Азаматтық құқық жүйес

Ќазаќстан Республикасыныѕ Ќылмыстыќ кодексi

Ќазаќстан Республикасыныѕ 1997 жылєы 16 шiлдедегі N 167 Кодексі

Ќазаќстан Республикасы Парламентініѕ  Жаршысы, 1997 ж., N 15-16, 211-ќўжат

МАЗМЎНЫ     

 Ескерту.  Ќазаќстан Республикасыныѕ 1997.07.16. N 168 Заѕын ќарау ќажет.      

 ЌОЛДАНУШЫЛАР  НАЗАРЫНА!     

 Ќазаќстан  Республикасыныѕ 2005.11.22. N 90 Заѕымен енгізілген ґзгерістер 2006 жылєы 1 ќаѕтардан бастап ќолданысќа енгізіледі (2-бапты ќараѕыз). Ќажет болєан жаєдайда "Заѕ" Деректер базасыныѕ 5 версиясыныѕ алдыѕєы редакцияларын ќараѕыз.     

 Ескерту.  Бїкіл мјтін бойынша "жїйкеге  јсер ететін" деген сґздер "психотроптыќ" деген сґзбен ауыстырылды - Ќазаќстан  Республикасыныѕ 2008.06.27 N 50-IV (ќолданысќа енгізілу тјртібін2-баптан ќараѕыз) Заѕымен.

ЖАЛПЫ БҐЛIМ 
       

I бґлiм 
Ќылмыстыќ заѕ     

1-бап.  Ќазаќстан Республикасыныѕ ќылмыстыќ  заѕдары     

1. Ќазаќстан Республикасыныѕ  ќылмыстыќ заѕдары тек ќана  осы Ќазаќстан Республикасыныѕ  Ќылмыстыќ кодексiнен тўрады. Ќылмыстыќ  жауаптылыќты кґздейтiн ґзге заѕдар  оларды осы Кодекске енгiзгеннен  кейiн єана ќолданылуєа тиiс. 
      2. Осы Кодекс Ќазаќстан Республикасы Конституциясына жјне халыќаралыќ ќўќыќтыѕ жалпы жўрт таныєан принциптерi мен нормаларына негiзделедi.     

2-бап.  Ќылмыстыќ кодекстiѕ мiндеттерi     

1. Осы Кодекстiѕ мiндеттерi: 
      адам мен азаматтыѕ ќўќыќтарын, бостандыќтары мен заѕды мїдделерiн, меншiктi, ўйымдардыѕ ќўќыќтары мен заѕды мїдделерiн, ќоєамдыќ тјртiп пен ќауiпсiздiктi, ќоршаєан ортаны, Ќазаќстан Республикасыныѕ конституциялыќ ќўрылысы мен аумаќтыќ тўтастыєын, ќоєам мен мемлекеттiѕ заѕмен ќорєалатын мїдделерiн ќылмыстыќ ќол сўєушылыќтан ќорєау, бейбiтшiлiк пен адамзаттыѕ ќауiпсiздiгiн ќорєау, сондай-аќ ќылмыстардыѕ алдын алу болып табылады. 
      2. Бўл мiндеттердi жїзеге асыру їшiн осы Кодексте ќылмыстыќ жауаптылыќ негiздерi белгiленедi, жеке адам, ќоєам немесе мемлекет їшiн ќауiптi ќандай јрекеттер ќылмыс болып табылатыны айќындалады, оларды жасаєаны їшiн жазалар мен ґзге де ќылмыстыќ-ќўќыќтыќ ыќпал ету шаралары белгiленедi.     

3-бап.  Ќылмыстыќ жауаптылыќ негiзi     

 Ќылмыс жасау, яєни  осы Кодексте кґзделген ќылмыс  ќўрамыныѕ барлыќ белгiлерi бар  јрекет ќылмыстыќ жауаптылыќтыѕ  бiрден-бiр негiзi болып табылады. Бiр ќылмыс їшiн ешкiмдi де ќайталап  ќылмыстыќ жауапќа тартуєа болмайды.      

4-бап.  Ќылмыстыќ заѕныѕ уаќыт бойынша  ќолданылуы     

 Јрекеттiѕ ќылмыстылыєы  мен жазаланушылыєы сол јрекет  жасалєан уаќытта ќолданылып  жїрген заѕмен белгiленедi. Ќоєамдыќ  ќауiптi iс-јрекет (јрекетсiздiк) жїзеге  асырылєан уаќыт, зардаптардыѕ  басталєан уаќытына ќарамастан, ќылмыс жасалєан уаќыт деп  танылады.     

5-бап.  Ќылмыстыќ заѕныѕ керi кїшi     

1. Јрекеттiѕ ќылмыстылыєын  немесе жазаланушылыєын жоятын, жауаптылыќты немесе жазаны жеѕiлдететiн  немесе ќылмыс жасаєан адамныѕ  жаєдайын ґзге де жолмен жеѕiлдететiн  заѕныѕ керi кїшi болады, яєни  осындай заѕ кїшiне енгенге  дейiн тиiстi јрекет жасаєан адамдарєа,  оныѕ iшiнде жазасын ґтеп жїрген  немесе жазасын ґтеген, бiраќ соттылыєы  бар адамдарєа ќолданылады. 
      2. Егер жаѕа ќылмыстыќ заѕ адам сол їшiн жазасын ґтеп жїрген јрекеттiѕ жазаланатындыєын жеѕiлдетсе, таєайындалєан жаза жаѕадан шыєарылєан ќылмыстыќ заѕ санкциясыныѕ шегiнде ќысќартылуєа тиiс.  
      3. Јрекеттiѕ ќылмыстылыєын немесе жазаланушылыєын белгiлейтiн, жауаптылыќты немесе жазаны кїшейтетiн немесе осы јрекеттi жасаєан адамныѕ жаєдайын ґзге де жолмен нашарлататын заѕныѕ керi кїшi болмайды.     

