Жоспар: 

Кiрiспе.

1-Тарау. Инфляцияның мәнi, түрлерi, тарихы және пайда болу себептерi.

1.1. Инфляцияныңң мәнi, тарихы және пайда  болу себептерi.

1.2. Инфляцияның түрлерi.

2-Тарау. Инфляцияныңң экономикалық және әлеуметтiк зардаптары және инфляцияға қарсы саясат.

2.1. Инфляцияны бәсеңдету  шаралары

2.2. Инфляцияның экономикалық  және әлеуметтiк  зардаптары.

3-тарау  Инфляцияға қарсы  саясат

Қорытынды.

Пайдаланыланған әдебиеттер тiзiмi. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Кіріспе.

      Инфляция  – қағаз ақшаның  нсыздануына  байланысты болатын әлеуметтiк-экономикалық құбылыстар жиынтығы, басқаша айтқанда айналыстағы ақша өлшемдерi мөлшерiнiң тауарлар бағаларының қосындысынан артып кетiп, осының нәтижесiнде тауарлармен қамтамасыз етiлмеген ақшаның пайда болуы инфляцияны бiлдiредi.

      Инфляциялық күту жағдайындағы экономикаға ықпал етудiң механизмi мынада: баға деңгейiнiң  жалпы өсуi жағдайында өмiр сүруге үйренген халық, бағаның одан әрi өсуiн күтедi. Мұндай жағдайда еңбекшiлер жалақыны көбейтудi талап етедi. Халық тауарларды көптеп алады, өйткенi олардың бағасы ертең тағы да өсуi мүмкiн ғой. өндiрушiлер өз өнiмдерiне өте жоғары баға белгiлейдi, сөйтiп қысқа мерзiмде шикiзат, материал, қосалқы бөлшектер қымбаттайды.

      Дүниежзiлiк  қоғамамдастығтың барлық елдерiнде  де инфляция өршуiнiң сан түрлi себептерi бар. Алайда бұл құбылысты қоздыратын факторлардың комбинациясы жекелеген елдiң нақты экономикалыєқжағдайына байланысты.

      Батыс экономистерi жасаған теорияларда  инфляцияның альтернативтi қайнар көздерi ретiнде сұраныс инфляциясы мен  шығындар инфляциясын көрсетедi. Бұл концепциялар инфляция болуының әр түрлi себептерiн атайды.

      Инфляцияның сипаты қоғамдық ұдайы өндiрiстi дамыту барысында елеулi түрде өзгередi. Осыған байланысты инфляцияны кейбiр  елдерде орын алатын жергiлiктi инфляция,  барлық елдердi қамтитын бүкiл әлемдiк инфляция, елде бiр iшкi экономикалық факторлардың әсерiнен болатын индуцирленген инфляция, мөлшерден тыс несие экономикасынан туындайтын несие инфляция, сыртқы себептерден туындайтын сырттан әкелiнген және сыртқа шығарылатын  инфляция, инфлияциялық процестiң бiрқалыптылығы еместiгiмен байланысты болатын сатылы инфляция деп ерекшелейдi.

      Курстық жұмыстың мақсаты, инфляцияның мәнiн, маңызын ашып көрсету, инфляцияның  түрлерiн атап көрсету және инфляцияның  экономикалық және әлеуметтiк зардаптарын атай отырып, инфляцияға қарсы саясатты жазып көрсету болып табылады.

      Курстық жұмыс кiрiспеден және үлкен екi тараудан тұрады. Бiрiншi тарау, “Инфляцияның мәнi, түрлерi, тарихы және пайда болу себептерi”  деп, екiншi тарау, “Инфляцияның экономикалық және әлеуметтiк зардаптары және инфляцияға қарсы саясат” деп аталады.

Курстыє жұмыс, сондай-ақ қорытындыдан және пайдаланған  әдебиеттер тiзiмiнен тұрады. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

I-Тарау.  Инфляцияның мәнi, түрлері тарихы  және пайда болу  себептерi.

I.1. Инфляцияның мәнi, тарихы және пайда болу себептерi.

      Экономикалық  құбылыс ретiнде  инфляция ұзақ уақыт  өмiр сүруде. Оның пайда болуын ақшаның  шығуымен, қызметiмен байланыстырады. Инфляция терминi латын сөзi “inflatio”  “қампаю”, тұңғыш рет Солтүстiк  Америкада 1861-1865 жылдардағы азамат соғысы кезiнде пайда болып, айналымдағы ағаз ақшалардың тым көбейiп кетуi процесiн бiлдiрген, ХIХ ғасырда  бұл термин Англия мен Францияда қолданыла бастады. Экономикалық әдебиеттерде  инфляция түсiнiгi ХХ ғасырда бiрiншi дүниежѕүзiлiк соғыстан кейiн жиi қолданылып, кеңес үкiметiнiң экономикалық әдебиеттерiнде 20-жылдардың орта кезiнде көрiндi.

