Алгебра элементтерін оқытуда дамыта оқыту технологиясын қолдану

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

М.МӘМЕТОВА АТЫНДАҒЫ ГУМАНИТАРЛЫҚ КОЛЛЕДЖІ 
 
 
 
 

Алгебра элементтерін оқытуда дамыта оқыту технологиясын қолдану 
 

Бастауыш сыныпта  математиканы оқыту әдістемесі пәнінен  курстық жұмыс

                           Орындаған: Даниярова Мереке

      Мамандығы: 0105000-«Жалпы бастауыш білім беру»

                              Тобы: ББ-П-07

               Ғылыми жетекшісі:  Сәрсен Гүлжанат

                              Курстық жұмысты қорғау бағасы: .................

                              Хаттама №........., «.............» ................ 2011ж 
 
 
 

                               Қызылорда 2011ж

      Мазмұны

І. Кіріспе................................................................................................3-5

ІІ. Негізгі бөлім

А) Теориялық бөлім

1. Математика сабағында дамыта оқыту технологиясын қолданудың тиімділігі...............................................................................................6-9

2 Алгебралық материалдардың түрлері және орны........................10-13

3 Бастауыш  сыныпта алгебра элементтерін оқыту әдістемесі

3.1 Санды өрнек...................................................................................14-28

3.2 Санды теңдіктер мен теңсіздіктер...............................................29-32

3.3 Теңдеулерді оқыту әдістемесі......................................................33-47

Ә) Тәжірибелік бөлім

Сабақ жоспарлары...............................................................................48-56

ІІІ. Қорытынды..................................................................................57-58

Әдебиеттер  тізімі..................................................................................59 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

      КІРІСПЕ

      Қазіргі заманның талаптарына сай еңбекке, қоршаған ортаға, қоғамға деген қарым - қатынастылықтар мен көзқарастарды қалыптастыру мектеп курсының барлық пәндерін оқыту процесінде жүргізіледі, орындалады. Алайда, осы бағытта математика пәнін алып қарастыратын болсақ, оның оқытудағы әдіс – тәсілді ерекшеліктеріне байланысты тәрбиелеуде өте қуатты құрал болып табылатынын сөзсіз.

      Оқытудың  жаңа технологияларын білім беру бағдарламаларының қоғам мен еңбек нарығының өзгеріп отыратын қажеттеріне тез бейімделуіне ықпал ететін кредиттік, қашықтан оқыту, ақпараттық-коммуникациялық технологияларды енгізу және тиімді пайдалану білім берудің міндетіне жатады. [ ] «Сапалы білім беру Қазақстанныі индустриалдық-инновпациялық дамуыныі негізі болуы тиіс»,-деп атап өтті Мемлекет басшысы. [ ]

      Математиканың әр  қадамы өмірдің қажетінен  туады, сабақта қарастыратын көп  есептер адамның практикалық дүниесіне байланысты. Сондықтан математикалық ұғымдардың нақты және тиімді болуы оқушылардың жеке тәрбиесіне байланысты, оқу жүйесіне қойылатын бірінші шарт – ол оқушылардың оқу процесі өмірімен байланысты болуы. Математикадан алған білім, біліктерін оқушылар тек еңбек және оқу әрекеттерінде қолданып қоймай, сонымен қатар мәдениеттің басқа салаларында меңгертуге де пайдалануға болады.  Математиканың тәрбиелік әсер етуі – оқушылардың бойында ой - өрісті, саналы ойлай білу ерекшеліктерін, өмірге деген көзқарастарын, танымдық ерекшеліктерін, патриоттық сезімдерін оята отырып дамыту, қалыптастыруда үлкен роль атқарады. Ал, ондай жетістіктерге алгебралық материалдарды жетік меңгеру арқылы  жеткізу мүмкін .

     Дұрыс жолға қойылып шешілетін математикалық  білім  оқушының бойында өте бекем, орнықты ойлау қабілеттері мен дағдыларын қалыптастырады. Ешқандай, математикадан өзге пәндік сабақтар, оқушыға «дұрыстылық, дәлдік, әділеттілік» секілді бейтанысты тенденцияны ашып айқындап көрсете алмайды.

       Математиканы  оқытуда, біздіңше, дамыта оқытуды  қалыптастыру мен дамыту жолдарын анықтаудың негізі ретінде оқушының жеке басының іс-әрекеттін қасиетіне деген қызығушылықтың ыңғайынан алған абзал.

