Контрольная работа по "Менеджменту". 243

1 аралық бақылау

2-апта

1. Менеджментке өзіңіздің түсінігіңіздң беріңіз .

 Менеджмент –бұл өндірісті басқару, меңгеру және ұйымдастыру, өндірістің тиімділігін көтеру және пайданы арттыру мақсатында әзірленіп қолданылатын басқарудың принциптерінің, әдістерінің, құралдарының және нысандарының және нысандарының жиынтығы.                                                          Менің ойымша, менеджмент –бұл өндірісті басқару принциптерінің, әдістерінің, құралдарының және нышандар жүйесі.

2. Басқару мен менеджмент арасындағы ерекшеліктер:

 

• кәсіпорын жұмысын жоспарлау және болжау. Басқару стратегиясын, бағдарлама іс-әрекетін жасау, қаржыландыру көздерін іздестіру және белгіленген шешімдер мен бағдарламаның орындалу мерзімін анықтау;
• ранг дәрежесіне байланыссыз барлық жұмыскерлердің орындауға, жүзеге асыруға тиісті жұмыстарын ұйымдастыру, яғни жұмыстың орындалу құрылымын ұйымдастыра білу қажет; сөйтіп барлық қызметкерлердің күш-жігерін өнімді жұмысқа мақсатпен бөлу және оны жоғарғы тиімділікке мақсатты бағыттау
• басшы мен оның қарамағындағылардың істерін үйлестіру. Өзінің және басқалардың қызмет атқаруын тұрақты қарау, сөйтіп оны өзінің және сол ұйымның қойған мақсатына жету үшін бағыттау;
• алдағы мақсаттарды қамтамасыз ету үшін ұйымның жұмысын бақылау.

 Менеджменттің ерекшеліктері:

• тұтынушының мұқтаждықтарын ескеріп, тауарлар мен қызметтерді өндіруді ұйымдастыру;
• нарықта кәсіпорынның тұрақты жағдайын қамтамасыз ету;
• персоналдың жұмысын ынталандыру;
• жаңа нарықтарды тұрақты түрде іздеу және игеру;
• кәсіпорынның дамуының стратегиясын құрастыру;
• оларды қамтамасыз етудің қажетті ресурстары мен көздерін анықтау;
• кадрлардың квалификациясын жоғарылату;
• шығармашылық белсенділіктің атмосферасын тудыру.

 

3.  Басқарудың мәні мен қағидалары:

 

Басқарудың мәні әр-түрлі тізбектерінде және басқарудың әр-түрлі деңгейлерінде материалдық құндылықтарды өндіру саласында басқарушылық қатынастар болып табылады. Басқару – мемлекеттік және қоғамдық ұйымдарда, қоғамдық құрылыстың барлық саласында қолданады, аз шығындармен барынша тиімділікке қол жеткізуді көздейтін болғандықтан да басқару теориясы мен тәжірибесі барлық деңгейлерге тән. Басқару – процесс  ретінде  жалпылама ортаға ие болып, табиғаттың барлық құбылыстарында, яғни табиғатта (өндірістік құралдар мен заттарын арттыруда) тірі табиғатта (биологиялық жүйелерде) және қоғамдағы әлеуметтік жүйені басқару процестерінде орындалады. Басқарудың қағидалары :

- зерттеу объектісін бақылау;

- объект туралы ақпаратты жинақтау, өңдеу және зерттеу;

-  талдау мен синтез құралдары бойынша зерттеулер;

- индукция және дедукция;

- кешендік және жүйелік келіс;

- гипотезаларды құрастыру және оларды тексеру;

- эксперименттерді жүргізу;

- логикалық және математикалық формаларды үлгілеу.

4. Басқару субъектісіне кімдер/нелерді  жатады:

Басқару  мен  менеджментте  бірдей  категориялар  пайдаланылады,  бұларға   жататын  ұғымдар  мынадай – «басқарудың  объектісі  мен  субъектісің, «олардың  арасындағы  тура  және  кері  байланысң, «басқару  жүйесің, «қоршаған  ортаң.

