АҚШ-тың әлемнің ең қуатты еліне айналуы

            АҚШ-тың әлемнің ең қуатты еліне айналуы 

     Мазмұны: 
 

1. Кіріспе

2. I – тарау: АҚШ  – тағы “мемлекеттік  қайырымдылық” ішкі  саясатының мәні.

3. II – тарау: АҚШ экономикасының жеке салаларының дамуы. Өнеркәсіптік монополияның құрылымы.

4. Қорытынды

5. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.

Кіріспе

     Екінші  дүниежүзілік соғыс нәтижесінде  АҚШ-тың финанстық – экономикалық және әскери қуаты айтарлықтай күшейді. Американ монополиялары соғыс қаруларын жеткізіп беру есебімен қыруар пайда тауып, өнеркәсіптің өндірістік қуаты адам айтқысыз өсті.

      Екінші  дүниежүзілік соғыстан кейінгі алғашқы  жылдары АҚШ әлемде айтарлықтай  үстемдік етті. Олар өз мемлекеттерінің экономикасын нығайту мен гүлдендіру үшін барлық жағдайды жасауға тырысты.

      Қазақстан тәуелсіздігін нығайту, оның халықаралық  беделін көтеру – күн тәртібіндегі маңызды да күрделі мәселенің  бірі. Олай дейтін себебіміз, егеменді еліміздің халықаралық қатынастағы тәжірибесі әлі де аз.

      Осы замандағы, яғни XX ғасырдағы АҚШ  үлгі боларлық мемлекеттің бірі. Сол  себептен АҚШ-тың экономикасының даму жолдарын саралап, үлгі болар жақтарын өз пайдасына асырып, қателіктерін ескеріп отыруы керек. Бұл мемлекеттің экономикасының дамуы тез арада дүниежүзіне әйгілі болу себептерін әлі де болса терең де жан-жақты жаңа көзқарас тұрғысынан зерттеуді талап етеді.

      Американың  халықаралық аренаға шыққан таңғажайып табыстары тарихшылардың назарынан  тыс қалған жоқ.

      Ол мәселені Ресей тарихшылары, алыс жатқан шетел тарихшылары, экономистер де зерттеді. Әртүрлі тұжырымдар, қорытындылар жасаған.

      Сол себепті де біз өзіміздің курстық жұмысымыздың тақырыбын “АҚШ-тың әлемнің ең қуатты еліне айналуы ” деп алдық.

      Курстық жұмысты жазуда алдымызға қойған мақсатымыз – АҚШ-тың екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі экономикалық даму жолдарын біліп, оның себебін анықтау.

      Курстық жұмысты жазуда көптеген арнаулы зерттеу мен еңбектер пайдаланып жазылды.

      Бұл жұмысты жазуда пайдаланған деректерге келетін болсақ – ол жауынгер құқығы туралы билль. Онда негізінен, отставкадағы офицерлер мен жауынгерлерге азаматтық өмірге қайтып келуге және де оларға үй алу үшін кредит беру мен қайта мамандандыру немесе білім алу үшін қаржылай көмек беруге көмектесті.   

      1944-1947 жылдар арасында көптеген заңдар  қабылданған еді. Келесі заң  “Экономикалық құқық туралы билль”  деп аталады. Бұл заңда негізінен  экономикалық құқықтар белгіленіп, нәсілшілдікті жою, тең праволық, жұмысшылардың әлеуметтік жағдайын  жақсарту туралы, жұмыссыздықты қысқарту, бағалардың үстіне мемлекеттік бақылау қою, инвестиция үстіне бақылау орнату, шетелдік валюта үстіне бақылау және импералистік емес сыртқы саясаты туралы құқықтар енгізілген.

    “Жұмыспен қамту туралы заң”. Онда негізінен жұмысшылардың жағдайын жақсарту және жұмыс істеуге ниеті бар адамдардың барлығын жұмыспен қамту туралы жазылады.