       Дамыта  оқыту - оқушылардың танымдық сұранысының  объективті көрінісі ретінде, яғни олардың шығармашылық есептерді орындауда білімі, біліктілік және машақтарға ие болуларына бағытталған қауырт оқу танымдық іс-әрекеті ретінде көрінеді. Осындай іс-әрекетті басқаратын, қарастырылып отырған математикалық жағдайдың (ол әртүрлі есеп, тапсырмалар, проблемалық мәселелер болуы мүмкін) шешімін табуда оқушының іс-әрекетінің шығармашылық сипатында өрбуіне жетелейтін әдістемені жасау қажеттілігінен туып отыр.

    Осы айтылғандардың бәрі мектепте математиканы оқыту процесінде шығармашылық және логикалық есептерді біртұтас және жүйелі пайдалану арқылы оқушылардың дамыта оқытуында дамыту әдістемесін құрудың көкейтесті екенін көрсетеді.

    Зерттеудің өзектілігі: Бастауыш сынып оқушыларына математика сабақтарында алгебралық элементтерді дамыта отырып оқытуды ұйымдастыру, сол арқылы оқушылардың бойында қажетті құзіреттіліктерді қалыптастыру.

       Зерттеудің  мақсаты: Бастауыш сыныптың математика сабақтарында оқушыларды  дамыта отырып оқытуды ұйымдастыру үшін сабақтар ұйымдастыру. Оқушылардың таным қызығушылығын қалыптастыру үшін қызмет ететін барлық әдіс тәсілдерді қолдану. Математиканы оқытудың негізгі мақсаттары жалпы білім беру, тәрбиелік және практикалық болып саналады. Оқушылардың математикалық ойлануын дамыту, математикалық мәдениетке тәрбиелеу; оқушылардың математикаға деген ықыласының тиянақты болуын қамтамасыз ету.

     Зерттеу объектісі: Бастауыш сыныптың математика сабақтарындағы дамыта оқыту процесі.

    Зерттеу болжамы: Егер  бастауыш сыныпта оқушыларға алгебралық материалдарды  дамыта оқыту технологиясы арқылы жетік меңгерте алсақ, онда олардың  математикадан  бiлiм  деңгейi  жоғарылайды  және  т.б  пәндердi  оқушылардың  жетелей  түсiнуiне,  қазіргі заман талабына сай терең білім  алуына   ықпал  жасайды.

    Зерттеудің  міндеттері:

    -Бастауыш  сыныптың математика сабағында алгебра элементтерін дамыта отырып толық меңгерту  арқылы  оқушылардың ой - өрiсiн дамыту  мүмкiндiктерiн анықтау;

    -Теңдеулерді (теңсіздіктерді т.б.) шешу тәсілдерін қарастыратын ретпен оқытып үйрету және олардың көмегімен есеп шығаруды қарастыру, бастауыш буын оқушыларын келесі сыныптардың талабына сай дайындауды қамтамасыз ету. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

    1. Математика сабағында  дамыта оқыту технологиясын  қолданудың тиімділігі

    Қазіргі таңда оқыту үрдісіне қойылатын  талаптардың өзгеруіне байланысты оқыту технологиялары негізінен қолданылуда. Оқу үрдісіндегі оқыту технологиялары дегеніміз қойылған мақсаттарға және күтілетін нәтижеге тиімді жету жолдарын қамтамасыз ететін оқу бағдарламаларында қамтылған білім мазмұнын меңгертудің жүйеленген формалары, әдіс-тәсілдері.

    Бастауыш  білім беру деңгейінде қолданылатын оқыту технологиялары төмендегі  негізгі талаптарға сәйкес болуы  керек.

    Оқу үрдісінде білім алушылардың  өздерін еркін сезінуіне жағдай туғызу;

    Оқушылардың оқуға деген қызығушылығын дамыту, күтілетін нәтижелерге жетуге талаптандыру;

    -Жеке басты дамытуға бағытталған әдіс-тәсілдерді қолдану;

    -Өз бетімен жұмыс істеп, шешім қабылдауға мүмкіндіктер туғызу.

    Аталған талаптардың бәріне жауап бере алатын технология ретінде дамыта оқыту  технологиясын таңдадым. Жалпы «дамыту», «даму» терминдеріне баланың белгілі мөлшерден шығып, саналы іс-әрекет сатыға ауысуы деп анықтама беріледі. Дамыта оқыту технологиясын көрнекі ғалымдар Л.С.Выготский, М.Я.Лернер, Л.В:Занков, В.В.Давыдов, Д.Б.Эльконин толық зерттеп дәлелдеген.

