 г. - 2004 г. – 472 с.

2. Глушакова Н.А. Беларусь у гады Другой сусветнай вайны: матэрыялы для самастойнай працы / Н.А. Глушакова, Ю.В. Кірчук. – Горкі: Беларуская дзяржаўная сельскагаспадарчая акадэмія, 2008. – 60 с.

3. Гогун А. Между Гитлером и Сталиным. Украинские повстанцы. – СПб.: Издательский Дом «Нева», 2004. – 230 с.

4. Шымуковiч С.Ф. Вялікая Айчынная вайна савецкага                            народа (у кантэксце Другой сусветнай вайны): Курс                                         лекцый / С.Ф. Шымуковiч. – Мінск: Акадэмiя кiравання пры Прэзiдэнце Рэспублiкi Беларусь,  2004. – 230 с.

5. Шымуковiч С.Ф. Гісторыя Беларусі: Курс лекцый.                                       Ч. 2. / С.Ф. Шымуковiч. – Мінск: Акадэмiя кiравання пры Прэзiдэнце Рэспублiкi Беларусь, 2003. – 230 с.

 

 

 


Коллаборационизм на территории Беларуси