Агроөнеркәсіп кешенінің тұрақты дамуына өндірістерді

ӘӨЖ 631.15-631.3                                                  Қолжазба құқығына  ие

Даурбаева Маржан Өнерқызы

Агроөнеркәсіп кешенінің  тұрақты дамуына өндірістерді модернизациялаудың рөлі

(Оңтүстік Қазақстан облысы мәліметтері бойынша)

08.00.05- Экономика және халық шаруашылығын басқару (салалар мен қызмет өрістері бойынша)

Экономика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін ұсынылған диссертацияның

                                                     АВТОРЕФЕРАТЫ

Қазақстан Республикасы

Алматы, 2008

Диссертациялық жұмыс М.Х. Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университетінде орындалды

Ғылыми жетекші:                          экономика ғылымдарының докторы,

                  Құралбаева А. Ш.

Ресми оппоненттер:                       экономика ғылымдарының докторы, 

                                                          профессор Махамбетов Н. Ә

                                                      экономика ғылымдарының кандидаты,

                                                           доцент Жунусов Қ. Г 

Жетекші ұйым:                АО «ҚазАгроИнновация»                                              

                                                           Агроөнеркәсіп кешенінің

                                                          экономикасы және ауылдық аумақтарды

                                                           дамыту ғылыми зерттеу институты

Диссертация 2008 жылдың «12 » желтоқсан сағат «14-30» да,  Халықаралық Бизнес университеті жанындағы экономика ғылымдарының докторлық ғылыми дәрежесін тағайындау (беру) құқығына ие Д 20.01.07 диссертациялық кеңесінің мәжілісінде қорғалады.

Мекен жайы: 050010, Алматы қаласы, Абай даңғылы «8а», үй.

Диссертациямен Халықаралық Бизнес университетінің кітапханасында танысуға болады

Автореферат «____ » қарашада 2008 жылы таратылды

Диссертациялық кеңестің

ғалым хатшысы, э.ғ.д., профессор                                                М.Х. Тусеева

КІРІСПЕ

Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Агроөнеркәсіп кешені республикадағы экономикасы жоғары потенциалды, мүмкіндігі мол, ұдайы өндірістік және әлеуметтік мәнді негізгі саланың бірі болып саналады. Мұнда, қазіргі кезде жалпы республикада тұратын халықтың 43,0 пайыз шамасы, экономикалық белсенді халықтың үштен бір бөлігі тұрады.

Кейінгі жылдары (2003-2006) агроөнеркәсіп кешенінде (АӨК) байқалып отырған негізгі мәселелердің бірі, мұнда көп укладты экономиканың дамуы. Меншік түрлерінің өзгеруіне негізделген жаңа агроқұрылымдардың пайда болуы: шаруа (фермер) қожалықтарының, ЖШС, өндірістік кооперативтер, мемлекеттік коллективтік шаруашылықтар.

Қазақстан Республикасы Дүние жүзілік сауда ұйымына (ДСҰ) кіруге қадам басып жатқан кезеңде, ауыл шаруашылығын реформалауды қайта қарау, оны нарық қатынас жүйесіне толықтай бейімдеу, ауылдың экономикасын көтеру, олар үшін нақты мүмкіндіктер жасау, өндірісті тұрақтандыру негізгі міндеттердің біріне айналуда. Осыған байланысты, кейінгі жылдары ауыл шаруашылығының жағдайын жақсарту да, оның ішінде агроқұрылымдардың дамуына бағытталған бағдарламалар қабылданды. Бұл бағдарламаларды жүзеге асыру үшін біраз мәселелер іске асырылуда. Ауыл шаруашылығын дамытуға инвестициялар тартылды, ауылдың әлеуметтік транспорттық, инженерлік және де басқа инфрақұрылымдарын  қалпына келтіру жолында едәуір жұмыс атқарылды. Жер кодексі, салық жүйесі, меншік туралы, техниканы лизингке беру туралы заңдар қабылданды. Бюджеттік төлемдер, жеңілдетілген несие беру түрлері қалыптасты. Мұның барлығы ауылдың дамуына, ауыл шаруашылығында бизнестің кең көлемде, тиімді жүргізілуіне қолайлы жағдайлар жасады. Агроөнеркәсіп кешенінің әлемдік ашық экономика жағдайында жұмыс жүргізуіне мүмкіндік берді, сол арқылы республиканың азық-түлік проблемасын шешетін негізгі өндіріс-ауыл шаруашылығының дамуына мүмкіндік жасалуда.