    В.В.Давыдов «Дамыта оқыту дегеніміз – ақыл-ойдың дамуының көрсеткіші ретінде жинақтай, қорытындылай алу дағдысы» - дейді. Дамыта оқытуда баланың ізденушілік-зерттеушілік әрекетін ұйымдастыру басты назарда ұсталады. Ол үшін бала өзінің осы кезге дейінгі білетін тәсілдерінің жаңа мәселені шешуге жеткіліксіз екенін сезініп, содан барып оның білім алуға деген ынтасы артып, білім алуда әрекет жасайды. Дамыта оқыту жүйесіндегі сабақтардың типологиясы:

     - оқу міндетін қою сабағы;

     - модельдеу сабағы;

     - түсінікті нақтылау сабағы;

     - нақтылау сабағы;

     - бағалау сабағы.

    1. Оқыту мақсаттарының нақты қойылуы.

    2. Оны шешудің жолын бірге қарастыру.

    3. Шешімнің дұрыстығын дәлелдеу.

    Бұл үшеуі – дамыта оқытудың Д.Б.Эльконин, В.В.Давыдов жасаған жүйесінің  негізгі компоненттері. Оқушы алдына оқу мақсаттарын қоюда ешқандай дайын үлгі берілмейді. Мақсатты шешу іштей талқылау, сосын жинақтау арқылы жүзеге асады. Мұғалім сабақ үрдісін ұйымдастырушы, бағыттаушы рөлінде ғана болады. Шешім табылған кезде әркім оның дұрыстығын дәлелдей білуге үйретіліп, әр оқушыға өз ойын, өз пікірін айтуға мүмкіндік беріледі. Дамыта оқыту белгілері:

    Педагогикадағы  түсіндірмелі-иллюстративті әдісі  алмастырады. Бұл әдіс тұлға дамуы  – тығыз байланыста.

    Дамытудың барлық заңдылықтарын ескереді, жеке бастың өзіндік деңгейі мен ерекшелігіне сәйкестендіріледі.

    Балаға  іс-әрекеттің толыққанды субъектісі болып табылады.

    Балаға  қоршаған ортамен өзара қатынасқа  түсетін дербес субъект рөлі беріледі.

    Тұлғаның  барлық қасиетін тұтас дамытуға негізделген.

    Баланың жақын даму аймағында жүзеге асады.                                                     Дамыта оқыту – оқыту мақсаты, міндеттері, әдіс-тәсілдері баланың даму заңдылықтарна сәйкестендірілген оқыту.

    Мақсаты: баланы оқыта отырып, жалпы дамыту, өз бетінше ізденуге, шешім қабылдауға дағдыландыруғ жекелік қасиетін ескеру, әрі қарй бағыттау.

    Дамыта  оқыту идеясын алғаш рет 1959-1960 жылы академик Л.В.Занков қолданды. 1990 жылы ол жалғасын тапты. Жалғастырған Выготский, Эльконин.

    Дамыта  оқыту компоненттері:

    -оқу мақсаттарының қойылуы;

    -оны шешудің жолын бірлесе қарау;

    -шешімнің дұрыстығын дәлелдеу.

    Ерекшеліктері:

    -оқыту мазмұнындағы өзгешеліктер;

    -мақсаттағы айырмашылықтар;

    -әдіс-тәсілдегі ереушеліктер;

    -оқытуды өзгеше ұйымдастыру;

    -мұғалім еңбегінің нәтижелілігін анықтаудың жаңа көрсеткіштері;

    -мұғалім мен оқушы арасындағы жаңаша қарым-қатынас.

    Принциптері:

    -жоғары қиындықта оқыту;

    -мидағы талшықтар/ нейрондар/ тек ойлап, әрекеті болған жерде молаяды, миды ынталандыру керек.

    Белсенді  ой қызметінсіз клеткалар бай  талшықтар құрай алмайтындықтан, қызметі төмендеп, біртіндеп сөне береді. Мысалы: аңдар арасында қалған бала қайтадан адам болмайды.