Инфляцияның жалпы, әдеттегi анықтамасы – айналымдағы  ақша  массасының қажеттiлiктен тыс  артып  кетуi. Бұл ақша өлшемiнiң  құнсыздануына  және тауар бағаларының соғұрлым өсуiне әкеледi. Алайда инфляцияны айналым процесiн құнсызданған ағаз ақшамен толтыра беру деп түсiндiру жеткiлiксiз. Инфляция тауар бағаларының өсуiнен көрiнгенiмен, ол тек ақшаға тән  ғажайып құбылыс емес. Ол – күрделi әлеуметтiк-экономикалық құбылыс, оны тудырушы нарық шаруашылығының түрлi саласындағы ұдайы өндiрiс сәйкестiлiгiнiң бұзылуы. Инфляция дүние жүзiндегi көптеген елдердiң экономикалық өмiрiндегi ең өткiр проблемалардың бiрi.

Ендi инфляция дегенiмiз не? Осы сіздің басын  ашып алайық. Инфляция – қағаз ақшаның  құнсыздануына байланысты болатын әлеуметтiк-экономикалық құбылыстар жиынтығы, басқаша айтқанда айналыстағы ақша өлшемдерi мүлшерiнiң тауарлар бағаларының қосындысынан артып кетiп, осының нәтижесiнде тауарлармен қамтамасыз етiлмеген ақшаның пайда болуы инфляцияны бiлдiредi.

      Ақша  тауарларды сатып алу қабiлетi көштi валютамен салыстырғанда құнсызданады. Инфляцияны бұлай түсiндiру, яғни ақшаның  алтынға қатысты құнсыздануы, алтынды  бұрынғыша ақша сияқты жалпылама  эквивалент деп қарастыруда жатыр. Ең алдымен бағаның өсуi тауарға  сұраныстың оның ұсынысынан артық болуымен байланысты. Белгiлi тауар рыногында сұраныс пен ұсыныстың сәйкестiлiгiнiң бұзылуы әлi инфляция емес.  Инфляция елдегi баға деңгейiнiң өсуi. Бағаның көтерiлуiне нақтылы экономикалық жағдайлар да әсер етедi. Мысалы, 70-жылдардағы  энергетикалық дағдарыс тек мұнай бағасының өсуiнен емес,  басқа да тауар мен қызмет көрсету бағаларының өсуiмен байланысты. 1973 жылы жалпы бағаның деңгейi 7%-ке, 1979 жылы 9%-ке артты. Ақша әсерiнен  тыс, тауар бағаларының өзгеруi еңбек өнiмдiлiгiнiң артуына, циклдық  және  маусымдық толқуларға, ұдайы өндiрiстегi құрылымдық өзгерiстерге, бағаның монополиялануы мен экономиканы мемлекеттiк реттеуге, салықтың жаңа ставкаларын енгiзуге, ақша өлшемiнiң девальвациялануы мен ревальвациялануына, рынок коньюнктурасының өзгеруi мен сыртқы экономикалық байланыстардың ықпалына  және тағы да басқаларына байланысты. Демек, бағаның өсуiне көптеген неше түрлi себептердiң әсерi болады.Шартты түрде инфляцияны мынадай түрге бөлуге болады: глобалдығына қарай – локалдық, яғни жекелеген елдерде ғана орын алатын және дүние жүзінде :даму қарқына қарай – төмен,бәсең, гиперинфляция және супергиперинфляция, яғни бағаның өсуі 5%-дан аспайтын болса; циклдігіне қарай-жылжымалы (бағаның біртіндеп өсуі ),тұрақты ,сатылы.

Коньюнктураның  циклдық толқуынан болатын бағаның  өскiн, инфляцияға жатқызуға болмайды. Циклдық түрлi фазаларынан өту  барысында бағалардың динамикасы өзгерiп  отырады. Аласапыранның бас кезiндегi оның өсуi дағдарыс пен депрессия фазасында төмендеп, жандану кезiнде баға тағы да көтерiледi. Еңбек өнiмдiлiгiн арттыру бағаның төмендеуiне әкелуi тиiс. Циклдық толқулардың тағы бiр көрiнiсi жалақының өсуi еңбек өнiмдiлiгiнен артып кетуiнде. Мұндай құбылыс шығынның инфляциясы деп аталады, ол өз кезегiнде баға деңгейiнiнң жалпы өсуiне алып келедi. Кездейсоқ апаттар да бағаның инфляциялық өсуiне көп әсер етпейдi. Айталық, су басып кеткен аймақтардағы құрылыс материалдарының бағалары өседi. Бұл құрылыс материалдарын шығаратын өндiрiстi ұлғайтады, ал олар рынокты толықтыру барысында,  баға төмендеуi тиiс.