      “Трумэн доктринасында” Г. Трумэннің жүргізген  ішкі, сыртқы саясаты ашылған. “Әділ  бағыт” бағдарламасы, азаматтық құқықтары  тізімі беріледі.

     Г. Трумэн екінші дүниежүзілік соғыстан кейін “көмек беру” бағдарламасын  жасайды. Онда соғыста зардап шеккен Батыс Европа мемлекеттеріне көмек  беру саясатын жүргізді. Ол мемлекет пен  сыртқы-саудада экономикалық байланыс орнату үшін әскери және экономикалық көмек беруді ұйымдастырды. АҚШ-тың сыртқы стратегиясының басты құралы – “көмек беру” бағдарламасы болды.

      АҚШ экономикасын кеңінен зерттеген  кеңес зерттеушілері: Фураев В.К., Пожарская  С.П., Яковлев Н.Н., Виноградов С.С., Манукян  А.А., Мартынов С.А., Мельников Ю.М.

      Бұл тақырыпты зерттеуге көп үлес қосқан В.И. Лениннің еңбегі. “США в  военные и послевоенные годы 1940-1960г.”.

      Бұл еңбекте АҚШ-тың тарихының барлық негізгі сұрақтарына жеткілікті талдау жүргізілмейді. Мұнда тек  АҚШ өмірінің экономикалық және саяси өркендеу процестері соғыс және соғыстан кейінгі жылдары қамтылады.

      Бұл зерттеуде АҚШ-тың белгіленген  уақыттағы ішкі және сыртқы саясаттағы негізгі экономикалық сұрақтарды қарастырған. 555 кітапта АҚШ тарихындағы жиырма жыл ішіндегі белгілі тарихын  ұсынады. Бірінші кезеңде АҚШ-тың соғыстан кейінгі сыртқы, ішкі, халықаралық жағдайын белгіленген уақыт бойынша саяси сұрақтарды қарастырса, екінші кезеңде экономика аумағында қарастырған.

      Бұнда екінші дүниежүзілік соғыс кезінде  және соғыстан кейінгі американ экономикасының даму нәтижесі және оның АҚШ-тың кейінгі дамуына әсері көрсетілген. АҚШ-тың халықаралық экономикадағы алатын орны және оның салдары көрсетілген. Және кітаптың ең соңында экономикалық екі жүйенің жарысы бейнеленген. Кітаптағы сұрақтарды баяндау хронологиялық жүйелікпен жүргізіліп отырған.

      АҚШ-тың  қазіргі заман тарихын тікелей  зерттеген Сивачев В.Н., Язьков Е.Ф.-тың  еңбектері.

Бұл еңбекте  негізгі АҚШ-тың қазіргі заман  тарихындағы негізгі мәселелері талданған. Әлеуметтік-экономикалық даму проблемалары қарастырылған. Бұл авторлар әсіресе мемлекеттік-монополиялық капитализм эволюциясына көп көңіл бөледі және оның негізгі этаптарын, түрлерін анықтады. Мемлекеттік-монополиялық реттеу әдістерін ашқан.

     В.Б. Наборовтың еңбегін алатын болсақ – ол АҚШ өкіметінің экономикалық саясатындағы көкейтесті проблемаларын талдауға арналған еңбек. Онда АҚШ-тың сыртқы сауда экспансиясының құралы ретінде сауда саясатының қалай пайдаланылғаны қарастырылған.АҚШ дамушы елдермен қарым-қатынасын сынап жазған.Бұл еңбектердің ішінде көп мағлұмат берген зерттеуші Виктор Перло. оның еңбегінде соғыстан кейінгі АҚШ-тың экономикасы зерттелген. Оның өсуі, құлдырауы, жетістіктері жазылған. Көптеген жаңа термин сөздерге түсінік берген. АҚШ-тағы банктердің қызметін, ақша айналымын, өнеркәсіптік дамуын толық зерттеген. Мұндағы тұжырымдар статистикалық көрсеткіштермен дәлелденіп берілген. Н.Н. Яковлев, А.А. Кредер еңбектерінде қазіргі заман кезеңі жаңа көзқараспен қарастырылған. Онда әсіресе мемлекеттік қайырымдылық саясаты өте жақсы сипатталып жақсы түсіндірілген. Бұл зерттеушілер өзінің еңбектерінде АҚШ-тың ішкі, сыртқы, халықаралық жағдайын, саясатын қарастырып, қысқаша экономикасына тоқталып өткен.АҚШ экономикасының өсуіне, ерекшелігіне көп көңіл бөлген еңбектің бірі – ұжымдық еңбек “Америка Құрама Штаттары”.