    Қарапайымға қарай жетелеу: суретін көреді, не екенін, түрі қандай екенін сұрағаннан гөрі ол туралы не білетінін, не айта алатынын сұрап білу баланы дамыту үшін тиімді. Бұрынғы ескі методикада тапсырма жеңіл болса игереді, қиындығы бар тапсырма орындау үшін бала қиналады. Ал дамыта оқытуда баланың ақыл-ойын арттырады, шығармашылығын шыңдайды.

    Қызығушылықты ояту.

    Белгілі бір тақырып бойынша оқушы  не біледі, не айта алады анықтаудан басталады. Ойды қозғау, ояту. Әрине, тақырып өтейін деп тұрған сабаққа, тақырыбына байланысты болуы керек. Қызығушылықты ояту, мұғалімнің ізденісіне байланысты. Ояту түрі, материалы, оқушыны қозғай алуы.

         2. Мағынаны тану.

    Мұғалім қаншалықты ізденіспен, өзінің даярлығымен  жаңа ақпаратты жете түсіне алатындай  етіп беруі, оқушының тез түсінуіне, қабылдауына ықпал етеді.

    Ой  толғаныс.

    Балаға  ойланып, түсініп, мейлі қателессе  де өз ойын еркін айта алатындай  уақыт беру керек, бірақ мұғалім оқушы байқамай қалатындай етіп, тездете алу керек. Сабақ уақытына сыю үшін барлық баланы тыңдай білу, рұқсат беру қажет. Кез келген ұсақ, бірақ тақырыпқа жақын ойларды тере білу, аша білу шеберлікке жатады.

    Өз  тәжірибемде сабақты түсіндіріп болған соң, әр пәнде өткен материалға байланысты 5-10 минуттық ойын ұйымдастырып жіберемін. Мысалы: математика пәні бойынша «Хан талапай», «Допты қағып ал».

    «Хан  талапай» ойыны. Асықты қолдану арқылы жүргізіледі. Бұл ойынға нөмірленген  асық алынады. Нөмірге байланысты карточкалар дайындалады. Асық жерге шашылады, ал балалар талапай алады. Нөмірлері бойынша карточкалардағы тапсырмалар мен жаттығуларды орындайды. Кім тез, әрі дұрыс орындаса, сол жеңіске жетеді. Осы ойынды математика сабағында қолдануға болады.

    Сонымен, қазіргі кездегі сапалы білім  беруге бағытталған дамыта оқыту  технологиясы – оқушының ақыл-ойын дамытуға арналған теориялық әдістерді  қолдана отырып, бағдар алған оқыту  жүйесі. Оқушының әдебиеттік оқу бағдарламасына сай оқытылатын оқу материалдарын белсенді, өзінің ізденімпаз күш қабілетін іске қоса отырып меңгеруін ұйымдастыру – ақыл-ой қызметінің біртіндеп өз бетімен шешім табуға дағдылануын қалыптастыратын тиімді жол. Дамыта оқыту технологиясы арқылы оқу материалдарын меңгертудің маңызды орны оқушының алдына қойылған проблеманы дұрыс шешуге ғана емес, келесі жол сол проблеманы аз уақытта оптималдылықпен сапалы шешу жолын үйренуге жетелейтіндігінде.

    Демек, дамыта оқытуда – оқушы өз іс-әрекетін өзі құруға, өзін-өзі дамытуға, білімді  өз бетімен меңгеруге, өз ойын еркін айтуға, дәлелдеуге, шешімнің дұрыс-бұрыстығын қабылдауға, өз бетімен іздену жұмыстарын жүргізуге, өзін-өзі бағалауға үйретіледі.

    Қорыта  келгенде, дамыта оқыту арқылы оқушылардың  өзіндік танымын жетілдірсек, тек  ақылды ғана емес, сонымен қатар өз іс-әрекетін сараптап, жан-жүрегімен сезіне алатын, жоғары білімді ұрпақ тәрбиелей аламыз деген сенімдеміз. 

    2. Алгебралық материалдардың түрлері және орны

    Математиканың бастауыш курсында алгебра элементтері  математикалық өрнектер, сандық теңдіктер мен теңсіздіктер жайлы алғашқы мағлұматтар алуы тиіс, айнымалысы бар өрнекпен танысуы керек, қиын емес теңдеулер мен теңсіздіктерді шешуді үйрену, теңдеулер көлемі жай және күрделі есептерді шығару дағдысын игерулері керек.

