Агроөнеркасип кешені. 3

       Агроөнеркәсіптік кешен Қазақстан Республикасы экономикасының ең негізгі салаларының бірі болып табылады. Ауыл шаруашылығы өндiрiсiнiң басқа салалардан айырмашылығы және оның ерекшелiгi - ауыл шаруашылығы тек өндiрiс саласы ғана емес, халқының ауқымды тобының өмiр сүру аясы да болып табылады, Қазақстанның агроөнеркәсiптiк мамандануын тереңдету хақында зерделеп ойлануға жетелейдi. Қазақстан Тәуелсіздік жылдарында агроөнеркәсіптіккешеннің барлық салаларын қайта құрудың ауыр жолын бастан кешті. Осы уақыт аралығында агроөнеркәсіптік кешен кәсіпорындары жекешелендіру, кейін қаржылық оңалту, сондай-ақ дәрменсіз шаруашылықтардың банкроттығы үрдістерін өтті.

        Ауыл шаруашылығы саласының өтпелі  кезеңіндегі құлдырауы Қазақстанда  басқа елдермен салыстырғанда ертерек еңсерілді. 1999  жылдан бастап аграрлық сектор тұрақты қарқынмен дамып келеді. Бұған біршама деңгейде жүргізіліп жатқан аграрлық саясат пен тиісті қаржылық қолдау агроөнеркәсіптік кешенді қолдау көлемі өткен онжылдықта ғана іс жүзінде 20 есеге ұлғайып, 2010 жылы 235,5 млрд. теңгені құрады, оның 20%-ы дерлік немесе 44,4 млрд.теңгесі субсидияның үлесінде. 2011 жылы агроөнеркәсіптік кешенді мемлекеттік қолдау көлемі 223,4 млрд. теңгені, оның ішінде субсидиялар – 33,9 млрд. теңгені құрады. Соңғы жылдары аграрлық саланы мемлекеттік қолдау тетіктері айтарлықтай өзгертіліп, оларға ынталандырушы бағыт берілді. Осының арқасында, ауыл шаруашылығының негізгі капиталына инвестициялар ұлғаюда. Осылайша, егер 2000 жылы саланың негізгі капиталына инвестиция көлемі 8,2 млрд. теңгені құраса, 2010 жылы 83,5 млрд. теңгені құрады немесе 2000 жылға қарағанда 10 есе артты. Несие беру бағдарламалары шеңбе-рінде ауылшаруашылық тауарларын өндіру-шілердің қажеттіліктеріне бағдарланған егіс жұмыстарын жүргізуге, ауылдық тұтыну кооперативтеріне жеңілдетілген несие беру, ауылшаруашылық техникасы мен техно-логиялық жабдық лизингі, ауылдық несие серіктестіктері жүйесі, шағын несие беру, астық қолхаттары және оларды кепілдік ретінде пайдалану секілді қаржы құрал-дарының жүйесі қалыптасты. Оларды іске асыруға жетекшілік ету бүгінде құрамына жеті мамандандырылған ұйым кіретін «ҚазАгро» ұлттық холдингіне  беріліп отыр. «ҚазАгро» ұлттық холдингі АҚ- ның қызмет ету кезеңінде аграрлық салаға барлығы 762,3 млрд.теңге жұмсалды, оның ішінде бюджеттік қаражат 22,5% (171,2  млрд.теңге), өз қаражаты – 18,3 % (139,6 млрд.теңге), тартылған қаражат – 36,5% (278,1 млрд.теңге), Ұлттық қордың  қаражаты 22,7% (173,4 млрд.теңге) құрайды. Ұлттық холдинг агроөнеркәсіптік кешенді несиелендіруге 500 млрд.теңгеге жуық қаражат жұмсады. Осының барлығы белгілі жетістіктерге қол жеткізуге және ішкі рыноктағы жағдайды тұрақтандыруға мүмкіндік берді

          Қазақстанда ауыл жұрты 44 пайызды құрайды. Ауыл жұртының көптiгiнен  аудандардың көпшiлiгiнде жұмыссыздық дендедi, ал мұның өзi ауылдағы еңбек рыноктарын әлсiретедi, сөйтiп оны елдегi ең төмен деңгейге дейiн арзандатады. Агроөндiрiстi реформалау үдерiсi, оны нарық соқпағына көшiру, ауыл шаруашылығы әлеуетiнiң өсуiн бағалау үшiн маркетингтiк стратегияны қолдану ауыл халқының шамадан тыс көптiгi проблемасының бетiн ашты. Iшкi нарық сыйымдылығы елде өндiрiлетiн ауыл шаруашылығы өнiмдерiн теңдестiрiлген тұтыну үшiн жеткiлiксiз. Оларды өндiруден алынатын табыстар ауыл тұрғындарының тiршiлiгiн қамтамасыз етудiң ең төменгi стандарттарын қамтамасыз етпейдi. Есептеулер көрсеткендей, ең төменгi өмiр сүру мөлшерiне тең орташа жан басылық деңгейге жету үшiн ауыл халқының саны 5,6 млн. адамды құрауға тиiс, яғни  900 мың адамды босатып шығару қажет, ал ҚР бойынша жан басына шаққандағы орташа ақшалай табыстың 7,7 мың теңгеге тең деңгейiнде ауыл халқының саны 2 есеге дерлiк қысқарып, 3,5 млн. адамды құрауға тиiс. Аграрлық сектор ауа райы ахуалы бойынша қолайлы соңғы жылдарға қарамастан экономиканың жоғары тәуекелдi және пайдасы төмен саласы болып қалып отыр.

