Машиналар, жабдықтар мен көліктік құралдар

 

Жоспар

Кіріспе....................................................................................................................................3

1.Машина мен құрал  жабдықтар және көлік құралдарын  бағалау, тәсілдері және жіктеу                                                                                                                                                             1.1. Машина мен құрал жабдықтар және көлік құралдарын бағалау...............................5                          1.2. Машина мен құрал жабдықтар және көлік құралдарын бағалау тәсілдері..............10                                                                                                                     1.3. Машина мен құрал жабдықтар және көлік құралдарын  жіктеу............ ..................14                                

2. Машиналар мен құрал  жабдықтар және көлік құралдарын  бағалауда компьютерлік бағдарламалардың  қолданылуы.

2.1.Компьютерлік диагностика..................................................................................20                                                                                                                   2.2.Машинаға техникалық қызмет көрсету..................................................................29

2.3.Машинаға техникалық қызмет көрсету кезінде көрсететін қызметтер мен талаптар.........................................................................................................................32

Қорытынды..........................................................................................................................36                              Пайдаланылған әдебиеттер тізімі....................................................................................38

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кіріспе

Машиналар, жабдықтар мен көліктік құралдар — бұл жеке және заңды тұлғалардың меншігінде болатын мүлік түрі. Бағалау тәжірибесіне заңды тұлғалардың, яғни кәсіпорындардың  меншігінде болатын мүлікті қарастыру тән.Кәсіпорынның барлық мүліктері жылжитын және жылжымайтын мүлік болып бөлінеді. Жылжымайтын мүлікке жер учаскелері, жер қойнаулары, жеке су объектілері, ормандар, ғимараттар мен құрылыстар жатады. Сонымен жылжымайтын мүлікке жер учаскелері және де жер учаскесінің астындағы, үстіндегі заттар кіреді. Содан басқа ресейлік заңнама жылжымайтын мүлікке мемлекеттік тіркеуге жататын теңіз кемелері, ішкі жүзу кемелері, ғарыштық объектілер кіреді. Заңға сәйкес жылжымайтын мүлікке басқа да мүлік түрі жатуы мүмкін. Жылжымайтын мүлікпен байланысты кез келген мәмілелер міндетті түрде мемлекеттік тіркеуден өтуі керек.Жылжымайтын мүлікке жатпайтын заттар, оның ішінде ақшалар мен бағалы қағаздар жылжитын мүлік болып танылады. Заңда ерекше жағдайлар қарастырылмаса онда жылжитын мүлікке құқықты тіркеуге міндетті емес. Кәсіпорындағы жылжитын мүлік құрамындағы басым бөлігі — бұл әр түрлі жабдықтар: машиналар, қондырғылар, аппараттар, аспаптар, механизмдер, құралдар, көліктік құралдар, жиһаздар, байланыс құралдары, есептеу техникасы және т.б. Жылжитын мүліктің кейбір түрлері мемлекеттік оргнадарда тіркеуге жатады..Жабдықтар мен көліктік құралдардың машина объектілерінен айырмашылығы олар тек қана жермен байланысты емес, олар басқа жерге ауыстырылуы мүмкін, өз алдына жеке және функционалды немесе байланыста болып технологиялық кешендер құруы мүмкін.   Машина, құрал - жабдықтар және көлік құралдарының нарығының құрылымы күрделі, ал құралдың құнын анықтау көбінесе нарық сегментінің жағдайына тәуелді. Кез келген машиналар тобының өзінің секторы болады, және бұл секторлар жылжымайтын мүлік нарығындағы секторларға карағанда анағұрлым көп. Әртүрлi секторлардағы нарықтың сипаты да әр түрлi.    Машина мен құрал-жабдықтарды бағалау төтенше көп түрлі қиындықтармен қатарласады. Сонымен қатар бағаланатын машиналар шығарылатын немесе жаңа емес, ескішілдікте, эксплуатациялық паркте тұрған, өндірістен шығарылып тасталған машиналар болып табылады.