    Алгебралық  материал І-сыныптан бастап арифметикалық және геометриялық материалдармен тығыз байланыста оқытылады. Алгебра элементтерін енгізу сан, арифметикалық амалдар, математикалық қатынастар туралы ұғымдарды жалпылауға көмектеседі.    

    Төртінші  сыныптағы математикалық білімінің мазмұнында 1-3 сыныпта өтілген алгебра элементтерінің мазмұндық-әдістемелік желілері әрі қарай сабақтастыра жалғастырылады. Осы бағыт бойынша бастауыш буынының соңғы 4-сыныбында қайталау мен пысықтау және қорытындылау оңтайлы үйлестіріледі.

    Алгебраның  элементтері болып табылатын санды теңдік, санды теңсіздік, санды өрнек, әріпті өрнек, теңдеу сияқты ұғымдардың мәнді белгілерін еске түсіру және оларды бір-бірінен ажыратуға машықтандырудың қажеттігі ескерілуі тиіс. Себебі, ілгеріде осы ұғымдармен байланысты мәселелер жиірек қарастырыла бастайды және біртіндеп күрделене түседі. Сондықтан өрнекті құру, оқу, жазу, оның мәнін табу, оларды бір-бірімен салыстыру, қарапайым теңдеулері сияқты мәселелерді пысықытауға мән беріледі. Сондай-ақ, өрнектермен байланысты жұмыстарды орындау барысында амалдардың орындалуының рет-тәртібі жайындағы ережелерді қолдануға машықтандыру түсу көзделеді. Осы ережелер өрнекті құру және оны оқу кезінде екі бағытта қолданылатынын ескеру керек. Өрнекті құру кезінде ең алдымен бірінші орындалатын амалмен байланысты өрнек жазылады, содан кейін екінші амалмен жазылатын өрнек, т.с.с. әрі қарай осылайша жалғаса береді. Ал өрнекті оқу кезінде, ең алдымен соңғы орындалатын амал, яғни өрнек қосынды, айырма, көбейтінді, бөлінді екені анықталады, сонан соң сәйкес амалды анықтайтын сандар немесе өрнектер сараланады. Демек, осы екі бағытта іс-әрекет жасауға балаларды машықтандырған жөн.

    Мәселен, өрнек құр және мәнін тап: "9 бен 2-нің көбейтіндісінен 5-ті азайту" тапсырмасын орындау үшін алдымен 9 және 2 сандарының көбейтіндісін жазу керек, әрі қарай осы көбейтіндіден 5-ті азайту керек. Демек, 9 • 2-5. Өрнекте көбейту және азайту амалдары болғандықтан, көбейтіндіні жақшаға алудың қажеті жоқ, өйткені бұл өрнекте алдымен көбейту, содан кейін ғана азайту амалы орындалатыны амалдардың орындалу рет-тәртібі жайындағы ережеге сәйкес.

    Ал 9 • 2-5 өрнегін оқу үшін, алдымен  соңғы орындалатынын амалдың  азайту екендігі, яғни өрнектің -айырма екендігі анықталуы тиіс. Айырма болу үшін  азайғыш пен азайтқыш анықталуы  керек. Азайғыш сан емес, өрнек — 9 және 2 сандарының көбейтіндісі, ал азайтқыш — 5. Демек, өрнек: "9 және 2 сандарының көбейтіндісі мен 5-тің айырмасы".

    Өрнектермен жұмыс дүркін-дүркін қайталанып отырады. Дегенмен осы ұғыммен байланысты мәселелерді біршама қорытындылап және оны жаңа жағдайда қолдануға ерекше көңіл бөлінеді, өйткені ілгеріде екі амалмен шығарылатын есепті теңдеу құру арқылы шешудің мән-мағынасы ашылады, сонда өрнектер жайындағы оқушылардың игерген білімі тірек болуы тиіс. Шындығында есеп мазмүны бойынша теңдеу құру, алдымен оның құрамына енетін өрнектерді құрумен байланысты, әрі қарай сол құрылған өрнектерден теңестірілетіндері сараланады. Демек, өрнек құруды, оқуды, жазуды және оның мәнін табуды, оларды салыстыруды игере алмаған оқушы есепті теңдеу құру арқылы шығару тәсілін де меңгере алмайды. Сондықтан пысықтау кезінде мына сияқты мәселелерге көңіл бөлнеді: басқа жазулардың ішінен өрнектерді ажырата білу; өрнектерді мәнді белгісіне қарай топтарға (санды және әріпті өрнекерге) бөлу; санды өрнектерді құру және оқу; санды өрнектің мәнін табу; әріпті өрнек құру және оқу (мәселен: жылдамдықты, уақытты, қашықтықты табумен байланысты қорытындыларға немесе тік төртбұрыштың (шаршының) периметрін және ауданын табуға қатысты пікірлерге, заттың бағасы, саны, құны арасындағы байланысты білдіретін тұжырымдарға және т.б. сүйеніп); санды өрнектің мәнін табу және оларды салыстыру; бірнеше амал араласып келетін және амалдардың орындалу реті ережесін қолдануға тәуелді болатын санды өрнектердің мәндерін есептеу (мұндағы сандар көп таңбалы қосу мен азайту, көп таңбалы сандарды бір таңбалы санға көбейту мен бөлу амалдарын жазбаша орындауға сәйкестендірілген).