Дегенменен, ауыл шаруашылығындағы негізгі мақсаттар, нарық қатынас жағдайындағы кей бір негізгі мәселелер әлі де болса шешілмей келеді. Олар, ауылдағы тауар өндірушілердің өнімділігін көтеру, тиімділігін  арттыру, өнім өндірудегі шығынның көптігі, тауар өндірушілердің табысының төмендігі, өндірістегі өнім өндірушілермен ауыл шаруашылығындағы өнім өндірушілердің өнімдерінің баға айырмашылығының алшақтығы, көптеген ауылдағы өнім өндірушілердің зиянға ұшырауы т.б. Бұлардан басқа отандық ауыл шаруашылық тауар өндірушілердің өнімінің сапалылығының төмендігі, бәсекеге қабілетсіздігі. Мұның барлығы олардың тұрақты өнім өндіруге теріс әсерін беретіндігін көрсетіп отыр.

Тәжірибелік сараптаудың нәтижесіне қарағанда, республиканың ауыл шаруашылық саласының сапалы, кең көлемде өнім өндіруге мүмкіндігінің жеткілікті екендігін көрсетуде. Аграрлық сектор мол өнім өндіруде және оны өңдеуде жоғары мақсатқа жету, мемлекеттің халқын отандық тауармен толық қамтамасыз ету, бәсекеге қабілетті өнім өндіру үшін өндірістің тұрақтылығын қамтамасыз етуі тиіс. Бұл туралы мемлекеттің Президенті өзінің 2005-2008 жылдардағы Қазақстан халқына Жолдауларында аграрлық сектордың экономикасын дамыту, оның өндірісінің тұрақтылығын қамтамасыз ету мәселелері әлі ол болса толық орындалмай жатқандығын айта келіп, оны шешу үшін 2007 жылғы «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» Жолдауында: - «КазАгроның негізгі міндеті- ауыл шаруашылығының өнімділігі деңгейін арттыра беру, жердің тозуына жол бермеу, еліміздің су және басқа да табиғи ресурстарын пайдалану тиімділігін арттыру, сонымен қатар ескірген аграрлық технологиялардың қолданылуына тосқауыл қою, аграрлық ғылымның дамуындағы баяулықты, сондай-ақ ұсақ шаруа қожалықтарының бытыраңқылығын еңсеру мәселелерін жүйелі түрде шешу» керек деген тұжырымдаманы айтты. Міне, осы жағдайда агро-өнеркәсіп кешенін модернизациялау (жаңарту), оларды индустризациялау және интеграциялау, кластерлік жүйенің рөлін арттыру зерттеудің өзектілігін анықтайды.

Тақырыптың зерттеу деңгейі. Агроқұрылымдардың дамуының теориялық және тәжірибелік негіздерін, оның құрылымдық және технологиялық аспектілерін көптеген экономист- ғалымдар зерттеген. ТМД ғалымдары- Л.И. Абалкин, И.Н. Буздалов, В.Р Боев, А.Л. Никинов, Л.А Андреев, Б.З. Сергеев, Н.К. Каюмов, Т.К. Койчуев, А.У. Оразбаев, М. Трейси, А. Петриков, К.А. Багриновский, М. Ионов, А.Х. Хусанов және тағы басқалар.

Ауыл шаруашылық саласының тұрақты өнім өндіруін, оның құрылымдық жаңғыртуына Қазақстанның ғалым-экономистеріде жұмыстарында өз үлестерін қосты. Олардың қатарына белгілі отандық ғалымдар- А.Т. Әймен, Р.Р. Аутов, Т.Ә. Әшімбаев, С.Ә. Әбдилдин, М.Б. Кенжегузин, К.М. Белгібаев, У.К. Есқараев, Т.И. Есполов, Т.А. Есіркепов, Г.А. Қалиев, К.А. Сағадиев, Ж.К. Қорғасбаев, А.К. Қошанов, Г.А. Кубаев, А.Ш. Құралбаева, Ш.К. Көпешев, Р.Ю. Куватов, А.Б. Молдашев, А.А. Сатыбалдин, Ж.Ж. Сулейменов, М.И. Сигарев, О.Б. Сабден, Ж.С. Сундетов тағы басқалар жатады.