6-бап.  Ќылмыстыќ заѕныѕ Ќазаќстан Республикасы  аумаєында 
              ќылмыс жасаєан адамдарєа ќатысты ќолданылуы      

1. Ќазаќстан Республикасыныѕ  аумаєында ќылмыс жасаєан адам  осы Кодекс бойынша жауапќа  тартылуєа тиiс. 
      2. Ќазаќстан Республикасыныѕ аумаєында басталєан немесе жалєастырылєан не аяќталєан јрекет Ќазаќстан Республикасыныѕ аумаєында жасалєан ќылмыс деп танылады. Осы Кодекстiѕ кїшi Ќазаќстан Республикасыныѕ ќўрылыќтыќ шельфiнде жјне ерекше экономикалыќ аймаєында жасалєан ќылмыстарєа да ќолданылады. 
      3. Ќазаќстан Республикасыныѕ портына тiркелген, Ќазаќстан Республикасыныѕ шегiнен тыс ашыќ су немесе јуе кеѕiстiгiнде жїрген кемеде ќылмыс жасаєан адам, егер Ќазаќстан Республикасыныѕ халыќаралыќ шартында ґзгеше кґзделмесе, осы Кодекс бойынша ќылмыстыќ жауапќа тартылады. Ќазаќстан Республикасыныѕ јскери кораблiнде немесе јскери јуе кемесiнде ќылмыс жасаєан адам да, оныѕ ќай жерде болуына ќарамастан, осы Кодекс бойынша ќылмыстыќ жауапќа тартылады. 
      4. Шет мемлекеттердiѕ дипломатиялыќ ґкiлдерiнiѕ жјне иммунитеттi пайдаланатын ґзге де азаматтардыѕ ќылмыстыќ жауаптылыєы туралы мјселе осы адамдар Ќазаќстан Республикасыныѕ аумаєында ќылмыс жасаєан жаєдайда халыќаралыќ ќўќыќ нормаларына сјйкес шешiледi.     

7-бап.  Ќылмыстыќ заѕныѕ Ќазаќстан Республикасыныѕ 
              шегiнен тыс жерлерде ќылмыс жасаєан адамдарєа 
              ќатысты ќолданылуы     

1. Ќазаќстан Республикасыныѕ  шегiнен тыс жерлерде ќылмыс  жасаєан Ќазаќстан Республикасыныѕ  азаматтары, егер олар жасаєан  јрекет ол аумаєында жасалєан  мемлекетте ќылмыс деп танылса,  егер бўл адамдар басќа мемлекетте  сотталмаєан болса, осы Кодекс  бойынша ќылмыстыќ жауапќа тартылады.  Аталєан адамдарды соттау кезiнде  жазаны аумаєында ќылмыс жасалєан  мемлекеттiѕ заѕында кґзделген  санкцияныѕ жоєары шегiнен асыруєа  болмайды. Азаматтыєы жоќ адамдар  да осындай негiздерде жауапты  болады. 
      2. Басќа мемлекеттiѕ аумаєында ќылмыс жасаєан адамныѕ соттылыєыныѕ жјне ґзге де ќылмыстыќ-ќўќыќтыќ зардаптарыныѕ, егер Ќазаќстан Республикасыныѕ халыќаралыќ шартында ґзгеше кґзделмесе немесе басќа мемлекеттiѕ аумаєында жасалєан ќылмыс Ќазаќстан Республикасы мїдделерiне ќатысты болмаса, бўл адамныѕ Ќазаќстан Республикасы аумаєында жасалєан ќылмысы їшiн ќылмыстыќ жауаптылыєы туралы мјселенi шешу їшiн ќылмыстыќ-ќўќыќтыќ мјнi болмайды. 
      3. Ќазаќстан Республикасыныѕ одан тыс жерлерде орналасќан јскери бґлiмдерiнiѕ јскери ќызметшiлерi шет мемлекеттiѕ аумаєында жасаєан ќылмысы їшiн, егер Ќазаќстан Республикасыныѕ халыќаралыќ шартында ґзгеше кґзделмесе, осы Кодекс бойынша ќылмыстыќ жауапќа тартылады. 
      4. Ќазаќстан Республикасыныѕ шегiнен тыс жерлерде ќылмыс жасаєан шетелдiктер ќылмысы Ќазаќстан Республикасыныѕ мїдделерiне ќарсы баєытталєан жаєдайларда жјне Ќазаќстан Республикасыныѕ халыќаралыќ шартында кґзделген жаєдайларда, егер олар басќа мемлекетте сотталмаєан болса жјне Ќазаќстан Республикасыныѕ аумаєында ќылмыстыќ жауапќа тартылса, осы Кодекс бойынша ќылмыстыќ жауапќа тартылуєа тиiс.     

8-бап.  Ќылмыс жасаєан адамдарды ўстап  беру     

1. Басќа мемлекеттiѕ аумаєында  ќылмыс жасаєан Ќазаќстан Республикасыныѕ  азаматтары, егер халыќаралыќ шартта  ґзгеше белгiленбесе, ол мемлекетке  ўстап берiлмеуге тиiс. 
      2. Ќазаќстан Республикасыныѕ шегiнен тыс жерлерде ќылмыс жасаєан жјне Ќазаќстан Республикасыныѕ аумаєында жїрген шетелдiктер мен азаматтыєы жоќ адамдар Ќазаќстан Республикасыныѕ халыќаралыќ шартына сјйкес ќылмыстыќ жауапќа тарту немесе жазасын ґтеу їшiн шет мемлекетке ўстап берiлуi мїмкiн.

II бґлiм 
Ќылмыс     

9-бап.  Ќылмыс ўєымы     

1. Осы Кодексте жазалау  ќатерiмен тыйым салынєан айыпты  ќоєамдыќ ќауiптi јрекет (iс-јрекет  немесе јрекетсiздiк) ќылмыс деп  танылады. Ќылмыстыќ заѕды ўќсастыєы  бойынша ќолдануєа жол берiлмейдi. 
      2. Осы Кодекстiѕ Ерекше бґлiмiнде кґзделген ќайсыбiр јрекеттiѕ белгiлерi формальды болса да бар, бiраќ елеулi маѕызы болмаєандыќтан ќоєамдыќ ќауiптi емес, яєни жеке адамєа, ќоєамєа немесе мемлекетке зиян келтiрмеген жјне зиян келтiру ќаупiн туєызбаєан iс-јрекет немесе јрекетсiздiк ќылмыс болып табылмайды.      