Бағалау кезінде бағаланған объекті теңестіру маңызды рөль атқарады, яғни объектінің құжаттық және шындық жағдайының арасындағы сәйкестікті анықтау. Машина мен құрал-жабдықтардың көптеген орындалуға, модефикацияда жасалуы, толықтырушыларының әртүрлілігі бағасына да едәуір әсер етеді. Осыған орай теңестіруді жургізі керек, өйткені бағалау нәтижесі мен бағалаушы беделі оның сапасына тәуелді болады. Соңғы 10 жылдары Қазақстанда бағалау қызметінің шапшаң дамуы байқалды..Нарықтық экономикаға көшуге байланысты мемлекетте бәсекелес мүлікті меншіктенушлердың көбейгені байқалды. Кәсіпорын және жеке тұлғалардың мүлігі шаруашылық айналымға кіргендіктен оның нарықтық құнын бағалауға қажеттілік өсті. Соңғы жылдары тек қана бағалау жұмыстарының көлемі ғана өспей қоймай, олардың бағытталуы да өзгеріске ұшырады. Егер 90 жылдары бағалаушылар кәсіпорын тапсырыстары бойынша негізгі қорларды қайта бағалаумен айналысса, қазіргі кезде бағалаушылар  шаруашылық процедуралар негізінде мысалға, приватизация, қосымша акция эмиссиясын шығару арқылы бизнеске жаңа қатысушыларды тарту, мүлікті сақтандыру, мүлікті кепілдемеге беру арқылы несие алу, салық төлемдерін есептеу, мұраға беру құқықтарын орындау сияқты мүлік құқықтары мен меншіктенушілер құрамының өзгеріске ұшырауына байланысты  қызметтер көрсетеді. Автомобиль көлігі сандық және сапалық жағынан қарқынды түрде дамып келеді. Қазіргі уақытта әлемдік автомобиль паркінің жылдық өсімі 10-12 млн. данаға, ал оның саны – 400 млн данаға тең. Әр бес автомобильдің төртеуі жеңіл көлік және оның үлесіне, жолаушыларды тасымалдайтын көліктің 60 % астамы тиесілі. Бірақ та автомобильдендіру үрдісі, автомобиль паркін тек кеңейтумен ғана шектелмейді. Автокөліктерді қарқынды дамыту, ғылыми ізденіс пен мағыналы материалдық шығынды қажет ететін мәселелерді туындатады. Олардың негізгілері: көшелердегі өткізу қабілеттілігінің жоғарылауы, жол құрылысы мен көріктендіру, тұрақтар мен гараждарды ұйымдастыру, жол қозғалысы қауіпсіздігі мен қоршаған ортаны қорғауды қамтамасыз ету, автомобильдерге техникалық қызмет көрсету станциялар, қоймалар, жанар май құятын станциялар мен басқа кәсіпорындар құрылысы.Жеке азаматтарға тиесілі автомобиль паркінінің қарқынды дамуы, автомобиль құрылысының күрделігі, өздеріне тиесілі автомобильдерге қажетті техникалық қызметті білікті түрде көрсете алмайтын адамдар санының өсуі, жолдардағы қозғалыс идентификациясы мен басқа да факторлар жаңа автотехникалық қызмет өнеркәсібі саласын құруға жағдай жасады. ТҚ жетілдіру мен жеңіл автомобильдерді жөндеудің маңызды бағыттары: алдыңғы қатарлы технологиялық үрдістерді қолдану, өндірісітік қызметтерді басқару мен ұйымдастыру деңгейін жоғарылату, негізгі өндірістік қаржыларды тиімді пайдалануды көтеру, технологиялық және құрылыс жағынан алғанда неғұрлым жетілдірілген жаңа жобаларды қолдану және қолданыстағы автомобильдерге техникалық қызмет көрсету станцияларын қайта құру және оны сатылы түрде дамыту, қызметтер сапасы кепілділігін арттыру мен оларды қамтамасыз ететін шараларды материалдық және моральдық жағынан қолдау. Сондай-ақ автокөлік құралдарын техникалық пайдаланудың акуальды міндеттерінің бірі болып, ТҚС өндірістік қызметтерін басқару, еңбек шарттарын жақсарту, еңбекке кететін шығындар мен негізгі өндірістік қаржыларды пайдалану тиімділігін арттыру болып табылады. Техниикалық қызметтер көлемі мен сипаты, және әсіресе ағымдық жөндеу жұмыстары жыл мезгілдері, жол және ауа райы жағдайына, автомобильдің шыққан жылы мен құрылысына байланысты өзгеріп отырады. Бұл өзгеріп отыратын жұмыстардың дер кезінде сапалы орындалуы үшін, өндірісті нақты және тиімді ұйымдастыру қажет.Бұл шығындарды азайтуға тиімді шараларды ұйымдастыру арқылы белсенді түрде әсер етуге болады

 

1.Машина мен құрал жабдықтар  және көлік құралдарын  бағалау,  тәсілдері және жіктеу.

 

1.1. Машина мен құрал  жабдықтар және көлік құралдарын  бағалау.

 

Қазіргі Қазақстан экономикасының жалпы  жағдайына сай машина мен құрал-жабдықтар  нарығы қиын жағдайда қалыптасады. Бұрынғы КСРО-дан Қаазақстанға машина жасау және кешеніне қосылған қосылған машина мен құрал-жабдықтар шығаратын мықты өнеркәсіп қалды.