Бірақта, республиканың жеке аймақтарының табиғи, әлеуметтік, экономикалық және де басқа ерекшеліктеріне байланысты, агроқұрылымдардың тұрақты дамуы бәсекеге лайықты өнім өндіруіне, оның құрылымдық жағдайын нарық қатынасына қалыптастыру, технологиялық аспектілерін анықтау, интеграция негіздерін реттеудің теориялық және тәжірибелік жағынан зерттеудің әлі де болса керектігін уақыт талап етіп отыр.

Зерттеу тақырыбының мақсаты мен міндеттері. Диссертация жұмысының мақсаты- агроөнеркәсіп кешенінің нарық қатынас жағдайындағы құрылымдық өзгерістерін, ұйымдастыру- экономикалық негіздерін зерттей келе, оны келешекте жетілдіруге негізделген ұсыныстарды тұжырымдау. Бұл мақсатты орындау үшін диссертациялық жұмысқа келесідей міндеттер қойылды:

     - агроөнеркәсіп кешенінің институционалды-құрылымдық, технологиялық жаңғыртудың теория- әдістемелік жүйесін негіздеу;

     - ауыл шаруашылығының экономикасы дамыған шетелдер тәжірибесін талдау барысында аграрлық саланың жаңа құрылымын ұйымдастыруға ұсыныс жасау;

       - агроқұрылымдарды реформалауда, оның экономикаға тигізетін әсерін бағалау;

        - аграрлық сектордың нарық қатынас кезеңдегі технологиялық қамтамасыздандырудың жағдайын сараптау, ерекшеліктерін анықтау;

        - агроөнеркәсіп кешеніне индустризациялау мен интеграцияны енгізудегі бағыттарын нақтылау.

Зерттеудің пәні. Нарық қатынас жағдайында агроқұрылымдарды модернизациялау (жаңғырту) мен кластерлік жүйенің рөлін қарастырудың теориялық және тәжірибелік мәселелерінің жиынтығы.

Зерттеудің объектісі. Жұмыстың объектісі ретінде Республиканың  және Оңтүстік Қазақстан облысының агроқұрылымдарының өнім өндірудегі  жағдайы, келешегі даму барысы туралы мәліметтер пайдаланылды.

Зерттеудің теориялық және әдістемелік негіздері. Диссертация жұмысының теориялық және әдістемелік мәселесінде отандық және шетелдік ғалым-экономистердің ғылыми еңбектері, Қазақстан Республикасының заңдары, Үкіметтің нормативтік- құқықтық актілері негізге алынды.

Зерттеудің ақпараттық базасын Республикалық статистика агенттігінің мәліметтері, агроөндіріс кешендерінің түрлі салаларының есеп құжаттары, ғылыми-зерттеу мекемелерінің тәжірибиелік- эксперименттік мәліметтері және шетел ақпарат көздерінің статистикалық мәліметтері, сондай-ақ, автордың жеке зерттеу барысындағы жинақтаған материалдары құрады. Зерттеу барысында қорытындылар мен тұжырымдамалар, салыстырмалы талдау, монографиялық суреттеу, кестелік – сараптамалық, статистика - математикалық, экономика-математикалық болжамдау, зерттеудің әдістерін қолдануы арқылы жүргізілді.

       Диссертациялық жұмыстың ғылыми жаңалықтары. Диссертацияда алынған ғылыми жаңалық саланың экономикалық даму кезеңіндегі оны жаңғыртудың, ұйымдастыру - құрылымдық негіздерін, өнім өндірудің тұрақтылығын теориялық негіздерін қалыптастыру болып табылады:

         - нарыққатынас жағдайында агроөнеркәсіп кешенін жаңғыртудың (модернизациялаудың) құрылымдық негізі, авторлық көзқараспен қарастырылды;

         - саланың технологиялық қамтамасыздандыру мәселелерімен ерекшеліктері анықталды;

         - аймақтардағы агроқұрылымдарды қайта құрудың салыстырмалы, бәсекелікке қабілеттілігі анықталып, әдістемесі ұсынылып, оның тиімділігіне баға берілді;

         -   аграрлық саланың тұжырымдамалық стратегиясы және институционал-құрылымдық дамуының тиімді бағыттары белгіленді;

         - агроөнеркәсіп кешенінде кластерлік жүйенің дамуына негізделген                                                                                        ұсыныстар тұжырымдалды.

        Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:

         - агроөнеркәсіп кешенінің жаңғыртудағы (модернизациялаудағы) құрылымын теориялық негізде қалыптастыру;

         - агроқұрылымдардың жаңа технологиялық ерекшеліктерін қамтамасыз етуді ұйымдастыру;

         - ауыл шаруашылығындағы тауар өндірушілердің бәсекеге қабілетті өнім өндіруіне интеграцияны өндіріске енгізуде оның рөлін арттыру;

         - аграрлық саланың тұрақты өнім өндіруін қамтамасыз етуде кластерлік жүйені қолданудың тиімді жолдарын іздестіруді қамтамасыз ету.

Диссертацияның ғылыми зерттеу жоспарларына байланыстылығы. Диссертация жұмысы М.Х. Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университетінің ғылыми - зерттеу жұмыстарының бағдарламаларына сәйкес жүргізілді. «Оңтүстік Қазақстан аймақтарының өнегелеріне қарай адам ресурстарының сапасын көтеру негізінде Қазақстан Республикасының экономикасының тұрақты дамуын қамтамасыз ету мен диверсификация мәселелерін зерттеуі, табиғат ресурстарының капиталын                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          пайдалануын және технологиялық жаңалықтарын ашу» тақырыбына лайықты.

Зерттеу жұмысының нәтижелерін апробациялау және жаңалау. Диссертациялық зерттеудің негізгі нәтижелерімен қорытындылар үш халықаралық және республикалық ғылыми тәжірибелік конференцияларда баяндалды және осы конференциялардың жиынтықтарында жарық көрді. Жұмыстың тақырыбы бойынша 9 ғылыми еңбек, оның ішінде үш мақала  Қазақстан Республикасының БҒМ-нің білім және ғылым саласын бақылау комитеті ұсынған басылымдарда жарық көрді. Жалпы көлемі 2,7 баспа табақ.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            

Диссертация жұмысының құрылымы мен көлемі. Диссертациялық жұмыс кіріспеден, үш бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады. Компьютерден мәтін де терілген -132 бет. Жұмыста 21 кесте, 3 сурет берілген.

НЕГІЗГІ БӨЛІМ

Кейінгі кездерде ресми  құжаттар мен ғылыми жұмыстарда «Экономиканы жаңғырту» деген түсінік жиі кездеседі. Ол экономикада жүргізіліп жатқан өзгерістердің кезеңін айқындау болып келеді.

Нарықтық қатынас кезеңінде Қазақстанның экономикасының мәнін анықтайтын жаңа бағытын көрсету мақсаты мен жүйені институционалдық жаңарту және ондағы өндірістік күштердің қоғамның өсу дәуіріне сәйкестендіру сияқты мәселелерді іске асыру керектігінен туып отыр.

Жүйені жаңарту түсінігін, мемлекеттік экономикалық жүйе істерінің түпкі бастамаларын өзгерту және сонымен қатар, шаруашылық құрлымының ұйымдастыруын негізге алатын тәсілдер мен қолтаңбалы міндеттерін кіргізу деп те атауға  болады:

- бәсекелестік орталықтың дамуы, экономика процестерінің бостандығы, жеке кәсіпкерліктің ықыластарын қолдау, экономиканың төрешілдіксіздіру және басқа да ұйымдастыру базалық негізгі түпкі бастамаларын жетілдіру;

       - мемлекеттің экономикасын толық жетілдіру аясында нақты жоспар мақсаттарын белгілеу. Былайша айтқанда, оның диверсификациясын, ЖІӨ-        жоғары бағаланатын өнімдерді өндіретін салалардың пайларының өсіруін, құрлымдылық өзгерістер арқылы мемлекеттің экономикасын индустриалды жетілген елдердің үлгілеріне жақындату.