Сонымен, баға өсуiнiң инфляциялық себептерiне ненi жатқызамыз? Инфляция көп сәйкессiздiктермен  байланысты екенiн еске ұстап, оның iшiндегi ең бастыларын атайық.

Бiрiншiден, мемлекеттiк шығыстар мен кiрiстердiң тепе-теңдiгiнiң бұзылуы, баланстың болмауы. Ол мемлекеттiк бюджеттiң тапшылығынан көрiнедi. Егер дефицит Орталық эмиссия банкiсiнен заем арқылы қаржыландырылса, басқаша айтқанда “ақша станогы” белсендi пайдаланылса, онда айналыста ақша массасы көбейедi.

Екiншiден, осындай жолмен, әдiспен инвестицияны қаржыландыру жүргiзiлген жағдайда да бағаның инфляциялық өсуi болады. әсiресе экономиканы милитариландырумен байланысты инвестиция инфляцияны өршiтедi. ұлттық табысты әскери мақсатқа пайдалану, өндiрiстiк емес шығындар – олар қоғамдық байлықты текке рәсуа етедi. Әскери ассигнациялар бiр сәтке ғана қосымша төлем қабiлетi бар сұраныс туғызып, тауармен қамтамасыз етiлмеген ақша массасының өсуiне әкеледi. Әскери шығындардың өсуi мемлекеттiк бюджеттi тұрақты тапшылық жағдайында және мемлекеттiк қарыздың ұдайы өсуiне ұрындырады.

Үшiншiден, баға деңгейiнiң жалпы өсуi қазiргi рыноктық экономиканық ерекшелiгiне байланысты. Бұл кезең жетiлген бәсеке кезiндегi рынокта көптеген өндiрушiлер болып, өнiмдердiң түрi аз, капитал ауысуы оңай уақытқа мүлдем ұқсамайды. Қазiргi рынок белгiлi дәрежеде олигопиялық рынок. Ал олигополист едәуiр дәрежеде бағаны билейдi. Олигопиялар бағаны өсiрудi бiрiншi болып бастамаса да, олар оны қолдауға ынталы. Жетiлмеген бәсекелес бағаның жоғары деңгейiн ұстап тұру үшiн өндiрiс пе тауар ұсынуды қысқарту арқылы дефицит жасауға тырысады. Өздерi билiк жүргiзетiн рынокта бағаның төмендеуiн болдырмау үшiн олигополия мен монополия икемдi тауар ұсынысына қарсы болады. Салаға жаңа өндiрушiлердiң келуiн тежеу үшiн олигополистерге жиынтық сұраныс пен ұсыныстың сәйкес келмеуi көмектеседi.

Төртiншiден, елдiң экономикасының ашық болуы  оның бiрте-бiрте әлемдiк шаруашылық байланыстарға тартылуы барысында  “импорттық” инфляцияның қаупi туады. Жоғарыда аталған 1979 жылғы энергияға бағаның шарықтауы сырттан әкелетiн мұнайға бағаны өсiрiп, технологиялық тiзбек бойынша басқа тауарлар бағасының қымбаттауына әкелдi. “Импорттық” инфляциямен күресу мүмкiндiгi шектеулi. Әрине өз валютасын ревальвациялау ұлттық валютаның құнын жоғарылату арқылы мұнай импортын арзандатуға болады. Бiрақ ревальвация отандық тауарлардың экспорттық бағасын да қымбаттатады,  ал бұл дүниежүзiлiк рынокта бәсекелестiк қабiлеттi төмендетедi.

Бесiншiден, инфляция өзiне-өзi дем беретiн сипат алады, ол “инфляцияны күту” нәтижесiнде орын алады. Батыс елдерiнiң көптеген экономистерi және бiздiң елiмiзде де осы факторды ерекше көрсетуде. Халық пен өндiрушiлердiң инфляцияны күту себептерiн жою инфляцияға қарсы саясаттың ең басты мiндетi.¹

Инфляциялық күту жағдайындағы экономикаға ықпал  етудiң механизмi қандай? Баға деңгейiнiң  жалпы өсуi жағдайында өмiр сүруге үйренген халық, бағаның одан әрi өсуiн  күтедi. Мұндай жағдайда еңбекшiлер  жалақыны көбейтудi талап етедi. Халық  тауарларды көптеп алады, өйткенi олардың бағасы ертең тағы да өсуi мүмкiн ғой. өндiрушiлер өз өнiмдерiне өте жоғары баға белгiлейдi, сөйтiп қысқа мерзiмде шикiзат, материал, қосалқы бөлшектер қымбаттайды. Мысалы Ресей экономикасындағы инфляцияның жоғары қарқыны тұсында өндiрушiлер өздерiн жабдықтаушылардың бағаны көтеру мүмкiндiгiнен сақтанып, алдын ала өз өнiмдерiнiң бағасын жоғарылатты. Нәтижесiнде Ресей экономикасындағы басқа да ТМД елдерiндегi бағалар бұрынғы  төлем қабiлетi бар сұраныс деңгейiнен ғана емес, инфляцияны күткен деңгейден де асып түстi.