Басқару  субъектісі –  бұл  басқарушылардың  барлығы,  яғни  саланың, кәсіпорынның, бөлімшелердің  басқару  аппараты. Сонымен қатар, Басқарау субъектісі – ұйымдардың әрекет етуінің белгілі бір салаларында шешімдерді қабылдау саласында өкілеттіліктерге ие әр-түрлі деңгейлі басшылар менеджерлер.

5. Басқару объектісін қалай түсінесіз? Мысал келтіріңіз.

Басқару  объектісі –  бұл  бақарылатындардың  барлығы, яғни  сала, кәсіпорын, бөлімшелер  және  т.б.  Менеджментте  басқару  объектісі  ретінде  әр  уақытта  белгілі  бір  мақсатқа  жету  үшін  өздерінің  іс-қызметтерін  үйлестіретін    және  бағытталатын  адамдар  тобы  қарастырылады. Басқару объектісі  – кез-келген белгіленуге ие өзара байланысқан құрылымдық бөлімшелердің барлық құрамы Мысалыға: цехтер, учаскелер, бөлімдер, секторлар, зертханалар және с.с.)

6. Кәсіпкерлік пен бизнес арасындағы ерекшіліктер:

 Кәсіпкерлік – адам  қызметінің ерекше саласы және  ол еңбектің басқа түрлерінен  оқшауланып тұрады. Бұған кезінде  атақты неміс экономисі Гарвард  университетінің профессоры –  Йозеф Алоиз Шумпетер (1883-1950ж)  мән берді. Оның айтқан мынадай  сөзі бар еді: «Кәсіпкер болу  – басқаның істегенің істемеу». Екінші жағынан кәсіпкерлер –  алдымен кәсіпкерлік жұмысты  ұйымдастырушылар. Ол туралы француз  экономисі Жан Батист Сэй (1767-1832ж)  былай деген: «Кәсіпкер – адамдарды  өндірістік шеңбер ауқымында  ұйымдастыратын адам».  Экономикалық  әдебиеттерде кәсіпкерлік пен  бизнес ұғымдарын балама түрінде  қарастыру жиі кездеседі. Бизнес  пен кәсіпкерлік жақын ұғымдар  болғанымен, оларды бір бірімен  баламалап, теңестіріп қарауға  болмайды.

Бизнес – табыс әкелетін кез келген қызметтің түрі. Ал кәсіпкерлік (предпринимательство) – новаторлық іс. Нағыз кәсіпкер ол - өнертапқыш. Сондықтан да бизнеспен айналысатын  адамдар ешуақытта кәсіпкер бола алмайды.

Кәсіпкерліктің ерекшеліктер:

• Дербестік және тәуелсіздік;
• Экономикалық және жеке жаңашылдық;
• жай, ол бірлескен қызмет шартына негізделеді;

-    толық, барлық мүлікке ынтымақтастық жауапкершілік жүктеледі;

• жауапкершілігі шектелген, салынған салым құны шеңберінің

     жауапкершілігі  жүктеледі;

• коммандитті, аралас жауапкершілік (біреудің толық мүлкімен және біреудің салынған салымымен);
• қосымша жауапкершілікпен, өзінің салымдарымен және оған жататын мүлікпен қосымша жауапкершілік мойнына алынады;
• өндіріс және тұтыну кооперативтері;
• консорциумдар;

Бизнестің ерекшеліктері:

• кәсіпкерлердің ұжымдары мен кәсіпкерлік ассоциялар;
• өндірген өнімді тұтынатын жеке адамдар мен ұжымдар, сондай-ақ, тұтынушылардың одағы мен ассоциациялар;
• келісімшарт немесе басқа негізде жалдагып еңбек ететін жұмыскерлер, сондай-ақ олардың кәсіподақтары:
• мемлекеттік құрылымдар.

Демек, бизнес – бұл табыс  әкелетін адамның экономикалық қызметі. Кәсіпкерлік – бұл да адмның экономикалық қызметі, бірақ бұл қызметті жаңа ізденіске бағыттайды және осы жаңалықты  жүзеге асыру үшін тәуекелге бас  ұрады.

 

4- апта

1. Ұйым туралы түсінік.

Ұйым – бұл қызметтері жалпы мақсатқа немесе мақсаттарға  жету үшін бағытталған адамдар тобы. Ұйым – жалпы мақсаттарға жету үшін құрылатын, айқын құрылған бірлескен қызметтері және айқын белгіленген шекаралары бар  автономды адамдар тобы ретінде көрінісін табатын әлеуметтік жүйе.