10-бап.  Ќылмыс санаттары     

1. Осы Кодексте кґзделген  јрекеттер сипатына жјне ќоєамдыќ  ќауiптiлiк дјрежесiне ќарай онша  ауыр емес ќылмыстарєа, ауырлыєы  орташа ќылмыстарєа, ауыр ќылмыстарєа  жјне ерекше ауыр ќылмыстарєа  бґлiнедi. 
      2. Жасалєаны їшiн осы Кодексте кґзделген еѕ ауыр жаза екi жылєа бас бостандыєынан айырудан аспайтын ќасаќана жасалєан јрекет, сондай-аќ жасалєаны їшiн осы Кодексте кґзделген еѕ ауыр жаза бес жылєа бас бостандыєынан айырудан аспайтын абайсызда жасалєан јрекет онша ауыр емес ќылмыс деп танылады. 
      3. Жасалєаны їшiн осы Кодексте кґзделген еѕ ауыр жаза бес жылєа бас бостандыєынан айырудан аспайтын ќасаќана жасалєан јрекет, сондай-аќ жасалєаны їшiн бес жылдан астам мерзiмге бас бостандыєынан айыру тїрiндегi жаза кґзделген абайсызда жасалєан јрекет ауырлыєы орташа ќылмыс деп танылады. 
      4. Жасалєаны їшiн осы Кодексте кґзделген еѕ ауыр жаза он екi жылєа бас бостандыєынан айырудан аспайтын ќасаќана жасалєан јрекет ауыр ќылмыс деп танылады. 
      5. Жасалєаны їшiн осы Кодексте он екi жылдан астам мерзiмге бас бостандыєынан айыру тїрiндегi жаза немесе ґлiм жазасы кґзделген ќасаќана жасалєан јрекет аса ауыр ќылмыс деп танылады.     

11-бап.  Ќылмыстыѕ бiрнеше мјрте жасалуы      

1. Осы Кодекстiѕ Ерекше  бґлiмiнiѕ белгiлi бiр бабында  немесе бабыныѕ бґлiгiнде кґзделген  екi немесе одан да кґп јрекеттi  жасау - ќылмыстардыѕ бiрнеше рет  жасалуы деп танылады. 
      2. Осы Кодекстiѕ Ерекше бґлiмiнiѕ тїрлi баптарында кґзделген екi немесе одан да кґп ќылмыс жасау осы Кодексте арнайы кґрсетiлген жаєдайларда єана бiрнеше рет жасалєан деп танылуы мїмкiн. 
      3. Егер адам бўрын жасаєан ќылмысы їшiн заѕмен белгiленген тјртiп бойынша ќылмыстыќ жауаптылыќтан босатылєан болса не адамныѕ бўрын жасаєан ќылмысы їшiн соттылыєы жойылєан немесе онысы алынєан болса, немесе мўндай ќылмыс їшiн ќылмыстыќ жауапќа тарту мерзiмi ґтiп кетсе, ќылмыс бiрнеше рет жасалєан деп танылмайды. 
      4. Жалєасатын ќылмыс, яєни бiр ниетпен жјне бiр маќсатпен ќамтылып, тўтас алєанда бiр ќылмысты ќўрайтын бiрќатар бiрдей ќылмыстыќ јрекеттерден тўратын ќылмыс бiрнеше мјрте жасалєан ќылмыс деп танылмайды. 
      5. Ќылмыстардыѕ јлденеше рет жасалуы осы Кодексте неєўрлым ќатаѕ жазаєа јкеп соќтыратын мјн-жай ретiнде кґзделген жаєдайларда адамныѕ жасаєан ќылмысы осы Кодекстiѕ Ерекше бґлiмiнiѕ ќылмыстарды бiрнеше мјрте жасаєаны їшiн жазалауды кґздейтiн бабыныѕ тиiстi бґлiгi бойынша айќындалады.     

12-бап.  Ќылмыстардыѕ жиынтыєы     

1. Осы Кодекстiѕ тїрлi баптарында немесе баптарыныѕ  бґлiктерiнде кґзделген, адам солардыѕ  бiрде-бiреуi їшiн сотталмаєан немесе  заѕмен белгiленген негiздер бойынша  ќылмыстыќ жауаптылыќтан босатылмаєан  екi немесе одан да кґп јрекеттердi жасау ќылмыстардыѕ жиынтыєы  деп танылады. Ќылмыстардыѕ жиынтыєында  адам , егер жасалєан јрекеттердiѕ  белгiлерi осы Кодекстiѕ бiр  бабыныѕ немесе бабыныѕ бiр  бґлiгiнiѕ неєўрлым ќатаѕ жаза  ќолдануды кґздейтiн нормасымен  ќамтылмаєан болса, јрбiр жасалєан  ќылмыс їшiн осы Кодекстiѕ тиiстi бабы немесе бабыныѕ бґлiгi  бойынша ќылмыстыќ жауапќа тартылады. 
      2. Осы Кодекстiѕ екi немесе одан да кґп баптарында кґзделген ќылмыстардыѕ белгiлерi бар бiр iс-јрекет (јрекетсiздiк) те ќылмыстардыѕ жиынтыєы деп танылады. Адам ќылмыстардыѕ мўндай жиынтыєында, егер бiр јрекеттiѕ белгiлерi осы Кодекс бабыныѕ басќа јрекет їшiн неєўрлым ќатаѕ жаза ќолдануды кґздейтiн нормасымен ќамтылмаєан болса, јрбiр ќылмыс їшiн осы Кодекстіѕ тиiстi баптары бойынша ќылмыстыќ жауапќа тартылады. 
      3. Егер белгiлi бiр жјне наќ сол јрекет осы Кодекстiѕ тиiстi баптарыныѕ жалпы жјне арнаулы нормаларыныѕ белгiлерiне сјйкес келсе, ќылмыстардыѕ жиынтыєы болмайды жјне ќылмыстыќ жауаптылыќ осы Кодекстiѕ Ерекше бґлiмiнiѕ арнаулы норманы ќамтитын бабы бойынша туындайды. 
      Ескерту. 12-бапќа ґзгерту енгізілді - Ќазаќстан Республикасыныѕ 2000.05.05. N 47 Заѕымен.      