Дниежүзiлiк  қоғамдастықтың барлық елдерiнде де инфляция өршуiнiң түрлі себептері  бар.Құбылысты қоздыратын    факторлардың комбинациясы жекелеген  елдiң нақты экономикалық жағдайына  байланысты. Айталық Батыс Еуропада  II дүниежүзiлiк соғыс бiткеннен соң инфляция көптеген тауарлардың тапшылығынан пайда болады. Одан кейiнгi  жылдарда инфляциялық құбылыстың күшеюiне мемлекеттiк шығыстар, баға мен жалақының арақатысы,

инфляцияның басқа  елдерден келуi және т.б. факторлар  себепшi болды. Бұрынңы КСРО-ны алсақ жалпы заңдылықтармен қатар, соңғы жылдардағы инфляцияның себептерiне экономикадағы ерекше тепе-теңсiздiк жатады, ол әмiршiлдiк-әкiмшiлдiк жүйе салдары едi. Кеңес экономикасына  тән жағдай Жердегi әскери шығындар үлесiнiң көптiгi, өндiру, бөлу және қаржы-несие жүйесiн монополияландырудың жоғары деңгейi, ұлттыє табыстағы жалағы үлесiнiң аздығы және  т.б. ерекшелiктер.

I.2. Инфляцияның түрлерi.

Шет ел мамандары инфляцияның өту қарқынына  байланысты оны үш түрге бөледi:

• Баяу немесе сәлама инфляция;
• Қарқынды инфляция;
• ІшҚыр инфляция;

      Баяу  инфляция кезiнде баға жай  өседi де ақша негiзiнде өз құнын сақтап қалады. Мұндай кезде халық та, мемлекетте төтенше жағдайда тап болмайды. Нарықтық экономикада инфляция 2-3% деңгейiнде  қалыпты құбылыс деп есептеледi.

      Қарқынды  инфляция кезiнде баға жылына 10-20%-тен 200-300%-ке  дейiн өседi. Соның салдарынан жалақы өсiп ол бағаны» одан әрi өсуiне әкеп соқтырады. Ал ұшқыр инфляция кезiнде  ақшаның  саны мен баға астрономиялық  қарқынмен өседi. Баға мен жалақының арасы алшақтап, бай адамдардың да тұрмыс тiршiлiгi қиындай бастайды. Экономикалық тарих ұшқыр инфляцияның таңқаларлық мысалын келтiредi. Инфляция 1985 жылы Боливияда – 3400%, 1990 жылы Аргентинада – 2000% құрады.

      Шет ел нарықта болатын инфляциялық тепе-теңдiк нысандарына байланысты инфляцияны ашық және басылыңқы деп бөледi. Еркiн баға белгiлеу экономикасына тән ашық инфляция бағаның тауарлар мен қызметтерге созылмалы артуы түрiнде көрiнедi. Ашық инфляция кейбiр тауар нарығындағы бағаның оқтын-оқтын төмендеуiмен немесе оның өсуiнiң баяулауымен сыйыса бередi. Ал ол ашық инфляцияның нарық механизмiн едәуiр бұрмалағанымен әйтсе де оны толық бүлдiре алмайтынын көрсетедi.

      Жасырын инфляция деп аталатын басылыңқы  инфляция реттемелi бағалар қолданылатын экономикаға тән, ол тауар тапшылығында, қөнiмнiң сапасының нашарлауында, амалсыздан ақша жинақтауда, астыртын экономикада, бертерлiк айырбастың дамуында көрiнедi. Басылыңқы инфляция, ақшаның жалпылама төлем қабiлетi бар құрал және тауарлар мен қызметтердi бөлу өлшемi қызметiн атқара алмаған жағдайда тауар бағасын сұраным мен ұсынымның тепе-теңдiк бағасынан төмен ұстап отыруды мемлекетпен қолдау нәтижесiнде пайда болады. Бұндай жағдай  уақыттан берi бiздiң экономикамызға тән болып отыр.