Нарық жағдайыдағы негізгі бағыттардың бірі -өндіргіш күштерді технологиялық жаңарту мәселесі мұнда, саладағы кең өріс алған өзгерістеріндегі ЖІӨ-нің үлесін көтеру, «жаңа экономиканың» салаларын жетілдіру, нақты секторлардың негізгі қорларын жаңарту,  өнім өндірудегі энерго және қорлардың сыйымдылығын төмендету, еңбек өнімділігін арттыру, қожайынды субекътілерінің инвестициялық белсенділігін жандандыру, сондай-ақ, отандық экономиканың технолоиялық жағын  жаңарту  деңгейін көтеру мақсаттары болып отыр.

Экономикалық байланыстарды жаңарту арқылы өндірістердің экономикалық құрлымдылығын өзгерту, бөлек бағытын белгілеуге болады. Ол өндірістік және инновациялық - құрылымдылық саясат саласында мемлекеттің ықпал жасауының нақты әдістерімен ынталандыруына мүмкіндік береді. Бұл саланың отандық экономиканың құрылымдылығы мен ЖІӨ-ді үйлестіру міндеттерін байланыстырады. Айтылып өткен міндеттер шикі заттық нысандардың төмендетуіне және үдемелі салалардың- «жаңа экономиканың» саласы болсын, не көтеріңкі қосымша бағаланған өнім өндіретін сектор болсын – оларға пайының көтеруіне мүмкіндік туғызады. Қалыптасқан реттеу тетіктерін тәртіпке келтіруден бастап нарықтық институттардың дамуына, ынталандырудың біршама жаңа әдістерін енгізуге жағдай жасай отырып, мемлекеттік кәсіпкерлік саласындағы инструментарийлерді пайдалану сияқты түрлі әдістер қолдану арқылы мемлекеттің қатысуын талап етеді.

Шаруашылықтардың аралас, көшпелі және көптеген басқа түрлері бар. Бүгінгі күнде шаруашылығы жетілген мемлекеттерінде ауыл шаруашылық кәсіпорындарының кейбір түрлері басым болып табылады. Отбасылық фермерлік шаруашылығы, күмәнсіз, сондай формасы болып келеді.Осы формаларда жерді пайдалану түрлері, жер көлемдері, еңбектік қарым-қатынастары, тарихи алғы шарттарымен және мемлекеттік саясатымен белгіленеді (1 кесте).

1 кесте - Ауыл шаруашылық кәсіпорындарының ұйымдастыру-өндірістік  әдістеріне сәйкес бөлінуі

Қазіргі қоғамдағы экономикасы дамыған елдерде мемлекеттік ауыл шаруашылық кәсіпорындарының жоқтығын ескерту қажет. Мысалы, мемлекеттік сорттарды зерттейтін учаскелер, экспериментальды тәжірибесін және оқытатын фермалар ұйымдасқан. Бірақта, мемлекет меншігінде сауда-саттыққа өнім шығаратын фермалар қалыптаспаған.

        Өндірісті үнемі жетілдіру және технологиялық құралдарын  жаңартуды қамтамасыз ететін мемлекет, ғылыми-техникалық процесс және нарықтық күштері арасындағы байланыс жүйесін күшейтетін қозғаушы күш.

        Экономикасы дамыған мемлекеттердің тәжірибесі бейнелегендей, коғамның технологиялық даму механизімінің құрылуы мемлекетпен реттелетін, тұтынушымен  нарықтық қалыптасу барысында пайда болатын байланысты білдіреді. Халықпен бірге тұтынушы рөлінде жаңа техника  және прогресстік технологияларын сатьп алуына қызығатын өндірістік кәсіпорындар және өндірістің немесе ауыл шаруашылығының  толық салалары сияқты, өндірістік секторының мүшелері де болуы мүмкін. Осымен қатар, жабдықтаушы болып прогрессивті технологияларын, жаңа техника және басқа да өндіріс тәсілдерін шығаратын, технологиялары биік деңгейлі немесе ғылыми көлемді өндірістер (фирмалар), ғылыми-зерттеу және енгізуші мекемелер табылады. Шаруашылық заң шығару ортасында мемлекеттік мақсаттағы саясатын және дамыған қаржы жүйесін пайдалану, көбінесе, осындай механизмді шығару жетістігіне алып келеді. Өндірістік секторы жағынан жаңалықтарына және өнер табыстарына қойылатын талаптары    түрлі  болады. Ол таза инновациялық өрісте де, шаруашылық басқару ортасында да сектор элементтері (кәсіпорындар мен салалар) ерекше ынталарын білдіруіне байланысты. Одан басқа, ҒЗКТЖ саланың тапсырыстарына ақы төлеуге немесе лицензияларды сатып алуға түрлі экономикалық агенттерінің қаражаттары жетпейді. Өндірістік сектор агенттерінің экономикалық  ынталары және кәсіпкерлік мақсаттары өндірістің қажеттіліктерінің кейбір жүйесінен туындайды, ол күрделі иерархия құрылымына иеленуі мүмкін. Бірінші кезекті қажеттіліктерге (төменгі қатарлы) солардың арасындағы өндірістің жұмыс істеуімен және қудаламауымен пайда болған міндетті  болатын ынталар жатады.