13-бап.  Ќылмыстыѕ ќайталануы     

1. Бўрын ќасаќана жасаєан  ќылмысы їшiн соттылыєы бар  адамныѕ ќасаќана ќылмыс жасауы  ќылмыстыѕ ќайталануы деп танылады. 
      2. Ќылмыстыѕ ќайталануы: 
      а) егер адам бўрын ќасаќана жасаєан ќылмысы їшiн екi рет бас бостандыєынан айыруєа сотталєан болса, осы адам ќасаќана жасаєан ќылмысы їшiн бас бостандыєынан айыруєа сотталєан жаєдайда; 
      б) егер адам бўрын ауыр ќылмыс жасаєаны їшiн сотталєан болса, ол ауыр ќылмыс жасаєан жаєдайда ќауiптi деп танылады. 
      3. Ќылмыстардыѕ ќайталануы: 
      а) егер адам бўрын ауыр ќылмыс немесе ауырлыєы орташа ќасаќана ќылмыс жасаєаны їшiн кемiнде їш рет бас бостандыєынан айыруєа сотталєан болса, осы адам ќасаќана жасаєан ќылмысы їшiн бас бостандыєынан айыруєа сотталєан жаєдайда; 
      б) егер адам бўрын ауыр ќылмыс жасаєаны їшiн екi рет бас бостандыєынан айыруєа сотталса немесе аса ауыр ќылмыс жасаєаны їшiн сотталєан болса, осы адам жасаєан ауыр ќылмысы їшiн бас бостандыєынан айыруєа сотталєан жаєдайда; 
      в) егер адам бўрын ауыр немесе аса ауыр ќылмыс жасаєаны їшiн сотталєан болса, ол аса ауыр ќылмыс жасаєан жаєдайда аса ќауiптi деп танылады. 
      4. Он сегiз жасќа толмаєан адамныѕ жасаєан ќылмысы їшiн соттылыєы, сондай-аќ осы Кодексте белгiленген тјртiп бойынша алынып тасталєан немесе жойылєан соттылыќ ќылмыстыѕ ќайталануын тану кезiнде ескерiлмейдi. 
      5. Ќылмыстардыѕ ќайталануы осы Кодексте кґзделген негiздер мен шектерде неєўрлым ќатаѕ жазаєа јкеп соќтырады.     

14-бап.  Ќылмыстыќ жауапќа тартылуєа  тиiстi адамдар     

1. Есi дўрыс, осы Кодексте  белгiленген жасќа толєан жеке  адам єана ќылмыстыќ жауапќа  тартылуєа тиiс. 
      2. Ќылмыс жасаєан адамдар шыєу тегiне, јлеуметтiк, лауазымдыќ жјне мїлiктiк жаєдайына, жынысына, нјсiлiне, ўлтына, тiлiне, дiнге кґзќарасына, сенiмiне, ќоєамдыќ бiрлестiктерге ќатыстылыєына, тўрєылыќты жерiне немесе ґзге де кез келген мјн-жайларєа ќарамастан заѕ алдында бiрдей.     

15-бап.  Ќылмыстыќ жауаптылыќ басталатын  жас шамасы     

1. Ќылмыс жасаєан кезде  он алты жасќа толєан адам  ќылмыстыќ жауапќа тартылады. 
      2. Ќылмыс жасаєан кезде он тґрт жасќа толєан адамдар кiсi ґлтiргенi (96-бап), денсаулыќќа ќасаќана ауыр зиян келтiргенi (103-бап), ауырлататын мјн-жайлар кезiнде денсаулыќќа ќасаќана орташа ауырлыќтаєы зардап келтiргенi (104-бап, екiншi бґлiк), зорлаєаны (120-бап), жыныстыќ сипаттаєы кїштеу јрекеттерi (121-бап), адамды ўрлаєаны (125-бап), ўрлыќ жасаєаны (175-бап), кiсi тонаєаны (178-бап), ўрып-соќќаны (179-бап), ќорќытып алєаны (181-бап), ауырлататын мјн-жайлар кезiнде автомобильдi немесе ґзге де кґлiк ќўралдарын ўрлау маќсатын кґздемей заѕсыз иеленгенi (185-баптыѕ екiншi, їшiншi, тґртiншi бґлiктерi), ауырлататын мјн-жайлар кезiнде мїлiктi ќасаќана жойєаны немесе бїлдiргенi (187-баптыѕ екiншi, їшiншi бґлiктерi), терроризм (233-бап), адамды кепiлге алуы (234-бап), террористік актi туралы бiле тўра кґрiнеу ґтiрiк хабарлаєаны (242-бап), ќару-жараќты, оќ-дјрiнi, жарылєыш заттар мен жарылєыш ќўрылєыларды ўрлаєаны не ќорќытып алєаны (255-бап), ауырлататын мјн-жайлардаєы бўзаќылыєы (257-баптыѕ екiншi, їшiншi бґлiгi), таєылыќ (258-бап), есiрткi заттарды немесе психотроптыќ заттарды ўрлаєаны не ќорќытып алєаны (260-бап), ауырлататын мјн-жайлар кезiнде ќайтыс болєан адамдардыѕ мїрдесiн жјне олардыѕ жерленген жерлерiн ќорлаєаны (275-бап, екiншi бґлiгi), кґлiк ќўралдарын немесе ќатынас жолдарын ќасаќана жарамсыз еткенi (299-бап) їшiн ќылмыстыќ жауапќа тартылуєа тиiс. 
      3. Егер кјмелетке толмаєан адам осы баптыѕ бiрiншi немесе екiншi бґлiгiнде кґзделген жасќа толса, бiраќ психикасыныѕ бўзылуына байланысты емес психикалыќ дамуы жаєынан артта ќалуы салдарынан кiшiгiрiм немесе орташа ауырлыќтаєы ќылмысты жасау кезiндегi ґзiнiѕ iс-јрекетiнiѕ (јрекетсiздiгiнiѕ) iс жїзiндегi сипаты мен ќоєамдыќ ќауiптiлiгiн толыќ кґлемiнде тїсiне алмаса не оєан ие бола алмаса, ќылмыстыќ жауапќа тартылуєа тиiс емес. 
      Ескерту. 15 бапќа ґзгеріс енгізілді - Ќазаќстан Республикасыныѕ 2002.02.19. N 295 Заѕымен.      