      Басылыңқы инфляция өнiм сапасының төмендеуiмен, ақшаның амалсыз жиналуымен, астыртын экономиканың, бартерлiк келiсiмнiң дамуымен көрiнедi. Басылыңқы инфляция мемлекет тауар бағасын сұраным мен ұсыным тепе-теңдiгi бағасынан төмендеуiн қолдау әсерiнен туады, онда ақшалар жалпы төлем құралы және тауарларды бөлу өлшемi ретiнде қызметiн атқарудан қалады. Егер бiздiң осы уақытқа дейiнгi экономиканы алсақ, онда ол ұзақ жылдар бойы басылыңқы инфляция жағдайында болды. Және болашақ экономика үшiн бұл қауiптi емес, одан өлi де болса құтылуға болады.

      Батыс экономистерi жасаған теорияларда  инфляцияның альтернативтi қайнар көздерi ретiнде сұраныс инфляциясы мен  шығындар инфляциясын көрсетедi. Бұл  концепциялар инфляция болуының әр түрлi себептерiн атайды.

      Шетелдiк  экономистер сұраным мен ұсынымға байланысты инфляцияны екi типке бјледi:

• Сұраным инфляциясы;
• Өндiрiс шығындарының өсуiнiң немесе жиынтық ұсынымның азаюының нәтижесiнде болатын инфляция (ұсыным инфляциясы).

      Сұраным инфляциясының мәнiн бiр сөзбен былай деп сипаттауға  болады: “Тым көп ақшалар тым аз тауарларды аулайды”. Сұраным инфляциясы нарықтық байланыстарды монополизм мен әкiмшiлдiк-әмiршiлдiк басқару жүйесiнiң ұсақ үстемдiгi болған жағдайда да орын алады. Олар өзiндiк айрықша нысан сипатында болады. Мысал ретiнде бiздiң экономиканы алсақ, онда ұзақ жылдар бойы жасанды түрде төмен жұмыссыздық деңгейi сақталды. Оған табыссыз жұмыс жасайтын бiрталай кәсiпорындардың санын және артық жұмыс орнын, ең көп еңбек шығынын қажет ететiн өндiрiстi сақтау арқылы қол жеттi, ал ол еңбек өнiмдiлiгiне керi әсер еттi. Ал жалақының еңбексiз табылған табысқа айналуы, оны сұраным инфляциясына айналдырады, бағаны өсiредi.

      Сұраныс пен ұсыныстың арақатысының бұзылуы  сұраныстың көрiнедi. Мұндағы негiзгi себептер: мемлекеттiк тапсырыстардың ұлғаюы, толық жұмыспен камтылған кездегi өндiрiс құрал-жабдықтарына сұраныстың өсуi, өндiрiстiк қуаттардың толық жұмыс iстеуi, кәсiподақтар әрекетiнiң нәтижесiнде еңбекшiлердiң сатып алу қабiлетiнiң жоғарылауы т.б. Осының салдарынан айналымға тауар көлемiнен артық ақша төсiп, бағалар өседi. Мұндай жағдайда өндiрiсте жұмыспен қамту толық болғанымен өндiрушiлер ұлғайған сұранысқа тауар ұсынысымен жауап бере алмай қалады. Басқаша айтқанда айналымдағы төлем қаржыларының көбеюi шектелген тауар ұсынысына тап болады, сөйтiп бағаның жалпы деңгейi өседi.²

Шығындар  инфляциясы бағалардың өсуiн, өндiрiс  шығындарының ұлғаюымен түсiндiредi. Шығындардың көбеюi баға белгiлеудiң  олигополиялық тәжiрибесiнен,  мемлекеттiң  экономикалық және финанстық саясатынан, шикiзат бағасының өсуiнен, кәсiподаєқың жалақыны көтеру талабынан және т.б. болады. Тәжiрибеде инфляцияның бiр түрiн екiншiсiнен айыру оңай емес, олар бiр-бiрiмен тығыз байланыста, сондықтан жалақының өсуi, мысалы, сұраныс инфляциясы немесе шығындар инфляциясы ретiнде де көрiнуi мүмкiн.

ХIХ ғасырдың екiншi жартысында экономикасы дамыған елдердiң бәрiнде дерлiк ұзақ уақыт бойы толық жұмыспен қамту, еркiн рынок немесе бағаның тұрақтылығы болмағанын атап өту керек. Экономиканың тоқырауы мен құлдырауы кезеңдерiнде де өндiрiс өз қуаттарын толық пайдаланбаған уақытта да бағалар үнемi өсiп отырады. Барлық бағалардың бiр мезгiлде өсуi ХIХ-ХХ ғасырдың бiрiншi жартысындағы циклдық өзгерiстердiң алапат құбылысы кезiнде орын алды. Мұндай құбылыс стагфляция деп аталады, ол экономикалық дағдарыс пен стагнация жағдайындағы бағаның, инфляцияның өсуi.