          Агроөнеркәсіп кешені инвестиция тартуда тәуекелі мол сала ретінде сипатталатыны белгілі. Осыған байланысты Қазақстанда біртұтас астық холдингін құру астық саласын құрылымдап, астық рыногын реттеудегі мәселелер жүйелі әдіс-тәсілдерді қажет етеді. Бұл істе ең алдымен экспорт инфрақұрылымы мен көлік логистикасын дамыту, астық сатылымын ұйымдастыру істері күн тәртібіне қойылып отыр. Мұның барлығы өз кезегінде ауылшаруашылық құрылымдарының қаржылық жағдайына септесетіндігі түсінікті.

Мемлекет басшысы 2012жылдың 27қаңтарында өткен кеңейтілген_отырыста егін алқаптарын әртараптандыру жөнінде сөз қозғаған болатын. Бұл іс қалай жалғасын таппақ?

        – Ауыл шаруашылығының дамуы үшін егіс алқаптары құрылымдарын әртараптандыру мәселесі маңызды стратегиялық мәнге ие. Алдағы уақытта осы бағыттағы жұмыстарды жалғастыра отырып біз бидайдың дара дақыл егісінен алшақтамақпыз. Оның үлесі бүгінгі күні республика бойынша ғылыми негізделген 45-50 пайыздың орнына 65-66 пайызға дейін жетсе, егін егетін негізгі аймақтар – Ақмола, Қостанай, Солтүстік Қазақстан облыстарында 78 пайызды құрап отыр.

Көзделген мақсаттарға  жету үшін облыстарға ауылшаруашылық дақылдарының егіс алқаптарының көлемдері бойынша индикативті көрсеткіштер жеткізіліп, кейін Ауыл шаруашылығы министрлігі мен облыс және аудан әкімдері арасында, сондай-ақ аудан әкімдері мен ауылшаруашылық тауар өндірушілер арасында меморандумдар жасалатын болады.

          Ауылшаруашылық дақылдарының егістік алқаптарын әртараптандыруға кедергі келтіріп отырған негізгі проблеманың бірі – астықты және майлы дақылдардың тұқымын сақтау үшін олардың биологиялық ерекшеліктерін ескеретін арнайы сыйымдылықтар санының жетіспеушілігі. Осыған сәйкес арнайы сыйымдылықтардың санын көбейту жоспарлануда. Атап айтқанда, Ауыл шаруашылығы министрлігі «ҚазАгро» ұлттық холдингімен бірлесе отырып экспорттық бағытта және егін егетін негізгі аймақтарда орналастырылатын астық сақтау сыйымдылықтарын 1 миллион тоннаға дейін кеңейту мәселесін пысықтауда.

         Астықты артық өндіру сату кезінде көптеген қиындықтарды туындататыны белгілі. Осы жағдайды ескере келе, 2013 жылдан бастап бидайды және басқа да дәнді дақылдарды өндіруге бөлінетін субсидияларды мемлекеттік қолдаудың жаңа тетіктері енгізілмек. Осы тетіктер бойынша лизингілік бағдарламаларды арзандатуға, ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерге маусымдық жұмыстарды жүргізуге берілетін несиелерді кепілдендіруге, сондай-ақ ауыл шаруашылығы өнімдерін кепілді сатып алуға қайта бағдарлау көзделуде.

          Соңғы жылдары аграрлық саланы мемлекеттік қолдау тетіктері айтарлықтай өзгертіліп, оларға ынталандырушы бағыт берілді. Осының арқасында, ауыл шаруашылығының негізгі капиталына инвестициялар ұлғаюда.