Ұйымның қасиеттері:

• ресурстар;
• сыртқы ортамен байланысы;
• еңбектің бөлінісі: горизонталды, вертикалды;
• жалпы басқару.

Ұйымның жүйе ретінде функциялары  мен құрылымы болады. Оның негізгі  функциясы – мәселелерді шешу және мақсатқа жету.

Ұйымның құрылымы, яғни, оның бір-бірімен тығыз байланысқан  элементтерінің реттелген жиынтығы, оның түрлері:

• техникалық;
• әлеуметтік-техникалық;
• әлеуметтік;
• нормативтік-құқықтық құрылым.

Ұйымның екі түрі бар:

1. Ресми ұйымдар

2. Бейресми ұйымдар.

3. Күрделі ұйымдар

Ресми ұйымдар- ұйымның мақсатына  жету үшін басшылықтың еркімен құрылған адамдар тобы. Жалпы ұйым туралы айтылса, ол ресми ұйымдар тобы. Ресми  ұйымдар белгілі бір заңды  талаптарға негізделген.

Бейресми ұйымдар  —  әр түрлі әлеуметтік ішкі себептерге байланысты ресми ұйымның ішінен құралған ұйымдар. Бейресми ұйымдар  шағын ғана ұйымдардан басқа барлық ресми ұйымдарда болады. Оларда жетекшісі болмасада, олар өте қажет. Олар белгілі бір мақсаттарға жету үшін жүйелі түрде өзара қатынаста болатын адамдар тобы.

Күрделі ұйымдар – құрылыммен мақсаттардың жан-жақты кешенді  сипаты жағдайында п.б.

2. Ұйымның жалпы сипаттамалары.

Ұйымдарға тән сипаттамалар: ресурстар,сыртқы ортадан тәуелділігі, еңбек бөлінісі,басқарудың тәртіптілігі және бөлімдер.

Ұйымдардың негізгі сипаттамалары  ретінде 1-ші ресурстарды қарастырайық. Жалпы алғанда кез-келген қызмет ол нәтижеге, мақсатқа қол жүргізуде ресурстарды тиімді пайдалану б.т. Ұйымдағы ресурстар: адамдық, қаржылық, материалдық, технологиялық және ақпараттық.

2-ші сипаттама ұйымның  сыртқы ортадан тәуелділігі. Ұйымның  қызметі мен нәтижесі көп жағдайда  оны қоршаған ортасындағы экономикалық, саяси, нарықтық, халықаралық, әлеуметтік  және тағы сол сияқты факторларға  байланысты.

3-ші сипаттама ұйым  ішіндегі еңбек бөлінісі көлденең  және тік еңбек бөлінісі.

4-ші сипаттама басқарудың  қажеттілігі нарықтық экономика  жағдайында басқару ісі одан  әрі күрделене түсіп, бәсекелестік, меншік формаларының сан-алуандығы  және шаруашылық дербестік орын  алғанда басқарудың қажеттілігі  мен басқаруға қойылатын талаптар  арта түседі.

 

3. Тік еңбек бөлінісіне мысал келтіріңіз

Тік еңбек бөлінісі –  басқару ісінің күрделі жүйелік  сипатта болуынан туындайтын әрекет. Мақсатқа жетуде басқарушы ұйым қызметін тиімді үйлестіруі қажет. Сондықтан қызметкерлердің анықталуы өкілеттіліктердің берілуі және басқару деңгейлеріне бөліну жүзінде асырылады. Ұйым ішінде басқару деңгейлері жоғары, орта және төменгі деңгей болып бөлінеді.

• Жоғарғы буын ұйымның жалпы стратегиясын бағыт бағдарламасын уақыт пен кеңістік бойынша қалыптастырып жасауда және жалпы ұйымның дамуды бағалауда қызмет атқаратын жоғарғы басшыларды өз құралына енгізеді.
• Орта буын жоғарғы буын анықтаған ұйымның жалпы мақсатын жүзеге асыруда үйлестіру қызметтерін орындайтын өндірістік және функционалдық ұйым басшылары.
• Төменгі деңгей тікелей орындаушылар және де төменгі ішінара қызметкерлерді орындайтын басшы буындары.