16-бап.  Есi дўрыс еместiк     

1. Осы Кодексте кґзделген  ќоєамдыќ ќауiптi јрекеттi жасаєан  кезде есi дўрыс емес кїйде  болєан, яєни созылмалы психикалыќ  ауруы, психикасыныѕ уаќытша бўзылуы,  кемаќылдыєы немесе психикасыныѕ  ґзгеде дертке ўшырауы салдарынан  ґзiнiѕ iс-јрекетiнiѕ (јрекетсiздiгiнiѕ) iс жїзiндегi сипаты мен ќоєамдыќ  ќауiптiлiгiн ўєына алмаєан немесе  оєан ие бола алмаєан адам  ќылмыстыќ жауапќа тартылуєа  тиiс емес. 
      2. Есi дўрыс емес деп танылєан адамєа сот осы Кодексте кґзделген медициналыќ сипаттаєы мјжбїрлеу шараларын ќолдануы мїмкiн.     

17-бап.  Есiнiѕ дўрыстыєы жоќќа шыєарылмайтын  психикасы 
               бўзылєан адамныѕ ќылмыстыќ жауаптылыєы     

1. Ќылмыс жасаєан кезiнде  психикасыныѕ бўзылуы салдарынан  ґзiнiѕ iс-јрекетiнiѕ (јрекетсiздiгiнiѕ) iс жїзiндегi сипатымен ќоєамдыќ  ќауiптiлiгiн толыќ кґлемiнде ўєына алмаєан не оєан ие бола алмаєан есi дўрыс адам ќылмыстыќ жауапќа тартылуєа тиiс. 
      2. Есiнiѕ дўрыстыєы жоќќа шыєарылмайтын психиканыѕ бўзылуын сот жаза таєайындау кезiнде жеѕiлдетушi мјн-жай ретiнде ескередi жјне ол осы Кодексте кґзделген медициналыќ сипаттаєы мјжбїрлеу шараларын таєайындау їшiн негiз бола алады.     

18-бап.  Мас кїйiнде ќылмыс жасаєан  адамныѕ ќылмыстыќ 
               жауаптылыєы      

 Алкогольдi iшiмдiктi, есiрткi  заттарды немесе басќа да есеѕгiрететiн  заттарды пайдалану салдарынан  мас кїйiнде ќылмыс жасаєан  адам ќылмыстыќ жауаптылыќтан  босатылмайды.     

19-бап.  Кiнј     

1. Адам соларєа ќатысты  ґз кiнјсi аныќталєан ќоєамдыќ  ќауiптi јрекетi (iс-јрекет немесе  јрекетсiздiгi) жјне пайда болєан  ќоєамдыќ ќауiптi зардаптар їшiн  єана ќылмыстыќ жауапќа тартылуєа  тиiс. 
      2. Объективтi айыптауєа, яєни кiнјсiз зиян келтiргенi їшiн ќылмыстыќ жауаптылыќќа жол берiлмейдi. 
      3. Ќасаќана немесе абайсызда јрекет жасаєан адам єана ќылмысќа кiнјлi деп танылады. 
      4. Абайсызда жасалєан јрекет ол Кодекстiѕ Ерекше бґлiмiнiѕ тиiстi бабында арнайы кґзделген жаєдайда єана ќылмыс деп танылады.      

20-бап.  Ќасаќана жасалєан ќылмыс     

1. Тiкелей немесе жанама  ниетпен жасалєан јрекет ќасаќана  жасалєан ќылмыс деп танылады. 
      2. Егер адам ґз iс-јрекетiнiѕ (јрекетсiздiгiнiѕ) ќоєамєа ќауiптi екенiн ўєынып, оныѕ ќоєамдыќ ќауiптi зардаптары болуыныѕ мїмкiн екенiн немесе болмай ќоймайтынын алдын ала бiлсе жјне осы зардаптардыѕ болуын тiлесе, ќылмыс тiкелей ниетпен жасалєан ќылмыс деп танылады. 
      3. Егер адам ґз iс-јрекетiнiѕ (јрекетсiздiгiнiѕ) ќоєамєа ќауiптi екенiн ўєынып, оныѕ ќоєамдыќ ќауiптi зардаптары болуы мїмкiн екенiн алдын ала бiлсе, осы зардаптардыѕ болуын тiлемесе де, бўєан саналы тїрде жол берсе не бўєан немќўрайды ќараса, ќылмыс жанама ниетпен жасалєан деп танылады.     

21-бап.  Абайсызда жасалєан ќылмыс     

1. Менмендiкпен немесе  немќўрайдылыќпен жасалєан јрекет  абайсызда жасалєан ќылмыс деп  танылады. 
      2. Егер адам ґз iс-јрекетiнiѕ (јрекетсiздiгiнiѕ) ќоєамєа ќауiп туєызуы мїмкiн екенiн алдын ала бiлсе, бiраќ бўл зардаптарды жеткiлiктi негiздерсiз жеѕiлтектiкпен болєызбау мїмкiндiгiне сенсе, ќылмыс менмендiкпен жасалєан ќылмыс деп танылады. 
      3. Егер адам ќажеттi ўќыптылыќ пен саќтыќ болєанда ол зардаптарды болжап бiлуге тиiс жјне болжап бiле алатын бола тўра ґз iс-јрекетiнiѕ (јрекетсiздiгiнiѕ) ќоєамдыќ ќауiптi зардаптарыныѕ болуы мїмкiн екенiн болжап бiлмесе, ќылмыс немќўрайдылыќпен жасалєан ќылмыс деп танылады.     

22-бап.  Кiнјнiѕ екi нысанымен жасалєан  ќылмыс їшiн 
               жауаптылыќ      

 Егер ќасаќана ќылмыс  жасаудыѕ салдарынан заѕ бойынша  неєўрлым ќатаѕ жазаєа јкеп  соќтыратын жјне адамныѕ ниетiмен  ќамтылмаєан ауыр зардаптар келтiрiлсе,  мўндай зардаптар їшiн ќылмыстыќ  жауаптылыќ, егер адам олардыѕ  пайда болатынын алдын ала  бiлсе, бiраќ осыєан жеткiлiктi негiздерсiз  оларды болдырмауєа менмендiкпен  сенген жаєдайда немесе егер  адам бўл зардаптардыѕ пайда  болуы мїмкiн екенiн алдын ала  бiлмесе, бiраќ болжауєа тиiс  жјне болжай алатын болєан  жаєдайда єана пайда болады. Тўтас  алєанда мўндай ќылмыс ќасаќана  жасалєан деп танылады.     