     Америка экономикасының циклдік 1945-1950 ж.ж. кезеңі қамтылған. Мұнда американ экономикасының дағдарысқа ұшырауы, уақытша құлдырауы  себептері де зерттелген.

     Ал  А. Блис еңбегінде соғыстан кейінгі  АҚШ-тағы мемлекеттік-монополиялық капитализмнің тарихы ерекше көрсетілген.

     АҚШ-тың  екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі  экономикалық дамуын зерттеу үшін баспасөз материалдары да қолданылды.

     Сондай-ақ Л.С. Сергеева, А.Т. Лоповтың ғылыми мақалаларын  пайдаландым.

      Сонымен қатар М. Брукс, А. Джеймс, К.Б. Гофман, С. Бегловтың еңбектерін де пайдаландым.

      Курстық жұмыс кіріспе, екі тарау және қорытындыдан тұрады.

      Кіріспеде жұмыс тақырыбының өзектілігі және пайдаланған деректер мен әдебиетке  шолу жасалады.

      I-тарауда:  АҚШ-тағы “мемлекеттік қайырымдылық” ішкі саясатының жүргізілуіне, орнауына, экономикаға тигізген әсеріне, әлеуметтік реформаларына тоқталдық.

      II-тарауда:  АҚШ-тың екінші дүниежүзілік соғыстан  кейінгі экономикасының жеке  салаларының дамуына көңіл бөлдік. Онда банк жүйесі, салық саясаты, мемлекеттік бюджет, ауыл шаруашылығы, көмір, мұнай өндіру, мемлекеттік меншік, сауда, финанс жүйесі, өнеркәсіптерге сипаттама бердік.

      Соңында Қазақстан көлемінде табуға болатын  пайдаланылған әдебиеттер тізімі беріледі. 
 
 
 
 
 

I-тарау

АҚШ – тағы “мемлекеттік қайырымдылық”

ішкі  саясатының мәні.

      Екінші  дүниежүзілік соғыстан кейін Америка  Құрама Штаттарының жағдайы басқа  ұлы державаларға қарағанда әлдеқайда  жақсы еді. Олардың өнеркәсіп  потенциалдары екі есе өсті. Барлық 30-шы жылдардағы қоғамдық тұрмыстың дамымай қалғаны зардаптары жойылды.

      “Елде қуатты әскери потенциалы құрылған еді. АҚШ-ты антигитерлік коалицияның арсеналы деп санады. 1945 жылы қарулы күштерде АҚШ-та он екі миллион адам болды. АҚШ теңіз флоты, бірінші класты авиация, мықты құрлықтағы әскери және бірден-бір ядролық қаруы бар жалғыз мемлекет еді”¹. 

      АҚШ-тың  соғыстан кейінгі жағдайы, экономикасы  көтеріле бастады. Осы кезде 1945 жылы 12 сәуірде АҚШ-тың президенті болып  тұрған Франклин Рузвельт қайтыс болды. Ол он екі жыл басқарып, саяси сахнада, халықаралық тұрғыда беделі зор болды. Енді барлық мәселелерді шешу вице-президент Гарри Трумэнге өтті. Ол халықаралық жағдайда, ел басқаруда тәжірибесі өте аз еді. Гарри Трумэн бұл жағдайда соғыстан кейінгі Американың саяси стратегиясын жасауға кірісті.