           Оларды іске асыруға жетекшілік ету бүгінде құрамына жеті мамандандырылған ұйым кіретін «ҚазАгро» ұлттық холдингіне  беріліп отыр. «ҚазАгро» ұлттық холдингі АҚ- ның қызмет ету кезеңінде аграрлық салаға барлығы 762,3 млрд.теңге жұмсалды, оның ішінде бюджеттік қаражат 22,5% (171,2  млрд.теңге), өз қаражаты – 18,3 % (139,6 млрд.теңге), тартылған қаражат – 36,5% (278,1 млрд.теңге), Ұлттық қордың  қаражаты 22,7% (173,4 млрд.теңге) құрайды. Ұлттық холдинг агроөнеркәсіптік кешенді несиелендіруге 500 млрд.теңгеге жуық қаражат жұмсады. Осының барлығы белгілі жетістіктерге қол жеткізуге және ішкі рыноктағы жағдайды тұрақтандыруға мүмкіндік берді

          ҚазАқпарат - 2012 жылдың бірінші жарты жылдығының қорытындысы бойынша «ҚазАгро» холдингі» АҚ республиканың агроөнеркәсіптік кешенін (АӨК) дамытуға және қолдауға бағыттаған инвестициясының жалпы көлемі 106,5 млрд. теңгені құрады.Оның 25 пайызынан астамы немесе 28 млрд. теңгесі ауылшаруашылық өнімдерін сатып алуға, 78 млрд. теңге көлеміндегі қалған қаражат - АӨК субъектілері мен тұрғындарды несиелеуге жұмсалды. Бұл туралы аталмыш холдингтің баспасөз қызметінен хабарланды.

         Баспасөз хабарламасының мәліметінше,  АӨК-ді және тұрғындарды несиелеуге  бағытталған 78 млрд. теңге сомасы  өткен жылдың тиісті кезеңінің  деңгейінен 15 пайызға артқан. Негізінде көрсеткіштің өсімі мал шаруашылығы өнімдерінің өндірісін несиелеу көлемінің 3,2 есеге артуына байланысты (3,3 млрд. теңгеден 10,7 млрд. теңгеге дейін). Сондай-ақ, 2012 жылдың бірінші жарты жылдығының қорытындысы бойынша холдингтің еншілес компаниясы «Аграрлық несие корпорациясы» АҚ арқылы 8 млрд.101 млн.теңге сомасына 127 несие серіктестіктерін несиелендірген. Қарыз алушылары 246 бірлік ауылшаруашылық техникасын, 145 бірлік топырақ өңдейтін ауылшаруашылық жабдықтарын, 40 мың бас мал (ірі қара мал (ІҚМ), ұсақ малдар, жылқы, түйе, шошқа) сатып алды.Сонымен қатар, ауылдық жерлердегі ауылшаруашылығына жатпайтын қызмет түрлерін дамытуға қолдау көрсету шеңберінде жылдың басынан бастап 47,8 млн.теңге сомасына 5 қарыз алушы қаржыландырылды. Осындай қолдаулар ауылдық жерлердегі инфрақұрылымды дамыту мақсатында 2007 жылдан бастап көрсетілетіні жайлы айта кету қажет.

          Агроөнеркәсіпті дамытудың жаңа бағдарламасы ұсынылды. Ауылшаруашылық министрі Асылжан Мамытбеков жаңа бағдарламасын таныстырды. Министрдің айтуынша, Қазақстан Кедендік одақтағы әріптестері Ресей мен Беларусь еліне қарағанда саланы қаржыландыру жағынан артта келеді. Мәселен, Беларусь елінде агроөнеркәсіптік кешенді өндірушілерге өнімнің жалпы құнының 18%-ын, ал Ресейде 8%-ын мемлекет қаржыландырады. Ал бізде ол бар болғаны 3,5% ғана. Бұған дейінгі бағдарламаларға қарағанда жаңа жоба агроөнеркәсіптік кешеннің бәсекеге қабілеттілігін арттырады. Айта кету керек, жобаны жүзеге асыру үшін мемлекет бюджетінен 3 миллиард теңге бөлінеді

          Мемлекет дағдарыстың барлық шараларын жасауда. Дағдарысқа қарсы бағдарламаның бес бағытына байланысты – қаржы секторы, құрылыс саласы, шағын және орта бизнес, агроөнеркәсіп кешені, инновациялық-индустриялық даму – Президент Үкіметке тапсырыстарында келесі мәселелерге ерекше көңіл аударды: отандық өнім өндірушілерді қолдау қажеттігіне, оларға мемлекеттік сатып алуда басымдық беруіне; Қазақстанда жұмыс істейтін шетелдік кәсіпорындардағы жұмыссыздықтың өсуіне және жұмыс орындарының қысқаруын болдырмауына; ауыл шаруашылық шикізаттарын өндірушілердің қаржы айналымына мұқтаждығын жедел қамтамасыз етуіне; үлестік құрылыс проблемасын шешу жөніндегі жұмысты күшейтуіне; шағын және орта кәсіпкерлікке тексеріс жасауға жарияланған мораторийға қарамастан, ағымдағы жағдайда бюджеттің кіріс бөлігін орындауына; Республикалық және жергілікті бюджеттердің мейлінше үнемделуіне Агроөнеркәсіптік кешенді дамытуға 280 миллиард теңге, инфрақұрылымдық жобаларды іске асыруға 120 миллиард теңге бөлінді. Ел экономикасын әртараптандыруға 600 миллиард теңге бөлінді.