        Олардың арасында:

           -  өндірістің жұмыс істеуі үшін қажетті еңбек, материалдық және қаржы ресурстары жеткілікті  көлемде уақытылы және сенімді түрде қамтамасыз ететін қажеттілік;

        - сату   нарығында өндірістің   өнімдері   мен   ұсынатын   қызметтерінің тұрақтығын қамтамасыз ететін қажеттілік;

         - нарықтық   жағдайда   өндірістің   заңдық   қаулылары   және   жұмыс ережелерін міндетті түрде орындау жолдарымен ғана мемлекет пен экономикалық субъекттерін байланыстыратын қажеттілік.

        Ынталардың екінші (жоғарғы) қатарына келесілерді жатқызуға болады:

        -  нақты  салада  немесе  орналасқан  аймақта өндірістің  рөлін   күшейту қажеттілігі;

       -  өндірісті өрістету және диверсификациялау;

        -  жаңа   прогрессивті   технологияларын   өңдеу   тәсілдерімен   жаңа   сату нарықтарын   және   жаңа   нарықтық   жолдарын    ашу   мен    шығару қажеттілігі;

         - әлеуметтік- экономикалық   өрісінде   биік   деңгейге   ұмтылу;

         - өзінің саласында немесе өзінің аймағында озат болу үшін мақсат қою;

         - кәсіпорынның жұмыс жағдайларына қарай тіке немесе сырттай қатысты заңдар және заң күшіндегі актілерін шығаруына үлес қосу.

        Кәсіпорын өз жұмысында осы қажеттіліктерді қанағаттандыруына тырысады, өйткені осы мәселелердің шешілуі оның үнемі дамуын қамтамасыз етеді. Бірақ, кей кезде шамаларының шектелуіне немесе сәйкес ресурстарға байланысты алда қойылған мақсаттарының бірнеше бөлігі ғана жүзеге асырылуы мүмкін. Сол себептен, негізінде кәсіпорын бірінші, екінші ж.б. етіп қанағаттандырылатын ең басты (беделдік) кызықшылығын және қажеттілігін іріктеп отырады. Қатал түрінде жоғары бағалау немесе қосымша шарттарын орындау арқылы қажеттіліктерінің осындай сараптау (ранжир) өткізуіне, пайдалығының белгілі функцияларын құрауға болады. Игіліктің көлемі, басқа сөзбен, тауарлар мен қызмет көрсетуіне, сонымен қатар, өндірістік субъектінің анау немесе мынау қажеттілігін қанағаттандыруына шамамен көмек беретін пайдалық функцияларының аргументі болып табылады. Әрине, барлық кәсіпорындар өздерінің шектеулі жағдайларына сәйкес алдарына көптеген пайдалы нәтиже алу мақсатын қояды. Сонымен қатар, ереже түрінде, ең беделді, сондықтан пайданың нәтижелі аса салмақты болуына байланысты, өзінің  қажеттілігін  қанағаттандыруына тырыса отырып,  кәсіпорын керекті  игіліктер нарығында өзінің сұранысын қалыптастырады. «Игілік базары» түсінігін кең мағынада алу керек, өйткені, айтылып өткендей, кәсіпорынның қажеттіліктері өз мазмұны мен бағыттары мен ерекшеленеді. Олар материалдық қажеттіліктерінен бастап (капитал, шикізат және еңбек ресурстарының қажеттілігі) интеллектуалдық тәсілдерімен және әдістерімен қанағаттандырылатын қажеттіліктеріне дейін орындалуын күтеді.