23-бап.  Жазыќсыз зиян келтiру     

1. Егер iс-јрекет жасаєан  адамныѕ iс-јрекетi (јрекетсiздiгi) жјне  одан кейiн пайда болєан ќоєамдыќ  ќауiптi зардаптар оныѕ ниетiмен  ќамтылмаса, ал осы Кодексте абайсызда  мўндай јрекет жасаєаны жјне  ќоєамдыќ ќауiптi зардаптар келтiргенi їшiн ќылмыстыќ жауаптылыќ кґзделмесе, јрекет жазыќсыз жасалєан деп  танылады. 
      2. Егер јрекет жасаєан адам ґзiнiѕ iс-јрекетiнiѕ (јрекетсiздiгiнiѕ) ќоєамдыќ ќауiптiлiгiн ўєынбаєан жјне iстiѕ мјн-жайы бойынша ўєына алмаєан болса, не ќоєамдыќ ќауiптi зардаптардыѕ пайда болуы мїмкiн екенiн алдын ала бiлмесе жјне iстiѕ мјн-жайы бойынша оларды алдын ала бiлуге тиiс болмаса немесе бiлуi мїмкiн болмаса, јрекет жазыќсыз жасалєан деп танылады. Егер јрекет жасаєан кезде ќоєамєа ќауiптi зардаптардыѕ пайда болуын алдын ала бiлген адам оны болєызбауєа жеткiлiктi негiзде сенген болса не ґзiнiѕ психика-физиологиялыќ ќасиеттерiнiѕ ќысылтаяѕ жаєдайлар талаптарына сјйкес келмеуiне немесе жїйке-психикалыќ ауыртпалыќтарєа байланысты осы зардаптарды болєызбауєа шамасы келмесе де, јрекет жазыќсыз жасалєан деп танылады.     

24-бап.  Ќылмысќа дайындалу жјне ќылмыс  жасауєа оќталу     

1. Тiкелей ниетпен ќылмыс  ќўралдарын немесе ќаруларын  iздестiру, јзiрлеу немесе бейiмдеп  жасау, ќылмысќа ќатысушыларды  iздестiру, ќылмыс жасауєа сґз  байласу не ќылмыс жасау їшiн  ґзге де ќасаќана жаєдайлар  жасау, егер бўл орайда ќылмыс  адамныѕ еркiне байланысты емес  мјн-жайлар бойынша аќырына дейiн  жеткiзiлмесе, ќылмысќа дайындалу  деп танылады. 
      2. Ауыр немесе ерекше ауыр ќылмысќа дайындалєаны їшiн ќылмыстыќ жауаптылыќ басталады. 
      3. Тiкелей ќылмыс жасауєа тура баєытталєан ниетпен жасалєан iс-јрекет (јрекетсiздiк), егер бўл орайда ќылмыс адамєа байланысты емес мјн-жайлар бойынша аќырына дейiн жеткiзiлмесе, ќылмыс жасауєа оќталу болып танылады. 
      4. Ќылмыстыќ жауаптылыќ ауырлыєы орташа, ауыр немесе ерекше ауыр ќылмыс жасауєа оќталєаны їшiн єана басталады. 
      5. Ќылмыс жасауєа дайындалєаны жјне ќылмыс жасауєа оќталєаны їшiн ќылмыстыќ жауаптылыќ осы Кодекстiѕ аяќталєан ќылмысќа арналєан бабы бойынша, осы баптыѕ тиiстi бґлiгiне сiлтеме жасай отырып басталады.     

25-бап.  Аяќталєан ќылмыс     

 Егер адам жасаєан  јрекетте осы Кодексте кґзделген  ќылмыс ќўрамыныѕ барлыќ белгiлерi  болса, ќылмыс аяќталєан деп  танылады.     

26-бап.  Ќылмыс iстеуден ґз еркiмен бас  тарту     

1. Адамныѕ дайындау iс-јрекеттерiн  немесе ќылмыс iстеуге тiкелей  баєытталєан дайындалу iс-јрекетiн  тоќтатуы не iс-јрекеттi (јрекетсiздiктi) тоќтатуы, егер адам ќылмысты  аќырына дейiн жеткiзу мїмкiндiгiн  ўєынєан болса, ќылмыс iстеуден  ґз еркiмен бас тарту деп  танылады. Егер адам бiр ќылмысты  аќырына дейiн жеткiзуден ґз  еркiмен жјне бiржола бас тартса, ол осы ќылмыс їшiн ќылмыстыќ  жауапќа тартылмауєа тиiс. 
      2. Ќылмысты аќырына дейiн жеткiзуден ґз еркiмен бас тартќан адам оныѕ наќты жасаєан јрекетiнде ґзге ќылмыс ќўрамы болєан жаєдайда єана ќылмыстыќ жауапќа тартылуєа тиiс. 
      3. Ќылмысты ўйымдастырушы мен ќылмысќа айдап салушы, егер ол адамдар мемлекеттiк органдарєа хабарлаумен немесе ґзге де ќолданылєан шаралармен орындаушыныѕ ќылмысты аќырына дейiн жеткiзуiне жол бермесе, ќылмыстыќ жауапќа тартылмауєа тиiс. Егер орындаушы ќылмысты аяќтаєанєа дейiн оєан кїнi бўрын ујде берген жјрдемнен бас тартса немесе кґрсетiлiп їлгерген кґмектiѕ салдарын жойса, ќылмысќа кґмектесушi ќылмыстыќ жауапќа тартылмауєа тиiс.  
      4. Егер ўйымдастырушыныѕ немесе айдап салушыныѕ осы баптыѕ їшiншi бґлiгiнде аталєан iс-јрекет орындаушыныѕ ќылмысты орындауын болдырмауєа јкелмесе, олардыѕ ќолданєан шаралары жаза таєайындау кезiнде жеѕiлдететiн мјн-жайлар деп танылуы мїмкiн.     

27-бап.  Ќылмысќа ќатысу ўєымы     

 Екi немесе одан да  кґп адамныѕ ќасаќана ќылмыс  жасауєа ќасаќана бiрлесiп ќатысуы  ќылмысќа ќатысу деп танылады.      