    Ал  ілгеріде есепті тендеу құру арқылы шығарғанда есеп мазмұнына орай құрылатын тендуедің құрылысы оқушылар шеше алатын, яғни түбірін таба алатын теңдеулердің құрылысындай болу тиіс. Алайда бір есептің өзі бойынша жүргізілетін талқылауға байланысты әр түрлі тендеулер құрылуы мүмкін. Осындай жағдайда оқушыларға әріпті өрнек болып келетін тендеулерді шешу тәсілімен оқушыларды біртіндеп таныстыруды жүзеге асыру артық болмайды. Алайда құрылысы осындай тендеулерді шешу және осындай тендеулер құру арқылы есепті шығару бағдарламаның міндетті талабының қатарына жатпайды, керісінше мүмкіндік деңгейіндегі талаптың құрамына енеді, сондықтан бұл мәселені игеріп алу барлық балалар үшін міндетті болып табылмайды. Ал барлық балалар үшін міндетті екі амалмен шығарылатын есепті алгебралық шешудің мән-мағынасын жете түсіну және қажет болғанда, есепті шеше алатындай теңдеу құру арқылы шығаруды үйрену болып табылады.

      Амал компоненттерінің бірі санды  өрнек болып келетін теңдеуді шешудің оқушыларға белгілі тәсілдеріне ұқсас болғанмен, біршама күрделі болып келеді және теңдеуді процесінің қадамдары арта түседі. Мысалы:  

(х-20):5=6 тендеуін шешу керек делік. Тендеудің сол жақ бөлігінде бөлінді, ал оң жақ бөлігінде 6. Ал бөліндінің өзі қосынды мен санның бөліндісі, яғни бөлінгіш - (х+20), ал бөлгіш 5.

    Бірінші қадам: бөлу амалымен байланысты тендеуден көбейту амалымен байланысты тендеуге көшеміз. (х+20)-ны 5-ке бөлу дегеніміз 5-ті көбейткенде (х+20) шығатын санды табу, ондай сан белгілі-6, демек, х+20 шығатын санды табу ондай сан белгілі — 6, демек, х+20=5 • 6.

Екінші  қадам: 5-тің 6-ға көбейтіндісінің мәнін  табамыз, сонда х+20=30.

Үшінші  қадам: теңдеудің екі бөлігінен де 20-ны азайтамыз, сонда х=30-20.

    Төртінші  қадам: х=10.

    Есепті  шешудің алгебралық тәсілі ілгеріде жиірек қолданылады. Әсіресе есепті әр түрлі тәсілмен шығар деген тапсырмаларда бір ғана есепті әрі арифметикалық, әрі алгебралық тәсілмен шешу көзделеді. Талқылаудың логикалық желісіне қарай бір ғана есеп арифметикалық бірнеше тәсілмен (амалдар және оларға сәйкес келтірілетін түсіндірмелер, амалдардың реті бір-бірінен өзгеше болуы тиіс), сондай-ақ алгебралық бірнеше тәсілмен (тендеуді құрудың негізіне алынатын түсіндірмелер, құрылған теңдеулердің құрылысы бір-бірінен өзгеше болуы тиіс) шығарылуы мүмкін.