4. Сыртқы  орта нешеге бөлінеді?

Сыртқы орта дегеніміз - ұйым жұмысына сырттан әсер етуші орта. Кез келген ұйым ашық жүйе ретінде болады.

Сыртқы ортаның сипаттамасы:

- күрделілік;

- қозғалмалық;

- белгісіздік;

- бір-бірімен байланысы.

Сыртқы орта 5 түрге бөлінеді:

1.Сыртқы экономикалық орта. Оның элементтеріне:

- капитал, машиналар, ғимараттар, тауар қорлары, кеңсе жабдықтары,       әр түрлі аспаптар, қолда бар ақша;

-   жұмысшы күші;

- баға деңгейі;

-  жоғары білікті кәсіпкерлер мен әкімдердің болуы өте жоғары бағаланады;

-   сатып алушылар.

2.Сыртқы технологиялық орта. Іскерлік  белсенділік пен хнология арасындатығыз байланыс бар. Басқару практикасына технология айтарлықтай әсер етеді. Өйткені, оның өзі сапалы өнім өндіру мен қызмет көрсетуді жолаған кезде, жетілдірудің, өндірудің және оған басшылық етудің маңызды элементі болып табылады. Технологияның өзгеруіне қарай басшы кадрларымен қамтамасыз ету тәсілі де белгілі бір дәрежеде өзгеріп лотырады.

          3.Сыртқы әлеуметтік орта – ол сол топтағы адамдардың көзқарасына, тілек, ықыласына, интеллегенттілігі мен біліміне, сенімі мен дәстүріне қарай қалыптасады.

          4.Сыртқы саяси орта. Басқарушының саяси және заңды ортасы әлеуметтік ортамен тығыз байланыста болады. Саяси орта, әдетте саяси және үкімет басшылары мен заң шығарушылардың көзқарасы мен әрекетінің орталығы болғандықтан, мұның өзі әлеуметтік талап пен сенімнің бәсеңдеуі мен көтерілуіне қарай өзгеріп тұрады.Басқарушылардың көзқарасы тұрғысынан ең дұрысы саяси тұрақтылық. Барлық ұйымдағы басшылар шешім қабылдар алдында заң кеңесшілерімен ақылдасады.

          5.Сыртқы этикалық орта – ол әлеуметтік ортаның құрамдас элементіне жатады, практикада жалры қабылданған және қолданылып жүрген жеке бастың жүріс-тұрыс стандарттары жиынтығынан тұрады.

 

5. Ұйымдағы коммуникация және жетілдіру шаралары

Коммуникация дегеніміз- екі немесе одан да көп адамдардың немесе адамдар тобының өзара  ақпаратпен, мәліметтермен алмасу.

Коммуникация – басшылық етудің байланыстырушы процесі болып  саналады.

Ұйымдағы коммуникациялар  турлері:

• Ұйым мен сыртқы орта арасындағы коммуникациялар
• Ұйым ішіндегі бөлімдер мен деңгейлер арасындағы коммуникациялар
• Бейресми коммуникациялар

Ұйымдағы коммуникацияларды  жетілдіру шаралары:

а) ақпараттық ағымдарды бақылау;

- басшы өзіне және бағыныштыларына  қажетті ақпаратта қажеттілікті  анықтау керек.

б) басқарушылық іс -әрекеттер бағыныштылармен кездесу, семинарлар жургізу;

в) кері байланыстар жүйесі;

- адамдарды мәселені талқылау  үшін ұйымда орындарын алмастыру

- қызметкерлерден сұрау

г) ұсыныстарды жинау жүйесі: анонимді ұсыныстарды жинау үшін жәшік, телефон қоңыраулар, басшылар мен бағыныштар тобын құру жеке блог ашу

д) ақпараттық бюллетендер, басылымдар, бейнежазулар.

 

6- апта

1. Менеджмент процесіндегі шешімнің ролі.
2. Басқару шешімдері туралы түсінік, олардың жіктелуі.
3. Шешімді жүзеге асыру әдістері.

Шешім – дегеніміз бұл баламаны таңдау.