90 ж.ж. басында  бұл кешендер келесідей сипатталды:

- Үлкен көлемде өнім шығару;

  - Қорғаныс қажеттіліктерімен ауыр өнеркәсіп өнімдерін шығарушы ;

- Машина  жасау құралдарын тугелге жуық  түрлерін  кең көлемде шығару;

- Ірі технологиялық құрал –жабдықтар  паркі,икөбеюі мен технологиялық  құрылымы өз заманының машина  жасау  тенденцияларының  дамуына  сәйкес келмеуі;

- Машина  жасау өнімдерінің сыртқұы сауда  балансындағы әлсіздігі;

- Машина  жасау кешеніндегі көптеген өнімдерін   еңбек өнімділігінің төмендігі  мен бәсәкеге қабілетсіздігі;

- Құрылым материалддары мен отандық  машина жасау еңбегінің энергия  тасымалдағыштары бағасының төмендігіне  сәйкес, машина мен құрал-жабдықтардың  бағасы әлемдік бағалардан әлдеқайда  төмендігі.

90 ж.ж. басындағы  жағдай қазіргі машина мен құрал-жабдықтар нарығына әсер  текен келесі факторларды қалыптастырады:

- КСРО-ның  біртұтас экономикасының құлауы  ҚР-дағы ірі машина жасау өнімдерін  жоғалтуға, бұрынғы КСРО-ның басқа  да республикаларымен дәстурлі  экономикалық байланыстарын үзуге  әкелді;

- Жалпы экономикалық  дағдарыс шығарылатын өнімдердің  лезде қысқаруына, машина мен  құрал-жабдықтардың жаңа түрін  шығарудың жұмылуына әкелді;

- Қорғаныс  кешендері өнімдерін өндірудің  қысқаруы кәсіпорындарды , тұтынушыны  қанағаттандыратын сұраныс бойынша  машина мен құрал-жабдықтарды  шығаруға бағытталды;

Соңғы жылдардағы өндірістің , қаржыландырудың, парктің, машина мен құрал-жабдықтар  нарығыынң өзгерісін технологиялық  құралдардың көп таралған түрі –  металл кесетін станоктардың мысалында  қарастырайық.

1 Монополизмнің жоғары дәрежеде  болуы жекелеген өнім түрлерінің  тек бір кәсіпорын шығаруға  топталуы , Қазақстан Республикасындағы  бірегей экономиканың қалауы  тек Алматы станок құру зауытында  келесі өндіріс қуаттарын шығарудван  айрылды:

- токарьлық  көп шпиндельді автоматтар;

- жеңіл  сатылы-бұрғылау станоктары;

- қайрау  станоктары;

- Жеңіл және ауыр дөңгелек тегістеуші  станоктар;

- Фрезерлі  жалпақ уиверсалды станоктар;

- Жеңіл азулы кескіш станоктар;

- Ұзартқыш станоктар;

- Дөңгелектеп  кесу станоктары.

2 Осыған ұқсас жағдай станоктың  негізгі толықтытырғыш бұйымдарды  шығару ысырабына әелді:

- Патрон  және басқа қысқыш құралдар;

- шарикті  винтті парлар;

- насостар, гидромоторлар, золотниктер  және гидравликалық аппараттардың  басқа да элементтері

- электроприводтың негізгі қозғалысы мен берілуі.

3 Өнімнің шығарылуының жедел қысқаруы 1,1 кестеде көрсетілген.

4  Шығарылым құрылымында жоғары  автоматтандырылған станоктарүлесі (с 23% в 1990 г. до 1,5% в 1995 г.) қарапайым қолмен басқарылатын атоматтандырылмаған станоктар үлесінің көбеюі есебімен жедел қысқарды.

5 Жалпы шығарылым көлемінде қысқа өндірістік циклі бар машина жасау мекемелеріне бағытталған жеңілденген құралдар көбейді.

6  Қазіргі Қазақстандық металл  кескіш құрал-жабдықтар паркі  келесідей ерекшеліктермен сипатталады:

- шығарылатын өнім көлемінің қысқаруына  байланысты жүктелудің толық  еместігі;

- жаңартудың болмауынан парктердің  ескіруі;

- жаңа машина мен құрал-жабдықтарды  сатып алуға қаражаттың жоқтығынан  жөндеу - ен модернизациялауды өз  мойнына алу;

- жоғары автоматтандырылған құрал-жабдықтарды  парктен шығарып салу есбінен  технологиялық құрылымның ескіруі;

- машина және құрал-жабдықтар паркінің  көлемі көтере сатуға байланысты  азаюы.

Әлемдік даму паркінің тенденциялары Қазақстандықтан  әлдеқайда бөлек және келесідей  сипатталады:

- технологиялық құбылыстардың атоматтануы;

- машина мен қрал-жабдықтардың  негізгі жұмыс уақыты көмекшілердің  азаюы есебінен артуы;       

- сенімділікті арттырудың арқасындажұмыс  қарқынының жақсаруы;

- универсалдылқты көтеру есебінен  машинаның техникалық мүліктерінің  кеңеюі;

- бір агрегатта әртүрлә операцияларды  сыйдыруы;

- бірлік қуаттылықты , мөлшері  мен жылдамдықты ұлғайту;

- бұйымдардың параметрі мен технологиялық  құбылыстардың жоғарғы дәлдігін  сақтау;

- дәстүрлі  емес технологияларды жүргізетін  машина мен құрал-жабдықтарды  қолдануаумағының кеңеюі;

- парк көлемінің  азайып , жаңаландыру дәрежеінің  ұлғаюы.