Ұсыным  инфляциясы ұсыным мен шығындарды өзгерту  нәтижесiнде  болуы мүмкiн. Ұсыным инфляциясының екi түрi бар:

• жалықының өсуi әсерiнен болатын инфляция;

Ұсыным  экономикасы механизмiнiң бұзылуы  нәтижесiнде пайда болатын инфляция.

      Инфляцияның сипаты қоғамдық ұдайы өндiрiстi дамыту барысында елеулi түрде өзгередi. Осыған байланысты инфляцияны кейбiр  елдерде орын алатын жергiлiктi инфляция,  барлық елдердi қамтитын бүкiл әлемдiк  инфляция, елде бiр iшкi экономикалық факторлардың әсерiнен болатын индуцирленген инфляция, мөлшерден тыс несие экономикасынан туындайтын несие инфляция, сыртқы себептерден туындайтын сырттан әкелiнген және сыртқа шығарылатын  инфляция,  инфлияциялық процестiң  бiрқалыптылығы еместiгiмен байланысты болатын сатылы инфляция деп ерекшелейдi.

      Инфляцияның философиялық ұғымы мынада: бiрте-бiрте  тереңдеуiне байланысты экономиканы  уақытша жандандыратын фактордан  ұдайы өндiрiс процесiне  кедергi жасайтын факторға айналады.

      Инфляция  кезiнде өндiрiс қарқыны төмендейдi, экономикалық өсудiң пропорциясы бұзылады, ақша-несие , қаржы және валюта механизмi бөлiнедi, елде әлеуметтiк-экономикалық тұрақсыздық күшейедi. Инфляция халықаралық экономикалық қарым-қатынастарды, жұмыс күшiн ұдайы өндiру шарттарын бұзады, капиталды экономиканың ең  пайдалы саларына салуды ынталандырады, экономикалық қылмыстар мен астыртын экономиканы  дамуын жеделдетедi. Инфляция баға индексi  (екi әр түрлi уақыт кезiндегi тауарлармен қызметтердiң арақатысын бiлдiретiн көрсеткiш) арқылы өлшенедi. Инфляция деңгейi, әдетте, бiр жылға есептеп шығарылады. Тiптi егер ол бiр ай үшiн есептелсе де, онда алынған шаманы жылмажылғы деңгейге дейiн жеткiзу керек.

II-Тарау.  Инфляцияның экономикалық  және әлеуметтiк  зардаптары және  инфляцияға қарсы  саясат.

II.1. Инфляцияны бәсеңдету шаралары

      Инфляция  зардаптарын  бейтараптандыру мақсатымен мемлекет инфляцияға қарсы саясат жүргiзедi. Мемлекеттiң инфляцияға қарсы саясатын экономиканы тұрақтандыру, баға мен  жалақыны реттеу, қаржыны сауықтандыру, несие экспансиясын тежеу, ақшаны эмиссиялауды қатал бақылауға алу сияқты жалпы экономикалық шараларды iске асыру арқылы жүргiзедi. Ал аса төтенше жағдайда ақша реформасы жасалады. Инфляция экономикалық кеселдiң ерекше түрi. Ол бiр мезгiлде материалдық-қаржылық сәйкессiздiктiң әрi салдары, әрi себептерi ретiнде оны бүкiл шаруашылық механизмiмен емдемей жеңуге болмайды,  яғни, егер инфляциялық вирус инфляцияға қарсы саясаттың жүзеге асуын қиындататын болса, экономиканы сауықтыру нәтижесiз болуы мүмкiн. Қазақстанда өндiрiстi дамытуға бағытталған экономикадағы сәйкессiздiктердi бiртiндеп жоймай инфляцияға қарсы саясатты құру мүмкiн емес.

      Инфляция  саясаттың маңызды элементтерiнiң  бiрi қаржыны сауықтыру және халық  шаруашылығын тұрақтандыру, шығыны көп  және табыстылығы (рентабельдiлiгi) төмен шаруашылық субъектiлерiн қысқарту болып табылады. Бұған халық тұтынатын тауарларға бағаны өсiру арқылы емес, өндiрiстiң тиiмдiлiгiн арттыру негiзiнде жетуге болады. Сондай-ақ шетелдiк несиелердi пайдалану да маңызды. Бiрсыпыра шетел мамандарының пiкiрiнше Қазақстанда же»ңл өнеркәсiп және туризмдi дамытуда инфляция салдарын  баяулатады. Сондықтан, бұл салалардың  дамуына айрықша көңiл бөлiнуi керек. Сыртқы саудамен айналысатын кәсiпорындарды толық өзiн-өзi валюталық ақтауға көшiру керек. Бiр сөзбен айтқанда, инфляция халықтың әл-ауқатының деңгейiнен терiс әсер ететiн нәтижелерiн азайту қажет.³