Шешім қабылдау - ақпарат алмасу сияқты кез- келген басқару қызметінің құрамдас бөлігі. Шешім қабылдау қажеттігі басқарушының алға қойған мақсатының қалыптасуы мен сол мақсатқа жетуіндегі іс - қимылын түгелдей қамтиды.

Адамдардың шешім қабылдау қабілеті де бірте  - бірте тәжірибе жүзінде дамиды. Біздің әрқайсысымыз күніне 100-деген, ал өмір бойына 1000- даған  шешімдер қабылдаймыз.

Жеке өмірдегі шешім қабылдағанға қарағанда, басқарудағы шешім қабылдау, өте қатаң жүйленген процесс. Басқару шешімдері жетекші қабылдаған шешімдер арқылы жұмыс жасайтын адамдардың өміріне ықпал етуі мүмкін. Маңызды  шешімді  қабылдаудағы жауапкершілік  басшыға ауыртпалығын әкеледі. Сондықтан  басшылар ойланып қарастырылмаған  шешімдерді қабылдай алмайды.

Ұйымдық шешімдер дегеніміз - лауазымды адамдардың өздеріне берілген міндетті орындау үшін тыңдай білу қабілетінің болуы. Оның мақсаты ұйымдық алдына тұрған мәселелер қозғалысын қамтамасыз ету. Сондықтан да тиімді ұйымдық шешім деп қабылданған және орындалған мақсатты айтуға болады.

Ұйымдық шешімдерді 2 түрге  бөлуге болады.

1) бағдарланған;

2) бағдарланбаған;

3) бағдарланған шешім  - іс- қимылдың белгілі - бір айқын  қисынға ( логика) сәйкес, нәтижелі  түрде жүзеге асырылады;

4) бғдарланбаған шешім  - мұндай шешімдер белгісіз факторлармен  ілесе жүретін анықталған өлшемде  жаңа болатын жағдайда талап  етеді. Сол себепті қажетті қадамдардың нақтылы реттілігін алдын-ала құру мүмкін емес.

Бағдарланған шешімдер қатарына мына типтегі шешімдер жатады: үй мақсаттары қандай, өнімді қалай жақсартуға болады, бөлімнің құрылымын қалай жетілдіру  қажет бағыныштарды қалай ынталандыру  керек.

Басқарушылық шешімдерді жіктеудің белгілеріне мыналарды  жатқызу керек:

1) шешілетін мәселерді  қамту дәрежесі ( ауқымдылығы);

2) қабылданған шешімнің  жүзеге асырылатын ұзақтығы;

3) қабылдау шешімнің ықпал  ететін объектілігі;

4) шешімнің қабылдау функцияларының  сипаты.

Шешім мәселесінің  ауқымдылығы жағынан басқару шешімінің жалпы және жеке түрлері болып көрсетіледі. Жалпы шешімдерге жататындар тұтас алғанда бүкіл шаруашылығына қатысты шешімдер.

Жеке шешімдерге жататындар өндірістің жекелегген жақтары, қызметтің  жекеленген  топтарын қамтитын шешімдер.

Жалпы және жеке басқарушылық шешімінің арасында тығыз байланыс бар. Жеке шешімдер жалпы басқарушылық шешімдерді нақтылаудаң және олардың  орындаушыларға жеткізудің тәсілі болып  қызмет етеді.

Шешімнің жүзеге асырылуы ұзақтығы жөнінен шешімнің мынандай түрлері бар:

а) ұзақ мерзімді ( перспективалық). Шешімдер жүзеге асырылуы бірнеше жылдарды керек ететін шешімдер жатады;

б) орташа мерзімді ( ағымдағы) шешімдер бір жыл ішінде жүзеге асырылады  және өндірілген циклімен байланысты болады.

г) қысқа мерзімді ( оперативті ) шешімдер мәселесінің неғұрлым шағын  тобын қамтиды, өздерінің сипаты жағынан көбінесе жеке шешімдер болады.

 Ықпал ету объектісі жөнінен:

- сыртқы;

- ішкі шешімдер деп  бөлуге болады.

Сыртқы шешімдер – белгілі - бір шаруашылық басқа кәсіпорынмен қарым-қатынасы қамтиды.

Ішкі шешімдер - шаруашылықтың  өз өмірінің түрлі жақтарын қамтмды.