28-бап.  Ќылмысќа ќатысушылардыѕ тїрлерi      

1. Ўйымдастырушы, айдап  салушы немесе кґмектесушi орындаушымен  бiрге ќылмысќа ќатысушылар деп  танылады. 
      2. Ќылмысты тiкелей жасаєан немесе оны жасауєа басќа адамдармен (ќоса орындаушылармен) бiрге тiкелей ќатысќан адам, сондай-аќ жасына, есiнiѕ дўрыс еместiгiне немесе осы Кодексте кґзделген басќа да мјн-жайларєа байланысты ќылмыстыќ жауапќа тартуєа болмайтын басќа адамдарды пайдалану арќылы, сол сияќты јрекеттi абайсызда жасаєан адамдарды пайдалану жолымен ќылмыс жасаєан адам орындаушы деп танылады. 
      3. Ќылмыс жасауды ўйымдастырєан немесе оныѕ орындалуына басшылыќ еткен адам, сол сияќты ўйымдасќан ќылмыстыќ топ немесе ќылмыстыќ ќауымдастыќ (ќылмыстыќ ўйым) ќўрєан не оларєа басшылыќ еткен адам ўйымдастырушы деп танылады. 
      4. Басќа адамды азєыру, сатып алу, ќорќыту жолымен немесе ґзге де жолмен ќылмыс жасауєа кґндiрген адам айдап салушы деп танылады. 
      5. Кеѕестерiмен, нўсќауларымен, аќпарат, ќылмысты жасайтын ќару немесе ќўралдар берумен не ќылмысты жасауєа кедергiлердi жоюымен ќылмыстыѕ жасалуына жјрдемдескен адам, сондай-аќ ќылмыскердi, ќаруды немесе ќылмыс жасаудыѕ ґзге ќўралдарын, ќылмыстыѕ iзiн не ќылмыстыќ жолмен табылєан заттарды жасыруєа кїнi бўрын ујде берген адам, сол сияќты осындай заттарды сатып алуєа немесе ґткiзуге кїнi бўрын ујде берген адам кґмектесушi деп танылады.     

29-бап.  Ќылмысќа ќатысушылардыѕ жауаптылыєы      

1. Ќатысушылардыѕ ќылмыстыќ  жауаптылыєы олардыѕ јрќайсысыныѕ  ќылмыстыѕ жасалуына ќатысуыныѕ  сипатымен жјне дјрежесiмен айќындалады. 
      2. Ќоса орындаушылар ґздерiнiѕ бiрлесiп жасаєан ќылмысы їшiн осы Кодекстiѕ 28-бабына сiлтеме жасамай, осы Кодекстiѕ наќ бiр бабы бойынша жауап бередi. 
      3. Ўйымдастырушыныѕ, айдап салушыныѕ жјне кґмектесушiнiѕ жауаптылыєы, олар бiр мезгiлде ќылмысты ќоса орындаушылар болып табылатын жаєдайларды ќоспаєанда, жасалєан ќылмыс їшiн жазаны кґздейтiн бап бойынша, осы Кодекстiѕ 28-бабына сiлтеме жасай отырып басталады. 
      4. Орындаушы ґзiне тјуелсiз мјн-жайлар бойынша ќылмысты аќырына дейiн жеткiзбеген жаєдайда ќылмыстыѕ ќалєан ќатысушылары ќылмыс жасауєа дайындалуєа немесе ќылмыс жасауєа оќталуєа ќатысќаны їшiн жауапќа тартылады. Ґзiне тјуелсiз мјн-жайлар бойынша басќа адамдарды ќылмыс жасауєа кґндiре алмаєан адам да ќылмыс жасауєа дайындалєаны їшiн ќылмыстыќ жауапќа тартылады. 
      5. Осы Кодекстiѕ Ерекше бґлiмiнiѕ тиiстi бабында арнайы аталєан, ќылмыстыѕ субъектiсi болып табылмайтын, осы бапта кґзделген ќылмысты жасауєа ќатысќан адам осы ќылмыс їшiн оны ўйымдастырушы, оєан айдап салушы не жјрдемдесушi ретiнде ќылмыстыќ жауапќа тартылады.     

30-бап.  Ќылмысќа ќатысушыныѕ шектен  шыєушылыєы     

 Ќылмысќа ќатысушыныѕ  басќа ќатысушылардыѕ ойында  болмаєан ќылмысты жасауы оныѕ  шектен шыєушылыєы деп танылады. Шектен шыєушылыќ їшiн басќа  ќатысушылар ќылмыстыќ жауапќа  тартылмайды.     

31-бап.  Ќылмысќа ќатысу нысандары     

1. Егер ќылмыс жасауєа  екi немесе одан да кґп орындаушы  кїнi бўрын сґз байласпай бiрлесiп  ќатысса, ол адамдар тобы жасаєан  ќылмыс деп танылады. 
      2. Егер ќылмысќа бiрлесiп жасау туралы кїнi бўрын уаєдаласќан адамдар ќатысса, ол адамдар тобы алдын ала сґз байласып жасаєан ќылмыс деп танылады. 
      3. Егер ќылмысты бiр немесе бiрнеше ќылмыс жасау їшiн кїнi бўрын бiрiккен адамдардыѕ тўраќты тобы жасаса, ол ўйымдасќан топ жасаєан ќылмыс деп танылады. 
      4. Егер ќылмысты ауыр немесе ерекше ауыр ќылмыстар жасау їшiн ќўрылєан бiрiгiп ўйымдасќан топ (ўйым) не наќ сондай маќсатпен ќўрылєан ўйымдасќан топтардыѕ бiрлестiгi жасаса, ол ќылмыстыќ сыбайластыќ (ќылмыстыќ ўйым) жасаєан ќылмыс деп танылады. 
      5. Ўйымдасќан топты немесе ќылмыстыќ сыбайластыќты (ќылмыстыќ ўйымды) ќўрєан не оларєа басшылыќ еткен адам осы Кодекстiѕ Ерекше бґлiмiнiѕ тиiстi баптарында кґзделген жаєдайларда оларды ўйымдастырєаны жјне оларєа басшылыќ еткенi, сондай-аќ ќылмыстар оныѕ ќаскїнемдiк ниетiмен ќамтылса, ўйымдасќан топ немесе ќылмыстыќ сыбайластыќ (ќылмыстыќ ўйым) жасаєан барлыќ ќылмыс їшiн ќылмыстыќ жауапќа тартылуєа тиiс. Ўйымдасќан топтыѕ немесе ќылмыстыќ сыбайластыќтыѕ (ќылмыстыќ ўйымныѕ) басќа ќатысушылары осы Кодекстiѕ Ерекше бґлiмiнiѕ тиiстi баптарында кґзделген жаєдайларда оларєа ќатысќаны їшiн, сондай-аќ ґздерi дайындауєа немесе жасауєа ќатысќан ќылмыстар їшiн ќылмыстыќ жауапќа тартылады. 
      6. Ўйымдасќан топ ќўру осы Кодекстiѕ Ерекше бґлiмiнiѕ баптарында кґзделмеген жаєдайларда оны жасау їшiн ќўрылєан ќылмыстарєа дайындалєаны їшiн ќылмыстыќ жауаптылыќќа јкелiп соєады.      