      Трумэн  әкімшілігі өнеркәсіп конверсиясын жүзеге асырды. Конверсия – экономиканы  әскери өндірістен бейбіт өндіріске  көшіру. Яғни, әскери емес

өнімдер шығаруға ауыстыру. Әлеуметтік күйзелістен  құтылу үшін үкімет “жауынгер құқығы туралы билль” деп аталатын заң қабылданды.

      Онда  демобилизацияланғандарға білім алуға, тұрғын үй салу үшін кредит (несие) алуға  және өз бизнестерін ашуға көптеген жеңілдіктер жасалды.

      Екінші  дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ  ең жоғарғы держава болды. Гарри  Трумэн өз саясатын жүргізе отырып, Ф. Рузвельттің “жаңа бағыт” реформасын да жалғастырды.

      1946 жылы үкімет “ жұмыспен қамту  ” туралы заң қабылдады. 1948 жылы

президент Трумэн ең төменгі жалақыны көбейту  туралы мәселені шешіп берді. Ол әлеуметтік қамтамасыз ету жүйесін кеңейтуге және арзан бағада тұрғын үй салу бағдарламасын қабылдауға кірісті. “Мемлекеттік қайырымдылық” саясаты дегеніміз – нарықтық экономиканы сақтай отырып, өздерінің азаматтарына белгілі деңгейде әлеуметтік қамтамасыз етуге және тұрмыс халін жақсартуға кепіл беретін демократиялық саяси мемлекет. Мұндай мемлекеттік идея өзіне ұзақ уақытқа жол ашты.

      Ал XIX-ғасырда әркім өзін-өзі қамтамасыз ету керек болған, ал егер ең қиын жағдай туып, көмек керек болатын  болса ғана, мемлекет қарамағына емес, жәрдем беруге арналған ұйымдардың қарамағына өзін тапсыратын болған. Ал енді азаматтардың әлеуметтік қорғану – бұл олардың құқығы сондықтан мемлекет оны қорғау керек, деген көзқарас таралды. 

¹ Кредер А.А. Новейшая история. XX века. М, 1996, 182-183 беттер. 

      “Қайырымдылық мемлекет” нақты 40-50 жылдары орнай бастады. Мұнда негізгі рөлді “Жаңа демократиялық толқын” алды. Демократиялық күштердің екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі ең басты талаптарының бірі - әлеуметтік реформалар болды.

      “Қайырымдылық мемлекетінің қалыптасуы, екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі экономикалық жағдайға өте қолайлы болды”. Мұнда әлеуметтік бағдарламалар үлкен шығынды талап етеді. Қарқынды экономикалық өсу оларды жүзеге асыруға мүмкіндік туғызды. АҚШ-тың динамикалық дамуына себеп болған, сөзсіз әсер еткен – “Маршалл жоспары” болды.

      “АҚШ 1951 жылғы дейін Батыс Европа мемлекеттеріне 13 миллиард доллар пайдалануға берді. Ол өнеркәсіпті жабдықтауды сатып  алу негізінде жүру үшін¹.

      Экономикалық  өсуде басты жағдай рынокты кеңейту  болды. ішкі рынок “қайырымдылық мемлекетінің” құрылу әсерін сынады. Тұтынушылық шығынмен сәйкес халықтық кіріс өсті. Кірістің өсуі өлшеміне қарай тұтынудың

құрылымы  өзгере бастады.

      Американың  соғыстан кейінгі экономикалық дамуының ерекшелігі – қарқынды халықаралық  сауда болды. Дамудың бағыты дүниежүзілік сауданы либерализациялауға бағыттады.