      Батыс елдерiнде инфляцияны жиынтық сұранымның жыл сайынғы өсу қарқынының өнiм  өндiру қарқынынан асып кетпеуiмен түсiндiредi. Оны толық жұмыспен қамтумен байланыстырады,  себебi ол ақша ұсынымын көбейтедi, ал ақшаның көп болуы экономикалық өсудi шектейдi (басқаша айтқанда жалақы мөлшерiнiң көп болуы материалдық мүдделiктi төмендетедi, ол өндiрiстiң даму қарқынын баяулатады). Американ ғалымы Мильтон Фридмен инфляцияны “өнiмдi шығаруға қарағанда ақшаның  артықшылығымен шақырылатын ақша феноменi” болып табылады деп көрсетедi.

      Көтеген елдердiң экономикасында кейде мынандай жағдай қалыптасады: бағаның жалпы  деңгейiнiң өсуi өндiрiс көлемiнiң  қысқаруымен бiр мезгiлде болады. Экономиканық бұндай жағдайын стагфляция деп атайды. Стагфляцияның барынша айқын себебi: жиынтық ұсынымның азаюы, яғни өндiрiс шығындарының инфляциясы. Бiрсыпыра ғалым-экономистер стагфляцияның себебiн нарықтың құрылымдық жетiлмегендiгiмен, ең алдымен бәсекенiң тиiстi деңгейiнiң болмауымен түсiндiредi. Шындығында жоғары бәсеке жағдайында бiр тауарлардың қымбаттауы басқа тауарлардың  арзандауына әкелiп соқтырады. Жалпы бұл тұрақты макроэкономикалық  баға деңгейiн қамтамасыз етедi. Ал егер бәсеке жеткiлiктi дәрежеде болмаса, онда бағаның, оның төмендеуiне  деген “қаттылығын” көремiз, яғни бiр тауарларға бағаның өсуi басқа тауарларға барабар бақаның төмендеуiне әкелiп соқтырмайды. Нәтижесiнде тауарларға және өндiрiс факторларына қойылған бағалардың жалпы деңгейi ұдайы көтерiле бастайды.

      Стагфляция  монополиялардың нарықтағғы үстемдiгiне байланысты болады деген де көзқарас бар. Әрине монополиялар белгiлi бiр  дәәрежеде өндiрiс көлемiн азайтып  бағаны көтеру арєқылы жоғары пайдаға  қол жеткiзедi. Дегенмен монополия жоғары баға деңңгейiнiң себебi бола тұра, бiрақ бағаныңң өсуiнiңң себебi бола алмайды.

      Көптеген  зерттеушiлер стагфляцияныңң болу себебiн  инфляциялық күтумен байланыстырады. Сұраным инфляциясы жағдайында өндiрiс  факторларының қожайындар өздерiнiң  табыстарының инфляцияға байланысты азаюының мүмкiн екенiн ескере отырып, өздерiнiң қызметтерiнiң құнын көтере бастайды. Бұл өндiрiс  шығындарының өсуiне және жиынтық ұсынымның азаюына себеп болады. Нәтижесiнде стагфляцияға тән бiр мезгiлде бағаның  өсуi және  өндiрiс көлемiнiң төмендеуi орын алады.

      Стагфляция  себептерi туралы теориялық дамудың  тәуелсiз Қазақстан мемлекетi үшiн  де үлкен тәжiрибелiк маңызы бар. Себебi бiз қазiрде терең стагфляция жағдайында өмiр сүрiп жатырмыз. Мамандардыңң пiкiрiнше,  стагфляцияны қоғамдық өндiрiстегi құрылымдық  сәйкессiздiктер (диспропорциялар), басты өндiрiс салаларындағы дағдарыстар, қалыптасқан басқару нысаны, тағы басқа жағдайлар тудырады.Инфляция процесінің Қазақстанда дамуы да осы көзқарасты күәландаралады.Айналыстағы ақша массасының өсу қарқыны бағның үнемі өсуін ынталандырады.Осылайша, 1993 жылы ақша массасы 6,3 есе, ал баға 21,7 есе: 1994 ;жылы ақша массасы инфляцияның өсу қарқыны соған сәйкес 845%және 125% 1995 жылы – 216% және 160%құрады.1996жылы ақша массасының өсуі баяулап ,инфляцияның біршама төмендеуіне жол берді.

      Қазақстан тәжірибесі  инфляциямен күресі тек қана фискалды-ақша саясаты көмегімен  жүзеге асыралатын куәландырады.