 Функцияның сипаты жөнінен:

- экономикалық;

- технологиялық;

- қаржылық;

- әкімшілік шешімдер болып табылады.

Экономикалық шешімдер - жоспарлардың, нормалар мен нормативтердің, еңбекке ақы төлеудің бүкіл жүйесін жасаумен, бағамен, өнімді өткізу  және табыстарды бөлумен байланысты.

Технологиялық шешім - өндіріс процесін ұйымдастыру мәселесіне қатысты. Бұл шешімдердің әрбір салада тиімді технологияны таңдап алуда, жұмыстарды материалдық - технологиялық жағынан қамтамасыз етуді белгілеп береді.

Қаржылық шешім - жоспарлық және есеп беру қаржы балансынан белгілеп, бекітуге, несиелер алып, оларды өтеуге  бағытталған. Бұл шешімге ақшалай есеп айырысудың бүкіл жүйесі жөніндегі шешімдер жатады.

Әкімшілік шешім – басқару аппаратының жұмысына қатысты болады және қызмет бабындағы адамдардың, бөлімшелерінің, құқықтар мен міндеттерін реттеп отыруға, олардың жұмыс істеуімен өзара қарым - қатынасының тәртібін белгілеуге бағытталған.

Шешім қабылдау-  азды - көпті ұзақ процес. Бұл процес бірнеше сатылардан тұрады.

а) Әзірлік саты- жағдайында жалпы сипаттама берумен және оны бағалаумен, мақсатты айқындап алу, шешім қабылдау үшін қажетті бүкіл ақпараттармен танысу және шешімдердің болуы мүмкін варианттармен белгілеумен байланысты.

б) Негізгі саты- шешімнің түрлі варианттарын өзара салыстыра отырып, олардың ішінен керектісін таңдап алу және оны құжат түрінде тұжырымдау үшін қажет.

в). Қорытынды саты- шешімді орындаушыларға жеткізу жөніндегі жұмыстар, шешімнің орындалуын ұйымдастыру, шешімнің орындалу барысын бақылау және қорытындыларын шығару.

 

2 аралық бақылау

8- апта

1. Ұйымдастыру функциясының мазмұны.

Басқарудың маңызы функциясының бірі ұйымдастыру. Ұйымдастыру дегеніміз - мақсаттарға жету үшін адамдарға бірге тиімді жұмыс істеу мүмкіндігін беретін кәсіпорын құрылымын таңдау және оны құру процессі.

Басқарудың ұйымдастыру  құрылымы – бір-бірмен белгелі қарым-қатынаста  және тәуелділікте болатын және коммуникациялық  каналдармен қосылған, басқарудың дербес буындарының (бөлімшелерінің және қызметтерінің) реттелген жиынтығы.

Құрылымда келесіні бөліп  айтуға болады:

1) жалпы басқару буындары (дирекция);

2) сызықтық басқару буындары (негізгі қызметтің бөлімшелерін  басқару органдары);

3) функционалдық басқару  буындары (жоспарлау бөлімі және  т.б.).

Басқарудың ұйымдастырушы  құрылымымен байланысты негізгі  түсініктер:

1) элементтер (буындар);

2) деңгейлер;

3) байланыстар;

4) өкілеттіліктер.

Ұйымдастыру функциясы жоспарлау  функциясымен байланысты. Ұйымдастырудың басты компаненті адам болатын жұмыс құрылымын құрастыруға бағытталады. Келесі қағидалар басшылыққа алынады:

1. Ұйым мақсаттарын анықтау және нақтылау.
2. Мақсаттарға жету әрекет түрлерін белгілеу.
3. Еңбек бөлінісі және мамандандыру.
4. Жұмыстың әртүрлі түрлерін үйлестіру.
5. Мақсат бірлігі.
6. Басқарылу нормасы.

 

2. Өкілеттіліктерді бөлу және жауапкершілік.

Басқарудың ұйымдастырушылық құрылымы басқарудың мақсаттары мен  міндеттерін ұйымның бөлімшелерімен қызметкерлері арасында бөліп берумен  сипатталады. Осыған байланысты өкілеттіліктерді дилигерлеу маңызды орын алады.