8 Қазіргі  кезде станок жасау кәсіпорындарының  нег ізгі қаржыландыру көздері:

- Машина жасаудың профильдік емес  өнімдерін және тұрақты сұранысы  бар халықтың тұтыну тауарларын  өндіретін мекемелер;

- Жеткілікті сұраныс кезінде өзіндік  құны арзан қарапайым станоктар  шығаратын ұйымдар;

- Паркте эксплуатацияланатын отандуық және шетелдік құрал-жабдықтарды қалпына келтіру, жөндеу және модернизациялау;

- Ірі тапсырыс  берушілерден олардың мақсатты  құрал-жабдықтарының ірі партиясын  жеткізу үшін несиенің алынуы;

Бағалаудың  қағидалары, барысы, және құн туралы айтпас бұрын , бағалау деген не екенінне тоқтай кетейік.

"бағалау" (appraise) етістігі контекстке байланысты бірнеше мағына береді.Ол бағаны анықтауды, құнды орнатуды, санын бағалауды, сапасын анықтауды немесе бір нәрснің құндылығын білдіруі мүмкін.

Біз өз мақсатымызға барлық жоғарда айтылған мағыналарды қолданамыз.Машина мен  құрал-жабдықтар бағалаушылары қолдантын  бағалау процесі барлық мағыналарды  қамтиды.Бағалаушы бағаланатын обьектінің құндылығын анықтап қана қоймай , құндылықты анықтау үшін сандық және сапалықь  қасиеттерін анықтайды.

"Бағалау" (appraisal)  сөзі тағы басқа мағыналарды білдіреді. Ол бағалау әрекетін , бағалау қорытындысын , не месе зерттеу нәтижесі бар есептің мағынасын білдіруі мүмкін.

Бағалау — бірде бастапқы деректерден бірдей қорытынды, нәтиже шығатын ғылым .

Бағалаушы – белгілі бір обьектіге бағалау жүргізуге арнайы білімі бар маман.

Бағалаушының  және бағалаудың анықтамасын қарастырайық:

Бағалау мақсаты – құн туралы қорытынды жасау,

Бағалаушының мақсаты – мақсаты анық белгіленген бағалауға қорытынды жазған кезде тәуелсіз және үшінші жақ етінде әрекет ету.

Бағалаушы риясыз, тәуелсіз және заңға ғана бағынатынын  тағы да атап өтейік.Бұл бағалау  қызметінің тағы бір жағымды жағы.

Құнның  түріне анықтама бермес бұрын , бұл  кітапта берілген актив түріне анықтама берейі. РМЕ халақаралық стандартында өндіріс құралдары, машина және құрал-жабдықтарға , жылжымайтын мүлікке жатпайтын , өзінің физикалық делдалы ретіндегіактивтер ретінде анықтама берілген.олар меншікті обьект материалы, әдеттегідей олар өз иесіне пайда әкеледі. оларды материалдық активтердің бөлімшесі ретінде  қарастыруға болады,олар көбінесе жылжымайтын мүліктерге жатады. Олар бөлек обьект ретінде , сондай-ақ белгілі бір функция атқаратын жүйенің құрылымы ретінде өмір сүре алады.

Бағалау обьектісі  көп жағдайларда жылжитын және жылжымайтын  мүлік арасында қалып қояды,мысалы ресейлік заңдарға сай жылжымайтын  мүліктерге жататын инженердің құрал-жабдықтары, шахталық көтермелері, және кемелер. Сондықтан  бағалаушы бағаланатын обьектіні  активтіңқай түріне жатқызуына шеші қабылдау үшін әр жағдайды мұқият талдауы \ анализдеуі керек.