Агроөнеркәсіптік кешеннің негізгі міндеті:

 
Еңбек өнімділігін көтеруді, елдің  азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету және агроөнеркәсіптік кешендердің  экспорттық әлеуетін күшейту.Өсімдік шаруашылығы саласы.

 
Соңғы үш жыл ішінде (2008-2010 жылдар) республикада астық өндірісінің орташа жылдық көлемі 16,2 млн. тонн құрады.

Қазақстан әлемде ірі астық экспорттаушы алғашқы ондыққа кіреді. Қазақстан астығы әлемнің 70-тен астам еліне жеткізіледі. Қазақстандық астықты импорттаушы негізгі мемлекекеттер ТМД, Таяу Шығыс, Солтүстік Африка және Еуропалық одақ елдері болып есептеледі. Соныме бірге Қазақстан бау-бақша өнімдерін, сұйық май, жеміс-жидек, жүзім, қант қызылшасын және картоп өндіреді.Мал шаруашылығы саласы.Мал шаруашылығы аграрлық экономикалық сектордың негізгі саласы болып есептеледі.Мол жайылым жерлер мен табиғи-климаттық жағдайдың қолайлы болуы мал шаруашылығының қанат жаюуына жақсы негіз жасап отыр. 
Мал шаруашылығы саласында жүргізілген мемлекеттік саясаттың нәтижесінде малдар мен құстардың барлық түрлерін көбейюі, олардың өнімділігін арттыруға бағытталған тұрақты даму байқалуда. 
2010 жылы өндірілген таза салмақты ет көлемі 937,4 т мың. тонн, сүт -5 381,2 мың. тонн, жұмыртқа – 3 720,3 млн. дана және жүн - 37,6 мың. тонн. құрады.Азық-түлік және қайта өңдеу өнеркәсіптері.Елдің азық-түлік және қайта өңдеу өнеркәсіптері (ет, сүт, балық, жарма-ұн тартатын диірмен және құрама азық, май өнімдері, қант) экономиканың стратегиялық салаларының бірі болып табылады,яғни елдегі тұрғындарды сапалы азық-түлікпен және оның сандық мөлшерімен қамтамасыз етеді.

 
        Қазақстан Ресрубликасының Статистика агенттігінің (ары қарай-Агенттік) деректеріне қарағанда, 01.01.12ж жағдайда азық-түлік өнімдерін шығаратын шамамен 2,1 мың кәсіпорын жұмыс істейді. 2011 жылы кәсіпорын салалары өнеркәсіптік өндірістегі республикалық көлемнің 7% құрады және 22% - өңдеуші өнеркәсіпке кірді.

 
2011 жылы азық-түлік өнімдерінің өндірістілік көлемі қаражаттық жағдайда 673,3 млрд. теңгені құрады, бұл 2009 жылға қарағанда 12,9% көп.

 
Есептік кезеңдердегі сусындарды өндіру көлемі 137,5 млрд. теңгені құрады, бұл 2010 жылмен салыстырғанда 25% жоғары.

 
Агенттіктің деректері бойынша, осы салада шамамен 70 мың адам жұмыспен қамтылған, жұмыс істейтіндердің 18% өңдеуші өндірістерде және 9,7% кәсіпорындарда жұмыс жасайды. 2011 жылы негізгі капиталдағы инвестиция 50,0 млрд. теңгені құрады.

 
Қазақстанның негізгі экспорттық позициясы – астық және оның өңделген өнімдері, күріш, ет, май және кондитерлік өнімдер.

2010 жылғы агроөнеркәсіптік кешендер өнімдерінің импорты, млн. долл. АҚШ

Дереккөзі: ҚР Статистика агенттігі

Жұмыс істеп тұрған кәсіпорындар 

 
2011 жылы 1 қаңтарда балық және орман шаруашылығы, ауыл шаруашлығы өнімдерін өндіру бойынша 161 ірі және 647 орташа кәсіпорындар тіркелді.

Ұсынылған өндірістік аймақтар

 
Аграрлық индустрия елдің орталығында, солтүстігінде, оңтүстігі мен шығысында дамитын болады.

 
Агроөнеркәсіп кешені мен балық  шаруашылығының өңдеу кәсіпорындарын орналастыру шикізат көздеріне  де, ірі қалалардың өткізу нарықтарына  да бағдарланатын болады. Астана мен Алматы қалаларының айналасында азық-түлік белдеулерін қалыптастыру басымдыққа ие болады. Агроөнеркәсіп кешенінің астық пен етті тереңдете өңдеуге бағытталған негізгі өндірістері негізінен солтүстік өңірлерде орналастырылатын болады.