32-бап.  Ќажеттi ќорєану     

1. Ќажеттi ќорєану жаєдайында  ќол сўєушы адамєа зиян келтiру, яєни ќорєанушыныѕ немесе ґзге  бiр адамныѕ жеке басын, тўрєын  їйiн, меншiгiн, жер учаскесiн  жјне басќа да ќўќыќтарын, ќоєамныѕ  немесе мемлекеттiѕ заѕмен ќорєалатын  мїдделерiн ќоєамдыќ ќауiптi ќол  сўєушылыќтан ќол сўєушыєа зиян  келтiру жолымен ќорєау кезiнде,  егер бўл орайда ќажеттi ќорєану  шегiнен асып кетушiлiкке жол  берiлмеген болса, ол ќылмыс  болып табылмайды. 
      2. Барлыќ адамдардыѕ кјсiби немесе ґзге де арнаулы даярлыєына жјне ќызмет жаєдайына ќарамастан теѕ дјрежеде ќажеттi ќорєануєа ќўќыєы бар. Бўл ќўќыќ адамєа ќоєамєа ќауiптi ќол сўєушылыќтан ќўтылу басќа адамдардыѕ немесе мемлекеттiк органдардыѕ кґмегiне жїгiну мїмкiндiгiне ќарамастан тиесiлi болып табылады. 
      3. Нјтижесiнде ќол сўєушыєа аныќ шектен тыс, жаєдай мјжбїр етпейтiн зиян келтiрiлетiн, ќол сўєушылыќтыѕ сипаты мен ќоєамдыќ ќауiптiлiгi дјрежесiне ќорєанудыѕ кґрiнеу сай келмеуi ќажеттi ќорєаныс шегiнен шыєу деп танылады. Бўлайша шектен шыєу тек ќасаќана зиян келтiрiлген жаєдайларда єана ќылмыстыќ жауаптылыќќа јкеп соќтырады. 
      Адам ґмiрiне ќол сўєушыєа не ќаруды ќолданумен немесе ќолдануєа јрекет етумен ўштасќан ґзге де ќол сўєушылыќќа тойтарыс беру кезiнде адамєа зиян келтiру ќажеттi ќорєаныс шегiнен шыєу болып табылмайды.  
      Ескерту. 32-бапќа ґзгерту енгізілді - Ќазаќстан Республикасыныѕ 2002.12.21. N 363 Заѕымен.      

33-бап.  Ќол сўєушылыќ жасаєан адамды  ўстау кезiнде зиян 
               келтiру      

1. Ќылмыс жасаєан адамєа  оны мемлекеттiк органдарєа жеткiзу  жјне оныѕ жаѕа ќол сўєушылыќ  жасау мїмкiндiгiн тыю їшiн ўстау  кезiнде зиян келтiру, егер мўндай  адамды ґзге амалдармен ўстау  мїмкiн болмаса жјне бўл орайда  осы їшiн ќажеттi шаралар шегiнен  шыєуєа жол берiлмесе, ќылмыс  болып табылмайды. 
      2. Ќол сўєушылыќ жасаєан адамды ўстау адамєа келтiрiлген зиян жаєдай мјжбїр етпейтiн аныќ шектен тыс зиян ќажетсiз келтiрiлген кезде, олардыѕ ўсталатын адам жасаєан ќылмыстыѕ сипаты мен ќоєамдыќ ќауiптiлiк дјрежесiне жјне ўстаудыѕ мјн-жайына кґрiнеу сай келмеуi ўстау шараларын асыра сiлтеу деп танылады. Бўлайша асыра сiлтеу ќасаќана зиян келтiрiлген жаєдайда єана ќылмыстыќ жауаптылыќќа јкеп соєады. 
      3. Ќол сўєушылыќ жасаєан адамды ўстауєа бўєан арнаулы ујкiлеттiгi бар адамдармен бiрге жјбiрленушiлер мен басќа азаматтардыѕ да ќўќыєы бар.     

34-бап.  Аса ќажеттiлiк     

1. Осы Кодекспен ќорєалатын  мїдделерге аса ќажет болєан  жаєдайда зиян келтiру, яєни белгiлi  бiр адамныѕ немесе ґзге де  адамдардыѕ ґмiрiне, денсаулыєына, ќўќыќтары  мен заѕды мїдделерiне, ќоєамныѕ  немесе мемлекеттiѕ мїдделерiне  тiкелей ќатер тґндiретiн ќауiптi жою їшiн зиян келтiру, егер  бўл ќауiптi басќа амалдармен жою  мїмкiн болмаса жјне бўл орайда  аса ќажеттiлiк шегiнен шыєып  кетушiлiкке жол берiлмесе, ќылмыс  болып табылмайды. 
      2. Ќўќыќ ќорєау мїдделерiне алды алынєанєа теѕ немесе одан гґрi елеулi зиян келтiрiлген, тґнген ќатердiѕ сипаты мен дјрежесiне жјне ќатер жойылєан жаєдайєа кґрiнеу сјйкес келмейтiн зиян келтiру аса ќажеттiлiк шегiнен шыєу деп танылады. Мўндай шектен шыєушылыќ тек ќасаќана зиян келтiрiлген жаєдайларда єана жауаптылыќќа јкеп соєады.