Материалды  активтер – физикалық және сезілмелі  табиғаты бар мтериалдық обьектілер; жылжитынға жататын активтер дегеніміз  орнын ауыстыра латын және жылжымайтын  мүлікпен үнемі байланыста болмайтын  материалдық обьектілер. Жылжымайтын  мүліктің жалпы анықтамасына (материалдық  емес активтен басқа) жылжымайтын мүлікке жататын немесе жылжымайтын мүлікке үнемі тіркелген игіліктің бәрін жатқызуға болады. Машиналар, жабдықтар мен көліктік құралдар — бұл жеке және заңды тұлғалардың меншігінде болатын мүлік түрі. Бағалау тәжірибесіне заңды тұлғалардың, яғни кәсіпорындардың  меншігінде болатын мүлікті қарастыру тән.Кәсіпорынның барлық мүліктері жылжитын және жылжымайтын мүлік болып бөлінеді. Жылжымайтын мүлікке жер учаскелері, жер қойнаулары, жеке су объектілері, ормандар, ғимараттар мен құрылыстар жатады. Сонымен жылжымайтын мүлікке жер учаскелері және де жер учаскесінің астындағы, үстіндегі заттар кіреді. Содан басқа ресейлік заңнама жылжымайтын мүлікке мемлекеттік тіркеуге жататын теңіз кемелері, ішкі жүзу кемелері, ғарыштық объектілер кіреді. Заңға сәйкес жылжымайтын мүлікке басқа да мүлік түрі жатуы мүмкін. Жылжымайтын мүлікпен байланысты кез келген мәмілелер міндетті түрде мемлекеттік тіркеуден өтуі керек.Жылжымайтын мүлікке жатпайтын заттар, оның ішінде ақшалар мен бағалы қағаздар жылжитын мүлік болып танылады. Заңда ерекше жағдайлар қарастырылмаса онда жылжитын мүлікке құқықты тіркеуге міндетті емес. Кәсіпорындағы жылжитын мүлік құрамындағы басым бөлігі — бұл әр түрлі жабдықтар: машиналар, қондырғылар, аппараттар, аспаптар, механизмдер, құралдар, көліктік құралдар, жиһаздар, байланыс құралдары, есептеу техникасы және т.б. Жылжитын мүліктің кейбір түрлері мемлекеттік оргнадарда тіркеуге жатады. Мысалы, автотранспорттық құралдар ГИБДД органдарында тіркеледі, котельдік және энергетикалық қондырғылар сәйкес техникалық қадағалау органдарында тіркелуі керек.Жабдықтар мен көліктік құралдардың машина объектілерінен айырмашылығы олар тек қана жермен байланысты емес, олар басқа жерге ауыстырылуы мүмкін, өз алдына жеке және функционалды немесе байланыста болып технологиялық кешендер құруы мүмкін. Сонымен қатар ғимараттың бөлінбес бөлігін құрайтын жылжымайтын мүлік құрамында есептелетін (лифттер, вентиляция жүйелері, жарықтандыру және т.б.) кейбір жабдықтар түрін кездестіруге болады.Жол көлік құралы – бұл жалпы қолданыстағы жолдарда адамдар, онда орнатылған жүктерді немесе жабдықтарды тасымалдауға арналған қондырғы.Механикалық көлік құрал – двигательмен қозғалысқа келетін мопедтен басқа жол көліктік құрал. Механикалық көлік құралы құрамына автотранспорттық құралдар, мототранспорттық құралдар, троллейбустер, коммунальды автотехника, тракторлардың жеке түрлері кіреді.Автотранспорттық құралдар – бұл жабдықталған түрінде 400 кг салмағы бар механикалық көлік құралы. Жабдықталған салмақ толығымен жанармай, майлар, салқындататын сұйық құйылған және де жүксіз, жолаушыларсыз, жүргізушісіз жинақталған көлік құралының салмағы түрінде анықталады. Автотранспорттық құралдар  жолуашылық, жүктік, арнайы деп бөлінеді. Жолаушылық автотранспорттық құрал құрамына жеңіл көлік және автобустар кіреді. Жүктік автотранспорттық құрал құрамына жүк көліктері, соның ішінде мамандандырылғандар кіреді. Арнайы автотранспорттық құралдарға көліктік емес жұмыстар орындауға арналған арнайы жабдығы бар құралдар кіреді.Жүктік автомобиль – бұл жүктерді тасымалдауға арналған втотранспорттық құрал. Жүктік автомобильдер борттық соның ішінде прицеппен (борттық тягач), автомобильдік тягачтар жартылай прицеппен (седельді тягач), самосвалдар және мамандандырылған автомобильдер болып бөлінеді. Мамандандырылған автомобиль -  бұл арнайы кузовпен және құрылғымен жабдықталған белгілі бір жүк түрлерін тасымалдауға арналған прицеп немесе жартылай прицебі бар жүк көлігі. Мамандандырылған автомобильдерге фургоны бар көліктер (жалпыға арналған изотермиялық, нан, жиһаз, киім, жануарлар үшін рефрижераторлар) немесе цистерналарымен (сұйық және сусымалы үшін); контейнеровоздар; ауыстырылатын кузовтары бар көліктер; ұзын жүктерді тасымалдауға арналған автомобильдер;  тяжеловоздар; панелевоздар; блоковоздар; фермовоздар; плитовоздар; балковоздар; сантехкабиновоздар; құрылыс қоспаларын тасымалдауға жабдықталған автомобильвоздар кіреді.