      Ал  бұл кезде Батыс Европада экономикалық интеграция басталған еді. Интеграция – мемлекетаралық экономикалық одақтардың құрылуы. Яғни, ішкі сауда экономиканың дамуына ынталандыру болып табылды (стимул)¹. Барлық экономикалық өсуге қажетті жағдай ақша қаражатын жұмсау инвестициясы болып табылады. Инвестиция – капиталистік елдерде өнеркәсіпке, ауыл шаруашылығына, басқа кәсіпорындарына пайда немесе әртүрлі табыс табу мақсатымен ұзақ мерзімді капитал жұмсау.

      “Қырғи-қабақ” соғысы әскери өнеркәсіптің өсуіне жағдай жасады. Экономикалық өсуді қолдау өкіметтің саясаты еді. Олар белсенді көмектесіп, инвестицияны қолдау арқылы тұтынушылыққа сұраныстарды көбейтті.

      Осы реформалар нәтижесінде “қайырымдылық мемлекеті” пайда болды. “Мемлекеттік қайырымдылық” 40-50 жылдары құрылса, 60-шы жылдары гүлденді.

      “Мемлекеттік  қайырымдылықтың” ең қажетті құрама бөлігі еңбекші қатынастардағы мемлекеттік  реттеу болып табылады. Бәсекелестерін қамтамасыз ететін, құқықтық шеңберде кәсіподақ пен кәсіпкер әрекеттестігі орнатылды.

      Еңбек туралы заң шығарушы жалдамалы жұмысшыларға “жұмысты қамтуға” кепілдік берді.

      “1950 жылдары еңбек жалақысы екі есе  көбейді. АҚШ-та 1953 жылы еңбек жалақысы 20 пайызға көтерілді².

¹ Кредер А.А. Новейшая история. М, 1996, 183-186 беттер.

³ Хансен Э. послевоенная экономика США. М, 1996, 41-бет. 

      Соғыстан  кейін еңбек қатынастары өткірленді. Соғыс уақытында ереуілдерге  тыйым салынды. Кәсіпорындар, кәсіподақтар өздерінің ең жоғарғы 

шектегі мақсаттарына жетті. Оларға қатты әсер беріп, кәсіподақ құрамына 15 млн адам жиналды. “Вагнер” заңына қарсы күресте бұл кәсіподақтар артықшылығын көрсетті. Теміржолшылар, шахтерлер, құрылысшылар ереуілдері айтарлықтай экономикалық зардап әкелді.

      “1947 жылы жаңа еңбек қатынасы туралы заң қабылдады. Ол Тофта-Хортли заңы еді”¹. Онда коллективтік қорғануға және ереуілге шығу жұмысшы құқығын сақтап қалды. Жаңа заң ереуілдің кейбір түрлеріне (ынтымақтық, ұйымдық) тыйым салды. Ал бұдан соң, ең қиын еңбек қақтығысы арбитраж мәжбүрлік жүйесін енгізді. Арбитраж – екі жақтың дауын қорғауға арнаулы уәкілдік алған қазы. Мемлекет қызметкерлеріне ереуілге шығуға тыйым салды.

      “1945 жылдың соңына дейін әскери өнеркәсіптен 9 млн жұмысшылар босатылды”². Порттарда күн сайын демобилизацияланған жауынгерлердің саны көбейе түсті. Ал әскер саны қысқара берді.

      “1945 жылы – 8,2 млн болса, 1946 жылы – 1,8 млн-ға дейін қысқарды”³.

      Ардагерлерді  қамтамасыз етуге заң шығарылғаны  туралы, біз айтып кеттік. Ол “Жауынгерлер құқығы туралы билль” деп айттық.

      “Онда  демобилизацияландарға алғашқы  аптасына 20 доллар мөлшерде жәрдем ақымен қамтамасыз етілді. Тағы да оларға кепілі бар кредит 2-4 мың доллар көлемінде  үй алуға және аз ғана іске қажетіне бөлінген еді. Әскери қызмет тәуелділігінен босатылғандарға, яғни демобилизацияланғандарға жеңілдік беру мүмкіндіктерін туғызды. Олар: жоғарғы оқу орындарында білім алу. Мемлекеттік міндет бойынша, төлем процентін жылына 5 млрд. долларға көтерді”⁴. 