Салалық мамандану орталықтары: Петропавл, Қостанай, Көкшетау, Шымкент, Тараз, Талдықорған, Алматы, Қызылорда, Атырау.

Агроөнеркәсіп кешені инвестиция тартуда тәуекелі мол сала ретінде сипатталатыны белгілі. Осыған байланысты Қазақстанда біртұтас астық холдингін құру астық саласын құрылымдап, астық рыногын реттеудегі мәселелер жүйелі әдіс-тәсілдерді қажет етеді. Бұл істе ең алдымен экспорт инфрақұрылымы мен көлік логистикасын дамыту, астық сатылымын ұйымдастыру істері күн тәртібіне қойылып отыр. Мұның барлығы өз кезегінде ауылшаруашылық құрылымдарының қаржылық жағдайына септесетіндігі түсінікті.

–Мемлекет басшысы 2012жылдың 27 қаңтарында өткен кеңейтілгенотырыста егін алқаптарын әртараптандыру жөнінде сөз қозғаған болатын. Бұл істе мынындай жағдайлар қарастырылды:

– Ауыл шаруашылығының дамуы үшін егіс алқаптары құрылымдарын әртараптандыру мәселесі маңызды стратегиялық мәнге ие. Алдағы уақытта осы бағыттағы жұмыстарды жалғастыра отырып біз бидайдың дара дақыл егісінен алшақтамақпыз. Оның үлесі бүгінгі күні республика бойынша ғылыми негізделген 45-50 пайыздың орнына 65-66 пайызға дейін жетсе, егін егетін негізгі аймақтар – Ақмола, Қостанай, Солтүстік Қазақстан облыстарында 78 пайызды құрап отыр.

Көзделген мақсаттарға жету үшін облыстарға ауылшаруашылық дақылдарының егіс алқаптарының көлемдері бойынша индикативті көрсеткіштер жеткізіліп, кейін Ауыл шаруашылығы министрлігі мен облыс және аудан әкімдері арасында, сондай-ақ аудан әкімдері мен ауылшаруашылық тауар өндірушілер арасында меморандумдар жасалатын болады.

Ауылшаруашылық дақылдарының егістік алқаптарын әртараптандыруға кедергі келтіріп отырған негізгі проблеманың бірі – астықты және майлы дақылдардың тұқымын сақтау үшін олардың биологиялық ерекшеліктерін ескеретін арнайы сыйымдылықтар санының жетіспеушілігі. Осыған сәйкес арнайы сыйымдылықтардың санын көбейту жоспарлануда. Атап айтқанда, Ауыл шаруашылығы министрлігі «ҚазАгро» ұлттық холдингімен бірлесе отырып экспорттық бағытта және егін егетін негізгі аймақтарда орналастырылатын астық сақтау сыйымдылықтарын 1 миллион тоннаға дейін кеңейту мәселесін пысықтауда.

Астықты артық өндіру сату кезінде көптеген қиындықтарды туындататыны белгілі. Осы жағдайды ескере келе, 2013 жылдан бастап бидайды және басқа да дәнді дақылдарды өндіруге бөлінетін субсидияларды мемлекеттік қолдаудың жаңа тетіктері енгізілмек. Осы тетіктер бойынша лизингілік бағдарламаларды арзандатуға, ауыл шаруашылығы тауар өндірушілерге маусымдық жұмыстарды жүргізуге берілетін несиелерді кепілдендіруге, сондай-ақ ауыл шаруашылығы өнімдерін кепілді сатып алуға қайта бағдарлау көзделуде.