Жеңіл автомобиль – бұл жүргізуші орнын қоспағанда 8 отыратын орны бар жолаушыларды тасымалдауға жабдықталған автотранспорттық құрал. Жеңіл автомобильдер двигательдің жұмыс көлеміне және кузов түріне байланысты бөлінеді. Жүкжолаушылық автомобиль – бұл жүргізуші орнын қоспағанда 3 отыратын орны бар жүктерді тасымалдау үшін платформасы бар автотранспорттық құрал. Жүкжолаушылық автомобильдерге жүктерді қою үшін кузовтың ауданын арттыру үшін артқы орындары жоқ немесе жиналатын жеңіл автомобильдер де кіреді.  Автобус – бұл жүргізуші орнын қоспағанда 8 отыратын орны бар жолаушыларды тасымалдауға жабдықталған автотранспорттық құрал. Автобустар қалалық, қала маңайындағы, қала арасындағы және туристтік деп бөлінеді.  Мамандандырылған автомобиль – бұл арнайы қызметтерді орындауға арнайы құрылғылармен жабдықталған автомобиль. Мамандандырылған автомобильдерге өрт сөндіруші автомобильдер, автокрандар, автобетонсмесительдер, компрессорлы құрылғылары бар автомобильдер жатады. Прицеп – бұл двигаетельсіз буксирге механикалық көлік құралымен алынатын бір-, екі-, көп осьті транспорттық құрал. Жартылай прицеп – бұл  двигаетельсіз буксирге тірек-сцептік құрылғысы бар механикалық көлік құралымен алынатын бір-, екі-, көп осьті транспорттық құрал. Мотоцикл – бұл бүйірінде прицепі бан немесе жоқ екі дөңгелегі бар механикалық көлік құралы. Мотоциклдерге жабдықталған түрінде 400 кг салмағы бар үш және төрт дөңгелегі бар механикалық көлік құралы теңестіріледі. Мопед – бұл 50см3-тен көп емес жұмыс көлемі бар двигательмен қозғалысқа келетін және ең максималды жылдамдығы 50 км/сағ-қа жететін екі- немесе үш дөңгелекті көлік құралы. Мопедтерге двигателі бар велосипедтер және ұқсас сипаттмамалары бар көлік құралдары жатады. Жолға арналмаған көлік құралы – бұл жалпы қолданыстағы жолдардан тыс қолданылатын көлік құралдары. Жолға арналмаған көлік құралдарына ауыл шаруашылық және әскери техникасы және де басқа жолда жүруге арналмаған машиналар жатады.Құрылыстық жол техникасы – бұл автомобильдік жолдарды жасауға және жөндеугет арналған көлік құралдары. Құрылыстық жол техникасы құрамына экскаваторлар, фронтальді, погрузчиктер, скреперлер, автогрейдерлер, бульдозерлер, асфальтукладчиктер, жол каткалары, таңбалайтын машиналар, жол фрезерлері , жол жөндеушілер және т.б. кіреді.Көтергіш көлік машинасы – бұл көтергіш көлік жұмыстарын механизациялауға және автоматизациялауға арналған көлік құралы. Көтергіш көлік машиналары бағытталу және орын ауыстыру сипаттамасына байланысты жүк көтергіш, жүк тиеуші және жүк түсіруші тасымалдаушылар болып бөлінеді. Көтергіш көлік машиналардың негізгі түрлері болып авто жүк тиеуші және электр жүк тиеуші табылады. .Рельстік көлік құралы  - бұл рельсте жүруге арналған құрылғы. Рельстік көлік құралдарына локомотив, теміржол вагондары,  метрополитен вагоны және  трамвай жатады..Бағалау міндеттерін шешу үшін маңызды орынды машиналар, жабдықтар мен көлік құралдарын сыныптау алады. Жиналатын бағалы және техникалық ақпаратты реттеу, қолда бар ақпараттар ішінен ұқсас объектілер бойынша қажетті мәліметтерді тез іздеу үшін арнайы сыныптамалар қолданылады. Сыныптамалар сонымен қатар электрондық ақпарат базасын құру үшін де қажетті.

 

 

1.2.Машина мен құрал  жабдықтар және көлік құралдарын  бағалау тәсілдері

 