       Сонда да, ғылыми зерттеу мекемелері, енгізу фирмалары ұсынып отырған игілікке өндіріс секторының және халықтың тиімді (төлем аларлық) талабын қалыптастыруы өндірістің ғылыми-технологиялық даму динамикасын анықтайды. Белсенді меншік иелері немесе талап етіліп отырған игіліктер, сонымен қоса, инновациялық игіліктерді өндірушілер аталған игіліктерге сұраныстың өсуіне байланысты өз әрекеттерін күшейтеді, яғни, олардың талаптарының күшейуіне қарай оның қоғамдық құндылығы да өседі. Ең жоғары қатардың қажеттілігін қанағаттандыруына бағытталған және мекемелердің рөлін, мәнділігі мен абыройын көтеретін материалдық игіліктері жөнінде айтсақ, бұл процесс өндірушілердің нарықтық бағалары мен табыстарының өсуінде бейнеледі. Екі жағдайда да ғылыми-технологиялық даму мәселелерімен айналысатын инновациялық және шаруашылық реттеу өрістегі мекемелердің жағдайлары нығаяды. Инновациялық өрісінің элементтерінің көптігін үш негізгі түрімен бейнелеуге болады:

       - шаруашылық механизмі мен қызығушылығының әрекеттестігі арқылы процесс мүшелерінің арасындағы бәсекелестіктің  нарықтық түрі;      

       - билеуші құқықтық өкілдіктер базасында жүргізілетін мемлекеттік басқаруы;

        - халықтың дәстүрімен, менталитеті, өнегелі де этикалык ережелерімен келісілген түрлері.

       Өнімнің үнемі жаңартылып тұратын үлгілері мен жаңарту (өзгерту)  микродеңгейі, инновацияларын нығайту базасында оның өлшемін толық жетілдіруі қысқа мерзімді циклі болып табылатын  жабдықтарын, негізгі қорлардың активті бөлшектерін он жыл сайын жаңартуы орта мерзімді циклі аталып, мезодеңгейін құрайтын; елу жыл шамасында базисті инновацияларының кластер негізінде таралып жатқан жетекші технологиялық, өндірістін технологиялық әдістерін тарату кезеңдерін Кондратьевтің ұзақ циклі атты макродеңгейін бейнелейтін жабдықтау-технологиялық прогрессінің ерекшеліктігін және негізгі мінездемесін осы үш деңгейде қарастыруға болады.

       ТМД елдерінің макротехнологиялық динамикасының мәселелерімен айналысатын экономистерінің еңбектерінен жабдықтау-технологиялық дамуының келесі заңдылықтарын белгілеуге болады: экономиканың технологиялық жетілдіруі; технологиялық әдеттің дәйекті алмасуы ретінде жүргізіледі. Экономикада бірнеше технологиялық негіздері бір уақытта жұмыс істей береді. Бір технологиялық әдет циклі кондратьевтік циклінен екі есе артық әрекет етеді. Уақыттың әр-бір кезінде бірнеше қатар қызмет етіп жатқан әдеттердің арасынан бір технологиялық әдет басым болып келеді, яғни, оның экономикалық потенциалы биіктеу болады. Әр-бір келесі басым әдеттерінің дәрежесі алдындағыларымен салыстырғанда өте жоғары болады. Соңғы әдеттің өз дәрежесі барынша пайдаланып немесе бар күшін салу әрекетін жасап, басымды әдеттің әрі қарай дамуына мүмкіндік бермейтін жағдай жаңа технологиялық әдеттердің  туындауына әкеп соғады. Доминантты әдет даму шегіне және табыстың төмендеуіне жеткен кезінде, өзімен бірге ресурстарды жаңа әдеттің технологиялық тізбегіне жаппай қайта бөлуіне алып келеді. Бұл процесс технологиялық революция болып аталады. Жабдықтау - технологиялық және экономикалық даму макротраекториясын келесі түрде бейнелеуге болады (1 сурет).

1 сурет – Жабдықтау технологиялық және экономикалық даму эволюцияның макротраекториясы.

Ескерту – Автор құрастырған.

Индустриалды цивилизацияның арттыру жөнінде толық мәлімет беретін революциялық өзгерістерінің негізгі мінездемесі 2-ші кестеде көрсетілген.

2 кесте - Техникалық өзгерістердің кезеңдері мен олардың негізгі мінездемесі