Дилигерлеу дегеніміз - басшыға  заңсыз көп міндеттерді қызметкерлер арасында бөлуге мүмкіндік беретін  құрал оны ұйым мақсатына жету үшін пайдалану қажет олай болмаса  міндеттерлі басшының өзі шешуіне  тура келеді, бұл көп жағдайда мүмкін емес менеджмент класиктерінің бірі Фалеттің пікірі бойынша басқарушылардың  мәні. жұмысты басқаларға істете білу көрсетілген. Сондықтандак дилигерлеу адамды басшыға айналдыратын акт  болып табылады.

Дилигерлеу өкілеттілікті  қабылдаған жағдайда жүзеге асырылады, ал жауапкершілік дилигерленбейді. Соңғы есепте басшылар кәсіпорынның және де өз қарамағындағы қызметкердің де жұмысына да жауапты. Сондықтан кәсіпорын неғұрлым ірі болатын болса, басшы жалақысының көлемде соғұрлым жоғары болады. Себебі олардың жауапкершілік көлемі жоғары.

Жауапкершілік дегеніміз - дилигерленген  міндеттердің қанағаттандырарлық орындалуына  жауап беру.

Өкілеттілік дегеніміз - ұйымның  ресурстарын пайдалануға және белгілі-бір  міндеттерді орындауға, қызметкерлердің  күш жігерін бағытталған, шектелген  құқық өкілеттілік белгілі бір  жеке адамға байланысты емес, лауазымға  сәйкес белгіленеді.

 

3. Мотивация туралы түсінік, эволюциясы.

Мотивация – жеке мақсатта немесе ұйымның мақсаттарына жету үшін өзін және басқаларды ынталандыру үрдісі.

Сонымен мотивация дегеніміз - бір бағыттағы мақсатқа жету үшін адамдардың белгілі-бір дәрежеде жұмсаған ынта жігері, көрсеткен табандылығы және талпыну деңгейі немесе әркімнің өз мақсатына жетуі үшін өзін және өзгелерді қызметке тарту процесі.

Мотивациялаудың екі типі бар:

• сыртқы күштердің әсерінен адамдардағы белгілі іс-қимыл мотивьерін қозғау.
• адам бойында белгілі мотивациялық құрылымның қалыптасуы. Бұл тпи тәрбиелеу және оқыту процестеріне байланысты. Адам еңбегінің нәтижесіне де байланысты.

Мотивацияның түрлері:

1) экономикалық;

2) кәсіби;

3) биліктік;

4) ойлық;

5) шаруашылық (дербестікке  ұмтылу);

6) шығармашылық (креативтік), жаңасын іздеу.

Ынталандыру – ұйымның  пайдасына стимулдарды қолдану  үрдісі.

Функциялары:

1) экономикалық – өндірістің  тиімділігін арттыруға жағдай  жасайды;

2) өнегелі – моральдық-психологиялық  климатына әсер етеді;

3 әлеуметтік – жұмысшылардың  кірістері мен шығыстарын құрады.

Принциптері:

1) кешендігі – бүкіл  стимулдардың түрлерінің оптималдық  қатынасы;

2) индивидуалдық жол

3) түсініктігі

4) елеулілілгі;

5) нәтиже  мен сый ақының  арасындағы минималдық  ерекшелік.

Қорыта айтқанда, мотивация  дегеніміз - бір бағыттағы мақсатқа жету үшін адамның белгілі-бір дәрежеде жұмсаған ынта – жігері. Көрсеткен  табандылығы және талпыну деңгейі  немесе әркімнің өз мақсатына жетуі  үшін өзін және өзгелерді қызметке тарту процесі.

 

4. Мотивацияның мазмұндылық және процессуалдық теорияларының мазмұны.

Мотивация теорияларын екі категорияға бөлінеді : мазмұндық және процессуалдық.

• Мотивацияның мазмұндылық теорялары адамдарды дәл солай әрекет жасауға мәжбүр ететін ішкі оянуларға негізделген. Бұл теорияның негізін қалаушылар Абрахам Маслоу, Дэвид Мак Клеланд, Фредерик Герцберг болып табылады.
• Мотивацияның процессуалдық теориялары адамдардың түсінігі мен дүние танымына байланысты өздерін қалай ұстайтынындығына негізделінеді.  
  Мотивацияның мазмұндық теориялары.