Агроөнеркәсіп кешенінің  құрамы

119 мемлекеттік  шаруашылықтардың барлық түрі

285 акционерлік  қоғам

122042 шаруа қожалықтары 

4452 серіктестік

1452 өзге де  ауыл шаруашылық құрылымдары

Қазақстан агроөнеркәсіп өндірісі дамуының маңызды  ерекшеліктері 

Қазақстанның  агроөнеркәсіп өндірісінің келесі ерекшеліктері – мұнда жақын  шет елдерге қарағанда агроөнеркәсіп  кешеніндегі салалалық сәйкессіздіктер  көзге бірден ұрады, ауыл шаруашылығы  өнімдері мен шикізатын өңдеумен, оларды сақтаумен  және тасымалдаумен  айналысатын қор шығаратын сфералар мен салалар, сондай-ақ, жалпы агроөнеркәсіп  инфрақұрылымы нашар дамыған. 90-шы жылдардың басында агроөнеркәсіп  кешені құрылымында ауыл шаруашылығының үлес салмағы 64%-ке жуық, бірінші сферада 8%-ке жуық және үшінші сферада 28%-тен  астам болды. Республикада автомашина және комбайн жасау өнеркәсібі мүлдем жоқ. Қолда бар элеваторлық қуаттар  астықты өңдеуді, ал ет комбинаттары етті толық қамтамасыз ете алмады. Осының салдарынан өндіріс өнімі  көлемінің 30%-і ысырапқа ұшырады. Бұрынғы  КСРО кезінде Қазақстан кооператорлары шикізатты республикадан тыс  жерге шығарып, оны сонда өңдеп, дайын өнімді қайта алып келетін. Республикадан тыс жерге екі  жақты тасымалдауға келетін шығыннан басқа бірқатар өнім алу үшін бастапқы шикізат болып табылатын өнім қалдықтары да өнім өңделген жерде  қалып қоятын. Сондай-ақ, Қазақстан  еңбеккерлері өндірген үстеме өнімнің  бір бөлігі де сол ауыл шаруашылық өнімдерімен бірге сыртқа шығарылып  отыратын.  

Агроөнеркәсіп үшін машина жасау 

Павлодар трактор  зауыты

Ақмола эрозияға қарсы техника шығару өндірістік бірлестігі

«Манкентживмаш»

«Актюбсельмаш»

Мамлют машина жасау зауыттары

Мемлекеттің үлесі  

Республика Президенті Н.Ә. Назарбаев «Қазақстанның егемен мемлекет ретінде қалыптасуы мен  дамуының стратегиясы» деген еңбегінде  былай деп атап көрсетті: 

«... барлық стратегиялық жоспарлардың алдында агроөнеркәсіп  кешеннің дамуы, оны жүйелі және батыл  реформалау келеді...». «Ауыл, селоны және агроөнеркәсіптік кешенді дамытудың  артықшылықтары туралы» Заң қабылдау да осы мақсаттарға арналды.

Агроөнеркәсіптік  кешенін техникалық жарақтандыру

Машина-трактор  паркін қазіргі кездегі жағдайы.

Республикада 137,2 мың шынжыртабанды және доңғалақты тракторлар, 45,5 мың астық жинайтын комбайндар, 15,2 мың дестелегіштер, 90,7 мың тұқым сепкіштер және басқа  да ауыл шаруашылығы техникалары  бар.   
Соңғы жеті жылда (2001-2007) 26,5 мыңнан астам ауыл шаруашылығы техникаларының негізгі түрлері сатып алынған. 

Өткен жылы 4,2 мыңнан астам негізгі ауыл шаруашылығы  техникалары 45,0 млрд. теңгеге сатып алынды: 

тракторлар -1117 дана; 

астық жинайтын комбайндар - 1605 дана; 

тұқым сепкіштер - 819 дана; 

егіс кешендері - 394 дана; 

дестелегіштер - 308 дана. 

2010 жылы «ҚазАгроҚаржы»  АҚ арқылы 22,2 млрд. теңгеге ауыл  шаруашылығы техникалары мен жабдықтары сатып алынды (бюджеттік қаражат - 8,1млрд. теңге; өз қаражаттары – 3,3 млрд. теңге; экспорттық қаражат – 10,8 млрд. теңге) оның ішінде:

тракторлар -586 дана; 

астық жинайтын комбайндар - 656 дана;

тұқым сепкіштер - 303 дана;

дестелегіштер - 140 дана.

      Қазақстан Республикасының агроөнеркәсіп кешенін дамыту, мәселелер және оның шешу жолдары 

     Агроөнеркәсіп кешеніндегі  негізгі мәселелер  және оның шешу  жолдары         

Қазақстан жер ресурстарына бай. Алдын ала  суландырмай-ақ егiн шаруашылығына  жаратуға болатын алқап 39 млн. гектарды құрайды. Табиғи жайылым алқабы мұнан  да көп, 179 млн. гектардан астам.        

Елдiң  астық өсiретiн белдеуi бидайдың әлемдiк  нарықта сұраныспен пайдаланылатын қатты және күштi сортты 

 Өткен жылдарда аграрлық секторды реформалау тереңдей түскен жүйелiк дағдарыс кезеңiнде  өттi.        

Осындай жағдайда еркiн нарық тұжырымдамасы  елдiң аграрлық секторын дамытуда бiрқатар проблемаларды шеше алмады            

Басты мақсатқа - тиiмдiлiкке және тиiсiнше, дiттей отырып реформалар жүргiзiлген ауыл шаруашылығы өндiрiсiнiң түсiмдiлiгiн арттыруға объективтi түрде қол жетпедi.        

Шаруашылықтарды бөлшектеу нәтижесiнде қалыптасқан  жер үлесi мен мүлiктiк құқықтар мөлшерi, көп жағдайда, жоғары тауарлы  өндiрiс жүргiзуге, техниканы тиiмдi пайдалануға мүмкiндiк бермедi.        