    Әріпті  өрнектерді құру және оларды оқу мен  жазу теңдеу құру арқылы шығаруға дайындық болып табылады, өйткені есеп мазмұнына  қарай қүрылатын теңдеу әрдайым санды және әріпті өрнектерді құрумен байланысты болады да, ол өрнектер тендеудің құрамына енеді. Әріпті өрнекті құру: жоғарыда аталып өткен шамалар үштігінің кез келгеніндегі белгісіз шаманы табу; тік төртбұрыштың ауданы мен периметрін, шаршының ауданы мен периметрін табу, тік төртбүрыштың жарты периметрін табу; кубтың және параллелепипедтің көлемін табу, тік төртбүрыштың ауданы және бір қабырғасы бойынша оның екінші қабырғасын табу және шаршының ауданы бойынша оның қабырғасын табу, тік төртбүрыштың периметрін және бір қабырғасы бойынша оның екінші қабырғасын табу және шаршының периметрі бойынша қабырғасын табу және т.б. сияқты білімге негізделеді.

    Теңдеу  құру арқылы әр түрлі тақырыпқа (қозғалысқа, бірлесе жұмыс істеуге, пропорционал бөліктерге бөлуге және т.б.) байланысты және құрылысы да бір-бірінен өзгеше есептерді шығару ұсынылады.

    Теңдеулер және оларды шешу тәсілдерін қарастырумен байланысты жұмыс ұғымдар мен терминдердің болатыны жайында мағлұмат беру, қарапайым және құрылысы біршама күрделі теңдеулерді әр түрлі білімге сүйеніп құру және шешу сияқты мәселелердің төңірегінде өрбиді. Бұл да келесі сыныптарда математиканы оқып үйрену үшін өте қажетті дайындық болып табылады.

3 Бастауыш сыныпта  алгебра элементтерін оқыту әдістемесі

3.1 Санды өрнек

    Бастауыш  курс математикасында алгебра элементтері математикалық өрнектер, сандық тендіктер және теңсіздіктер жайлы алғашқы мағлұматтар алуы тиіс, әріпті символикамен, айнымалымен танысулары керек, қиын емес тендеулер мен теңсіздіктерді шешуді үйрену, теңдеулердің көмегімен кейбір жай және құрама есептерді шығару дағдысын игерулері керек. Алгебралық материал I сыныптан бастап арифметикалық және геометриялық материалдармен тығыз байланыста оқылады. "Тендеу" ұғымы 100 көлемінде сандарды өткенде I сыныпта енгізіледі. "Өрнек", "өрнеігтің мәні", "теңдік",   "теңсіздік"  ұғымдары  I  сыныпта  енгізіледі.

    "Теңсіздікті  шешу" ұғымы бастауыш сыныптарда  қарастырылмайды.

  Математика  бағдарламасында бастауыш сыныптарда балаларды математикалық өрнектерді оқуға және жазуға үйрету, амалдарды орындау тәртібімен таныстыру, есептеулерде оларды пайдалануға үйрету, оқушыларды өрнектерді теңбе-тең түрлендірумен таныстыру жағы қарастырылады. Математика ғылымында теңдік (=) белгісі басты рөл атқарады. Екі немесе бірнеше санның, белгісіздің, күрделі математикалық амалдардың тепе-теңдігін анықтаумен қатар, математикалық сөйлемді формаға айналдырудың негізі болып табылады.

  Теңдік  белгісін толық ұғынбау мектеп оқушыларын кешірілмес қателіктерге алып келеді. Оқырманға түсінікті болу үшін проблемалық жағдайға көшейік. Жетінші немесе сегізінші кластың оқушысына күрделі арифметикалық амалды шығару тапсырылсын:

94+75-3 - 96:4-111;

  Оқушы амалдың шешу жолын төмендегіше көрсетеді.

  94 + 75-3-96:4-111 = 94 + 225 = 319-24=295-111=184

 Рас, жоғарыдағы амалдың шешімі 184 саны. Бірақ, оқушы амалды орындау барысында логикалық үйлесімдікке ие болды ма? Әрине, жоқ. Себебі теңдік ұғымының шынайылығы толығымен жойылды. Оны былайша әлелдеуге болады. Жоғарыда шығарылған есепте төрт теңдік белгісі қойылған. Осы қатыстарды бұзбай есептеп көрелік.

184=319=295=184=184

  Оқушьның  осыңдай дөрекі қателікке келуіне не себеп?

  Бастауыш  мектеп математикасында амалдарды орындаудың «жолдап» шығару әдісі қолданылады.

  Мысалы, 94+75-3 - 96:4-111 есебін математмкалық, амалдардың орындалу тәртібімен төмендегіше орындайды.

1. 75-3=225
2. 94+225=319
3. )96:4=24
4. )319-24=295
5. 295-111=184