     Ал  енді 1945 жылы “Экономикалық заң  туралы билль” атты заң қабылданды. Бұл екінші қабылданған “билль” еді. Бұл заңды қабылдау “болашақта гүлденуге – бәріне жаңа, сенімді негіз болуы мүмкін”- деп атаған Рузвельт.

      Бұл заңдардың мазмұны мынандай:

1. Барлық ұлттарға қажетті қоғамға пайдалы және ақы төленетін өнеркәсіпте, мекемелерде, фермаларда, шахталарда жұмыс істеу құқығы.
2. Әрбір фермерге өз еңбегінің жемісін өсіріп, оны өз бағасына сату, өзін және жанұясын лайықты тіршілік етуге қажетті заттармен қамтамасыз ету құқығы.

   ¹ Грайнер Б. Американская внешняя политика. От Трумэна до наших дней. 

  М, 1986, 28-бет.

² Яковлев Н.Н. Новейшая история США 1917-1960 г.г. М, 1961, 473-бет.

³ Сивачев В.Н., Язьков Е.Ф. Новейшая история США. М, 1989, 253-бет.

⁴ Перло В. Неустойчивая экономика. Бумы и спады после 1945 г.

  М, 1975, 278-бет.

3. Әрбір ұсақ және ірі бизнесмендер, сауданы бәсекелестік арам ниетпен емес ерікті атмосферада болып, үстемдік етуші – монополияны елдің ішінде және шетелде жүргізу құқығы.
4. Әрбір жанұяға берік, тұрақты үй алу құқығы.
5. Әрбір адам қажетті медициналық көмек алу және өзінің денсаулығын күту, сақтау құқығы.
6. Қажетті қамқорлық беру: кәрілікке, ауруға, қолайсыз жағдайларға және жұмыссыздардың жағдайына байланысты қамтамасыз ету құқығы.
7. Бәріне бірдей білім алу құқығы енгізіледі¹.      

“Жұмыспен қамту” туралы заңда, жұмыспен қамтуды жоғарғы

деңгейге  ұмтылып жетуге, өндірістік мүмкіншіліктермен  жұмысқа деген ынтасы бар, қабілеті барлардың жағдайына өз бетінше  қызмет ету мүмкіндігін туғызу. 

  Екінші мақсаты: ірі капиталдың талаптану нәтижесінде, ең басты себеп – бағаның өсуі хабарланғандықтан, еңбек жалақысын көтеруге жол бермеу. Инфляциямен күресті ассоциациялау еңбек жалақысын көтеруге қарсы күрес тәрізді болды. Ал бұл мақсат анықталмай қалды. Ассоциациялау – ойға

байланыстыру. Инфляция – айналымдағы қағаз ақшаның шамадан тыс көбейіп

кетіп құнсыздануы.

      Өкімет  бұрынғы қиыншылықтарды жою үшін, бұл мақсаттан елді бөлу үшін тез  арада барлық шараларды қолдануға  кірісті. Ал экономикалық өсуіне жағдай жасауға экономикалық циклді бағыттады. Цикл – түгел орындалу нәтижесінде дайын өнім шығатын жұмыс айналымы. Тұрақтылық пен өсім, тезірек әлеуметтік мақсат - өнімге айналуы тиіс болды. Тым биік кірістердің ізіне түскенше, тезарада қабылдайтын шаралардың түрлері мынадай:

1. Жұмыс  пен кіріс. Мұнда жұмыс іздегендерге, өнеркәсіп кәсіпорындарындағы жеке бөлімдердегі адамдардың жағдайы қолайсыз болса, яғни барлық жұмыс іздегендерге қоғамдық – пайдалы, ақы төленетін жұмыспен қамтамасыз ету - өкіметтің алдын-ала қарастырған мәселесі еді. Кең таралған әртүрлі көзқарастар да бар. “Әлі де болса әлеуметтік мұқтаждықты толық қанағаттандырмады. Мысалы: тұрғын үй салу құрылысында (үй-жай) қызметтерде, денсаулық сақтау орындарында, білім беру істерінде, мәдени қамқорлықта, демалу ұйымдарында”².