Ауыл  шаруашылығы өнiмдерiне және материалдық-техникалық ресурстарға (салааралық), азық-түлiктi сатып алу және түпкiлiктi бағаларына (iшкi салалық) бағаның қалыптасқан  теңсiздiгi рентабельдiлiктi төмендетiп, аграрлық өндiрiстiң шығындылығына  алып келдi.        

Өтiмдi капиталдың болмауы және өндiрiстiң  тиiмсiздiгi банк кредиттерiн қол жетiмдi етпедi және сектордың ауыр қаржылық жағдайын одан сайын ушықтырып жiбердi.         

Аграрлық  секторда өндiрiлген қосымша өнiмнен орасан үлес алатын делдалдық құрылымдар, жергiлiктi монополистер (өңдеушi және көтерме сауда кәсiпорындары) өткiзу мен жабдықтау жүйесiнде барған сайын көбiрек орын ала бастады.        

Осы жылдары объективтi тұрғыда шектеулi болған аграрлық секторды мемлекеттiк  қолдаудың қолданылған жүйесi өндiрiске  ынталандырушылық әсер ете алмады - бөлiнген қаражат тиiмсiз пайдаланылды.         

Шаруашылық  байланыстардың үзiлуi, нарықтық инфрақұрылымның, көлiк коммуникацияларының мешеулiгi өнiмдi өткiзу, соның iшiнде экспортқа  өткiзу мүмкiндiгiн шектедi.        

Соңғы кезге дейiн iшкi нарықты қорғаудың айқын жүйесiнiң болмауы отандық өнiмдi неғұрлым арзандау импорттық өнiмнiң ығыстыруына алып келдi, мұның өзi өндiрiстi тұншықтырудың қосымша факторына айналды       

Аграрлық  өндiрiстiң бәсекеге қабiлеттiлiгi еңбекақы төлеудiң төмен деңгейiмен ғана ұсталуда. Едәуiр дәрежеде мұның өзi отандық және шетелдiк ұқсас өнiмдердiң арасында орын алып отырған еңбектi және материалды көп қажетсiнетiн айырмашылықты өтейдi.        

 Сұраныстың қысқаруына байланысты, аграрлық сектордың өндiрiс қуаттары  артық болып қалды.        

Әлемдегi (Қазақстан үшiн) ықтимал азық-түлiк  нарықтарына тиiмдi көлiк жолдарының болмауы. Республиканың оңтүстiк  аймақтарының шектес мемлекеттердiң  су ресурстарына тәуелдiлiгi. Iшкi нарық ауқымының шектеулiлiгi және шашыраңқы орналасуы, ТМД елдерiнiң дәстүрлi өткiзу нарықтарының сатып алу қабiлетiнiң төмендiгi.  Аграрлық сектордың өткен жылдардағы дамуының iшкi және сыртқы факторларын жинақтап, қорыта келiп, мынадай тұжырымдар жасауға болады:        

- аграрлық сектордағы жағдайдың  нашарлап кетуiнiң негiзгi себептерiнiң бiрi        

- аграрлық секторды және тұтас  алғанда ауылдық жерлердi, жаңа  нарықтық жағдайларда басқару  мен реттеуде мемлекет рөлiнiң  ақырына дейiн iске асырылмауы;         

- басқару мен реттеу объектiсi  технологиялық байланысты тiзбектердi - өндiрiстi, дайындауды, қайта өңдеудi және өткiзудi қамтитын қалыптасып отырған өнiм нарықтары емес, тiкелей ауыл шаруашылығы қызметi болды;        

- азық-түлiктiң әлемдiк нарығы аграрлық  протекционизммен қатты бұрмаланған  жағдайда, ырықтандырылған сыртқы  сауда режимi жағдайында мемлекеттiк қолдау шараларының қысқаруы және тұтас алғанда саланы мемлекеттiк реттеу деңгейiнiң төмендеуi жалпыәлемдiк практикаға қайшы келедi;         

- аграрлық саясатты ғана емес, сонымен бiрге әлеуметтiк саясат  шараларын қамтитын, неғұрлым кең  тұрғыдағы ауыл саясатын қалыптастыру проблемасы туындап отыр;        

- аграрлық жұмыспен қамтудың қысқаруының  тежеусiз үрдiсi жұмыспен қамтуды  қамтамасыз ету мiндетiн алға  қояды, мұның өзi ауыл тұрғындарының  басым көпшiлiгiне өз шаруашылығын  жүргiзуге мүмкiндiк бередi. Ауылдық жерлерде жұмыспен қамтудың неғұрлым кең тараған барабар нысаны тамақ өнеркәсiбi және қызметтiң басқа да индустриалдық салалары болып отыр.        