Нарықтық  тәсілдің мазмұны мәліметтер базасынан  бағаланатын автомашинаның аналогын, сұраныс пен ұсыныс бағаларын  табу болып табылады.  Бағалау  мақсатына және автомашинаның маркасына  байланысты бағалар бойынша мәліметтері  бар әр түрлі басылымдар пайдаланылады. Егер шет елдік машиналар бағаланса, онда әдетте дайындаушы-фирмалар немесе олардың дилерлерінің каталогтары  қолданылады. Бұрынғы эсклуатацияда  болған автомобильдердің (10 жылдан көп  емес) бағалары және олардың бастапқы бағалары жайында толық ақпараттар DAT (Германия) және SCHWACKE (Швейцария) каталогтарында басылып шығады. DAT каталогында автомобильдің үш бағасы бар: жаңа автомобиль бағасы(Neupreis), дилердің ішкі бағамен сатып алуы(Einkauf) және басқа сатып алушылар үшін баға (Verkauf). Соңғысы әлдеқашан жоғары – ол өзіне үлкен салықты қосады. Қалпына келтіру құны (қайта өндіру, орын басу алғашқы құндары) дайындаушы заводтардың бағасы немесе дилерлер бағасы негізінде алынған мәліметтермен анықталады. ОТҚ (орын басудың толық құны) құрастыратын жалпы шығындарға автомобиль бағасынан басқа сауда үстемесі және эксплуатация (сату) орнына дейін жеткізу шығындарының құны, сонымен қатар кедендік төлемдер, кедендік құнды анықтау жағдайынан басқа кіреді. Шығарылатын автомобильдердің ағымды сатылар бағалары каталогтарда, прайс-қағаздарда, басқа экспресс-жарнамаларда келтіріледі. Жаңа шет елдік автомобильдердің бағаларын немістік фирманың DAT каталогінде табуға болады.. ТМД мемлекеттерінің дайындаушы-заводтардың сатылар бағалары ҚҚС-пен көрсетілген және де ол базалық болып табылады. Олар партиядағы мөлшеріне, төлеу нысанына және т.б. байланысты өзгеруі мүмкін. Дилерлер мен дүкендердің бағалары сауда үстемелерімен, сонымен қатар сауда алдында дайындау мен жарнама шығындарымен анықталады. Сауда үстемелері дилердің имиджіне, берілген модельге сұранысына, нарық конъюнктурасына байланысты..Жеткізу шығындары қашықтыққа, жеткізу маршруты мен тәсіліне байланысты. Оларды есептеу шығындық немесе салыстырмалы (егер жеткізу теміржол көлігімен болса) тәсілмен жүргізіледі. Көлік шығындарын бағалау үшін сәйкес компьютерлік программалар қолданылады. Машиналарды бағалау үрдісінің негізгі элементтерінің бірі ақпараттар жинау, соның ішінде олардың нарықтық бағалары жайында. Мұнда бағалаушы мынандай құбылыспен соқтығысады: әр түрлі көздерден алынған пара-пар машиналардың бағалары бір-бірінен айрықшаланады. Бұл жағдайда бағалаушымен жиналған бағалар мәндері кездейсоқ (стохастикалық) шамалар болып табылады.Жиналған ақпараттар негізінде бағалаушыға бұл жағдайда бірқатар шамалардың статистикалық бағалауларын, соның ішінде бағаланатын объекттің орташа нарықтық бағасын анықтауға тура келеді. Жиналған ақпарат аз көлемде болса бағалаушы оның сапалы екеніне сенімді болуы керек. Сондықтан ақпараттарды алдын ала өңдеу сатысында ол іріктеудегі шұғыл көрінетін бақылауларды електен өткізуі керек және де үлестіру гипотезасының дұрыс екенін тексеруі керек. Келесі қадам бағаның орташа мәнінің қателігін, мысалға интервальды бағалауды қолданып бағалау. Содан кейін объект бағасының моделін құрғанда бағалаушыға корреляциялық тәсілдерді қолдану арқылы оған  әр түрлі факторлардың әсер ету дәрежесін, факторларды сыныптау және ең соңында регрессия теңдігі түрінде модельді құру. Бұл бағалаушыға математикалық статистика керек болатын міндеттердің толық емес тізімі.Негізіг статистикалық сипаттамалар.Сонымен, бағалаушы жұмыс істейтін ақпараттар едәуір дәрежеде кездейсоқ шамалар категориясына жатқызуға болады. Кездейсоқ шамалар бұл  алдын ала болжанбайтын шамалар.  Кездейсоқ детерминирленген шамалардан айрықша кездейсоқ шамалар үшін алдын ала дәл қандай мән қабылдайтынын белгілі бір жағдайларға байланысты білуге мүмкін емес, тек қана оның таралу заңын көрсетуге болады.  Таралу заңы деп кездейсоқ шамалар мен ықтималдық мәндерінің жиынтығы атайды. Барлық ықтималдықтар сомасы бірге тең, себебі қандай да болмасын  ықтималдықпен шама осы мәндерді қабылдайды.Ірітеудегі нарықтық бағалардың мәндері детерминирленгеннен гөрі кездейсоқ болады, ондай болудың көптеген себептері бар. Көбінесе бұл барлық факторлар жайында ақпараттардың болмауынан немесе бұл ақпараттың дұрыс еместігімен байланысты. Мысалы, машинаның физикалық тозу дәрежесі туралы ақпараттың дәл болмауы, сату сатып алу мәмілелерінің шарттары жайында мәліметтердің жетіспеуі және т.б. Бақыланбайтын факторлар көптеген мәндерден кездейсоқ мәндерді қабылдауы мүмкін, яғни сол арқылы өздері анықтайтын шамалардың (соның ішінде бағалар) кездейсоқ сипатта екенін көрсету. Сондықтан бағалаушыға машинаның дәл бағасын анықтауға қиын, тіпті іріктеудегі кездейсоқ шамаларды орташалау бағаның орташа шамасының кездейсоқтығын жоя алмайды. Бағалаушы объект құнын анықтау үрдісінде стохастикалық мәліметтерді қолдануда статистикалық талдау тәсілдерін пайдалану міндеті тұрады. Бағалауда статистикалық талдау тәсілдерін пайдалану негізі болып бір немесе бірнеше кездейсоқ шамалар (бағаланатын ұқсас объектілердің бағалары, олардың тозу дәрежесі, жөндеу шығындары және т.б.) бойынша жиналған ақпараттар нәтижесіндегі көптеген эмпирикалық мәліметтер табылады. Оларды латын бас әріптерімен белгілейміз X, Y, Z... Осы кез келген шамалар бойынша ақпарат Х кездейсоқ шаманың n мәндерінен x₁, x₂ ... x_n тұрады, Х бас жиынтықтан n іріктеу көлемі құралады. Нақты кездейсоқ шаманың барлық мүмкін мәндері басты жиынтықты құрайды. (мысалы, машинаның нарықтық бағасы) Басты жиынтықтан барлық xi мәндері туралы мәліметтерді тәжірибе жүзінде жинау мүмкін емес. Сондықтан бағалаушы алынған іріктеуге қанағат болады, ал математикалық статистика тәсілдерінің көмегімен оған белгілі іріктеу объектілерінің қасиеттері бойынша барлық бас жиынтықтың қасиеттері туралы жорамалдауға болады. Кездейсоқ сипатта алынған іріктеу мәліметтерін қолданғанда зерттелетін көрсеткіш мәндері қандай мүмкін ықтимал заңдарға бағынатынын білу қажет. Математикалық статистикада қолданылатын бірқатар ықтималдықтардың үлестірімі бар. Үлестірудің ең көп қолданылатындардың бірі қалыпты үлестірім болып табылады. Орта шекті теорема қалыпты үлестірімнің рөлі туралы  теориялық негіздемесі болып табылады. Осы теоремаға сәйкес кез келген заң бойынша үлестірілген n орта тәуелсіз кездейсоқ шаманың үлестірілуі іріктеу мәндерінің мөлшері артқан сайын ол қалыптыға жақындайды. Егер көп мөлшердегі тәуелсіз (үлкен емес) әсерлердің (бақыланбайтын факторлар әсері) нәтижесі ретінде алынған кездейсоқ шама болса, онда орта шекті теоремаға сәйкес кездейсоқ шама қалыпты үлестіру заңы бойынша таралады деуге болады.