    Бұл жағдайда     дағдарыстан  шығу үшiн ақша бiрлiгiнiң теңгермелiлiгi 

(балансы)  мен тұрақтылығы, оған деген сенiмдi нығайту қажет. Қазiргi таңда жаңа ақша бiрлiгiн, дәлiрек айтсақ Қазақстанның ұлттық валютасын енгiзу аса маңызды экономикалық қажеттiлiкке айналып отыр. Сонымен бiрге, мынаны мойындауымыз керек – оны енгiзу жолында қазiргi қалыптасқан экономикалық жағғдайға байланысты көптеген қиындықтар тұр. Жаппай өндiрiстiң құлдырауы, бюджет тапшылығы өлi де болса да ұтымсыз салық салу жүйесi бәсекелi индустриальды өндiрiс құрылымының болмауы. ТМД елдерiнiң арасындағы экономикалық  байланыстардың шиеленiстiлiгi бұл процестi жүзеге асыруды күрделендiрiп отыр.

      Мемлекеттiң  ақша жүйесiн өзгерту, жүргiзiлiп жатқан экономикалық реформадан, яғни бiр мезгiлде  жүзеге асырылатын экономиканы тұрақтандыру, бейтараптандыру, жекешелендiру шараларынан  тыс жағдайда өте қауiптi болуы және гиперинфляцияның кѕшеюiне әкелiп соқтыруы мүмкiн.

      Сондықтан, бүгiнде республикалық нарықты  орнықтыруда жүзеге асыратын барлық мүмкiндiктер бар: шикiзат, ресурстар, экономикалық потенциал. Ол үшiн өндiрiсте аса iрi құрылымдық өзгерiстер жасау, шикiзат өндiрудiң тұтынуға дайын түпкi өнiм шығғаруға кјшу єажеттiлiгi айєындайды. Ал экспорттық мүмкiндiктердi кеңейту арқылы валюталық түсiмдi молайту, республикаға шетел инвестицияларын тарту, жеткiлiктi дәрежеде мемлекеттің алтын резервiн жасауда аса маңызды шаралар болып табылады. Өзiмiздiң ақша бiрлiгiмiз бюджеттiң тапшылығын жойғанымен, белсендi төлем балансы жасалғаннан кейiн  ғана жақсы нәтиже бередi.

      Ұлттық  валютаның негiзгi мақсаты – қалыптасқан  жағдайда оны өндiрудiң барынша  дұрыс механизмiн табу және қажеттi ақша мөлшерiн анықтау. Осыған байланысты бiрнеше пiкiрлер бар. Бастапқы кезеңдегi купон, талон сияқты ақшаның суррогаттарын енгiзу артық ақшаның  көбеюiне, сөйтiп экономикадағы инфляциялық процестердiң күшеюiне әкелiп соқтырады.

      Бiрсыпыра  экономистердiң пiкiрiнше, ұлттық  ақша бiрлiгi алғашқы қолма-қол ақшасыз  есеп түрiнде болуы керек және “шетелдiк валюта ” ролiн атқаруға тиiстi, олар айналыста  шетел валютасымен  қатар қызмет жасауы қажет деп  есептейдi. Түптеп келгенде бұл шарада ұтымсыз, себебi, қажеттi мөлшердегi шетел валютасын сатып алу үшiн қазiргi ауыстыратын бағыт бойынша орасан көп ақша соммасы керек немесе бүкiл алтын қоры мен едәуiр шикiзат ресурстарын сату қажет болар едi. Ал ол жалпы экономикалық, қаржы, тiптi саяси тұрғыдан да орынсыз, себебi шетелдерден экономикалық тәуелдiлiкке, ұлттық валютаға деген сенiмнiң жоғалуына әкеп соқтырады.

      Ұлттық  валютаны нарықтың шын мәнiндегi катализатор  ету үшiн, оны басқа валюталарға  айырбастау қабiлетi бар шетел валюталарынан  және алтын қорынан асып түсетiн мөлшерде шығару керек. Оның мәнi  мынада: 100 пайыздық валюталық жабу астында шығарылған  ұлттық валюта басқа елдiң айырбастау қабiлетi бар валютасын суррогаты ғана болып қалады. Ал бұндай шектеулi шетел валютасына негiзделген қаржы жүйесi республиканың экономикасына пәрмендi әсер ете алмайды.

      Мұндай  жағдайда қаржы тепе-теңдiгiне, валютамен  және алтын қорымен жабылмаған ұлттыє ақша көлемiн тауармен жабу арқылы ғана қол жеткiзуге болады. Алғашқы кезеңде  ұлттыє валютаны жоғарғы сұранымға ие болып отырған тауарларға (импортты ауыстыратын) және импортты тұтыну тауарларына, сонымен бiрге тұтыну қоржыны тауарларына шақтап шығару қажет. Сонда ғана ұлттық ақша тауар массасын көлемiмен қамтамасыз етiледi,  демек, шетел валютасына қарағанда тұрақты және жоғары сатып алу қабiлетi болады