2. Национализациялау  – мемлекет мүлкіне айналдыру. Экономикада мемлекет мүлігін жою үшін национализациялау жүргізу қажет болды. Онда негізгі өндірістік шаруашылықтық бірліктерді, мемлекет қолына беріледі. Бұл қажетті даму қайта – құру өмірінде өткізуге, негізгі мағына білдіруге тиісті.

      “Жеке меншік кәсіпорындар толық жабылған немесе өндіріс қуаттылығы, жұмысы төмен болса, бірінші кезекте национализациялау объектісі болып табылады”³.

¹ Перло В. Неустойчивая экономика. Бумы и спады после 1945 г.

  М, 1975, 169-171-бет.

² Перло В. Неустойчивая экономика. М, 1975, 170-бет.

³ Хейне П., Пол К. Экономический обзор мышления. М, 1991, 67-бет.

      Тез арада көліктерді национализациялау  керек болды. Себебі, бұл кезде  көліктер жеке меншік қолында болған еді. Олардың қызметтерінің нашарлауына  байланысты көмектесу үшін керек. Қалада адам таситын көліктер жойылып, ал жол жүру ақысы өте жоғары бағаға өскен. Қалааралық адам таси-

тын көлік  елде жоқ болып шықты. АҚШ темір  жол жағынан басқа елдерге  қарағанда артта қала бастады. Осы  жағдайға байланысты көліктердің барлық түрлерін бірыңғай мемлекеттік жүйеге, адамдарды және жүктерді тасуға біріктіру қажет болды. Ал жалақысын және сапасын кенет көтеруге тырысты.

      Телефон байланыс жүйесін және басқа қызметті қоғамдандыру, бағаның жоғарылауына және оларға түсетін кірістерге де жол бермеу. Осы кезде қызметтерді, бизнесті бақылауға арнайы комиссия құрды.

      Қоғамдық  жүйенің пайда болуына байланысты, барлығына тегін медициналық  көмек беру үшін фармацевтикалық  өнеркәсіпті, емханаға және медициналық  өнеркәсіпке байланысы бар өндірістерді национализациялауға кірісті. Национализациялау бұдан соң, өнеркәсіптің бір саласы – тұрғын үй құрылысына келді.

      “Бұл 10 млн тұрғын үй салуға жалғыз жол  еді. Және де американдықтарға үймен  қамтамасыз ету – қажеттілікті талап  ететін сұраныстың бірі.

     Демократиялық национализация жүргізу керек болды. Яғни халық қолында болуы тиіс”¹.

3. Жұмыссыздық  санын қысқарту. Жедел түрде жұмыссыздықты  азайтуға бағытталған шара қолдану  керек болды. Негізгі жұмыссыздыққа  қарсы күрес компоненті – жұмыс  аптасының ұзақтылығын, мерзімінен тыс жұмысты жоюға күрес болды. Бұл сөзсіз қосымша миллиондаған жұмыс орнын құруға мүмкіндік туғызды. Ақырғы жылдары жұмысшылар жұмыссыздыққа және сақтандыруға әйгілі талап қоя бастады. Сақтандырудың бұл түрімен барлық жұмыссыздарды қамтуы тиіс болды. Қауіпсіздендірудің жекелеген жүйесі барлық сипатта болған. Ол бірыңғай федералды жүйеге ауысуға тиісті.

      Ал, әлеуметтік төлеуді қаржыландыруды – мемлекеттік бюджет есебінен жүзеге асыру.

      “Национализация, ұйымдарды қорғау – адамдар құқығы, әлеуметтік сақтандыру жәрдемақы алатындарға, жанұяға ең төменгі кіріс тура келетіндей

етіп  орнатты (Жылына 6,5 мың доллар)”².