Қазiргi жағдайдағы аграрлық және онымен өзара  байланысты экономиканың тамақ өнiмдерi секторының бөлшектерi осы тiзбекте қалыптасатын нарықтық институттар жиынтығында мемлекеттiң аграрлық-индустриялық саясатының бiртұтас объектiсi ретiнде қарастырылуға тиiс.        

Алдағы  жылдарда мемлекеттiң күш-жiгерi мынадай  мiндеттердi шешуге шоғырландырылады:        

- аграрлық-индустриялық  өнiмдердiң бәсекеге қабiлеттi және интеграцияланған нарығын қалыптастыру, олардың жұмыс iстеуiнiң құқықтық және институционалдық инфрақұрылымын құру, жосықсыз бәсекелестiктен және әлемдiк нарықтың қолайсыз конъюнктурасынан қорғау;         

- ауыл жоғары өнiмдi техниканы және осы заманғы технологияларды тиiмдi қолдануға мүмкiндiк беретiн шаруашылық жүргiзудiң ұтымды нысандарын қалыптастыру, нарықтық жүйеге сәттi интеграциялану атап айтқанда, шаруашылықтардың көлбеу кооперациялануымен тiгiнен интеграциялануын (шаруашылықтарды шоғырландыру) дамыту арқылы интеграциялану;         

- мемлекеттiң аграрлық секторға  көмегiн ұтымды ету және оның  ынталандырушы бағыттылығын күшейту.  Саланың қаржы секторын дамыту;        

- ұтымды мамандандыруды қалыптастыру  және аграрлық сектордың өндiрiстiк күштерiн неғұрлым қолайлы табиғи аймақтарда шоғырландыру негiзiнде аграрлық өндiрiстiң мөлшерiн кезең-кезеңiмен оңтайландыру және терең қайта құрылымдау;        

- аграрлық сектормен өзара байланысты  қайта өңдеу өнеркәсiбiнiң сегменттерiн,  жұмыспен қамтудың басқа да барабар түрлерiн оза дамыту арқылы ауыл халқын жұмыспен қамтудың барлық нысандарын дамыту;        

- аграрлық өндiрiстiң технологиялық  деңгейiн көтеру және ресурстар  үнемдейтiн әрi экологиялық таза  технологияларды енгiзу, ғылыми зерттеулердi  қолдау көрсету және ауыл шаруашылығында консультация беру жүйесiн енгiзу;        

- ауылдық өндiрiстiк және әлеуметтiк  инфрақұрылымды дамыту.        

Аграрлық-индустриялық нарықтарды реттеу:       

Негiзгi мiндеттер:         

- халықтың және кәсiпкерлердiң  едәуiр топтары табысының елеулi  азаюына жол бермеу;        

- аграрлық бизнестi дамыту және  трансакциялық шығынды азайту;        

- нарыққа қатысушылардың барлығы  үшiн тең бәсекелестiк жағдайды  қамтамасыз ету, нарықтың жекелеген  бөлшектерiнiң монополиялануын шектеу.        

Нарықты мемлекеттiк реттеудiң негiзгi шаралары:        

- кеңейтiлген үдемелi өндiрiс үшiн  арналған қажеттi рентабельдiлiк  деңгейiн (сатып алу интервенциясы)  қамтамасыз ету ең төменгi кепiлдi сатып алу бағаларын, кепiлдi бағаларды  белгiлеу үшiн қайсыбiр өнiм  бағасының мақсатты деңгейiн қолдау  тетiктерiн енгiзу арқылы нарықты бағамен реттеу;        

- тиiстi өнiм нарығында, кәсiби операторды  қалыптастыруға бағытталған нарықты  регламенттеу, нарықтардың жұмыс  iстеуiнiң және тұтас алғанда,  аграрлық өндiрiстi коммерцияландырудың  жалпы ережелерiн белгiлеу;         

- аграрлық-индустриялық  тауарлар саласында протекционистiк  сыртқы сауда саясатын жүргiзу;         

- аграрлық бизнес субъектiлерiнiң  қалыптасуын ұйымдық және құқықтық  тұрғыда қолдауды көздейтiн: дербес ауыл шаруашылығы өндiрушiлерiнiң жергiлiктi өткiзушi, қайта өңдеушi, жабдықтаушы, қызмет көрсетушi және кредиттiк кооперативтердi қалыптастыруы; саланың инвестициялық жағынан неғұрлым тартымды субъектiлерi ретiнде тiгiнен интеграцияланған түзiлiмдердi (интеграцияландырушылар - қайта өңдеушi және сауда кәсiпорындары) құру. Қазiргi заман жағдайында өздерiнiң шикiзат аймақтарының дамуына мүдделi қайта өңдеу кәсiпорындары аграрлық сектордың негiзгi жекеше инвесторы болуға тиiс;