      Әрине ең төменгі жұмыс ақысы жұмыстардың  барлық түрлеріне өнеркәсіптік барлық саласына таралған. Бұл жанұяның ең төменгі кірісінің нақты үйлесуі тиіс.

4. Әлеуметтік  өзгеріс және жұмысшылар жағдайын  жақсартуға жағдай жасау. Жоғарыда  денсаулық сақтауды национализациялау  туралы айттық. Онда барлық ортақ  және тегін көмек көрсетудің  бәрі – мемлекеттік бюджет  есебінен қаржыландыру, бірінші кезектегі тапсырма ортақ комплексте өтетін шараға айналуы тиіс.

¹ Перло В. Неустойчивая экономика. М, 1975, 171-бет.

² Хейне П., Пол К. Экономический обзор мышления. М, 1991, 69-бет. 
 

      Ұлттық  тұрғын үй құрылысы туралы ұсыныстарды  жыл сайын пәтер алаңының көлемін ұлғайтуды қарастырады, бірақ ол да мемлекетке қарайтын.   

      “Үйге төленетін ақының ең төменгі мөлшері  кірістің 10 %-нен шамадан тыс асып кетпеуі тиіс”¹.

      Ақшаға  айналдыру тәрізді бағдарламалар, бірнеше жылдардан кейін жекеменшік тұрғын үй ақысын төмендетіп төлейге айналады – деп ойлады. Бұдан соң барлық тұрғындардың жағдайларын, тұрмыстарын жақсартуға жағдай жасалады.  Облыстарда жаңарту, әсіресе білім саласында – білім беру және мұғалім даярлайтын құрамын дайындау жүйесін кең түрде таратуды қолға алды. Барлық оқуға ниеті барларға – білім алу мүмкіндігі туды.

      Жұмысшыларға  демалуға жағдай жасалды. Әрбір адам қоршаған ортаны ластауға қарсы күресіп, күзету шарасын іске асыра бастады.

5. Теңправалық.  Ақырғы кезде нәсілшілдік қатал  көрініс берді. Америкада шындық жоғала бастады. Ал бұл қаталдықтың негізгі себебі – экономикалық. “Қара нәсілді жұмысшылардың еңбек жалақысын төмендету есебінен 10 млрд-тан ең жоғарғы кіріс табуды белгілеген еді”². Сол себептен барлық экономикалық реформа нәсілшілдік шындығына жетуге бағыттады. Барлық

кәсіпорын жеке немесе мемлекеттік болсын, жұмысқа  қара нәсілді жұмысшыларды және басқа  ұлт өкілдерін алуға міндеттеді. Бұл барлық жоғарғы деңгейдегі жұмыс  болсын, қандай да жұмысқа алынуға  тиісті. Басқару қызметі болса  да кіруге құқығы бар болды және де жоғарғы разрядқа тағайындалуға да болады. Экономикалық шараларды қабылдай отырып, нәсілшілдікті заң бойынша қатаң қадағалауды талап етті³.

      Ал  заң бұзғандарды, заңды дұрыс  пайдаланбағандарды, нәсілшілдік пен  дискриминацияға қарсы күреске бағыттағандарға, соған жол бергендерге қатаң жаза қолданылатын болды.

      Дискриминация – ұлттарды, ұлттық топтарды, отар халықтарды алалап правосын айыру.

6. Бағалардың  үстіне қойылған мемлекеттік  бақылау. Екінші дүниежүзілік  соғыс кезінде бағалардың үстіне бақылау орнатқан. Монополиялық бағалардың бастапқы деңгейге дейін тұрақтануы мен төмендеуі, онтиинфляциялық қаржы саясатының өміріне бірге өткізілді.

      “Бұл  жалғыз сенімді құрал – бағаның  өсуіне кедергі жасау үшін қолданды. Баға үстіне қойылған бақылау өз қарамағына еңбек жалақысын бақылауды кіргізбеді”⁴.