X кездейсоқ шама қалыпты таралған, егер оның ықтимал тығыздығы мына теңдікпен сипатталса: ( -°° < x < °°)(5.1.1)

 

мұнда \у және о² — қалыпты таралу параметрлері (кездейсоқ шаманың математикалық күтімі және оның дисперсиясы). Егер таралу параметрлері белгілі болса, онда ықтимал тығыздығы 5.1.1 анық болады.Егер абсцисса осінде  x, ал ордината осінде — сәйкес тығыздық мәндерін f(x) қойса, онда белгілі қоңырау тәрізді Гаусса қисығы шығады. Сурет 5.1.1  ц = 20; о = 1 және ц = 20; о = 2 үшін қисықтар көрсетілген.

 ц = 0 және о² = 1 болғанда f(x, \\., о) функциясы қалыпты болады. Бұл түрде ол кестеленген.

5.1.1 ықтимал тығыздығына келесі қалыпты таралудың функциясы көрсетілген:

Бақыланатын шамалардың сипаттамалары — іріктеу дисперсиясы (дисперсия о²  бағалауы)

     (5.1.4)

Және іріктеудің орташа квадраттық (стандартты)  ауытқуы

       (5.1.5)

Стандартты ауытқу  s — орташа мән төңірегідегі кездейсоқ шаманың таралу өлшемі, мера разброса случайной величины вокруг среднего значения, имеющая размерность, совпадающую с размерностью случайной величины, что полезно при определении погрешностей расчетных оценок.Аталған статистикамен жиынтық мәлеметтерді баяндаумен қатар басқа тәсілдер де қолданылады.Медиана, немесе орта шама, кездейсоқ шамаларды тең бөлікке бөледі. Оны есептеу үшін барлық жиналған ақпараттарды өсу немесе кему арқылы орналастыру керек. Содан егер n — тақ сан болса, онда медиананы реттелген тізбектің ортасындағы тұрған мән ретінде анықтайды.

Мода — жиынтық мәліметтерде ең көп кездесетін шама.

Егер жиналған жиынтық мәліметтер келесі реттелген тоғыз саннан тұратын тізбек болса:

24 26 27 29 30 31 31 33 35,

Онда орта шама 30 — бұл медиана, ал реттелген тізбекте ең көп кездесетін мән  31 — бұл мәліметтер модасы.

Медиана және мода орташа мәнге қарағанда аз пайдаланылады.

Мәліметтер таралудың сипаттамасына іріктеудің вариация коэффициенті де жатады:

v = (s/ x_ср)x100%.                                 (5.1.6)

 v s ауытқуының орташа квадраттық мәнін көрсетеді,  x_ср жиынтық мәліметтердің орташасынан пайызбен, сондықтан ол дәл бағалау үшін қолдануы мүмкін. Жоғарыда қарастырылған кездейсоқ шамалардың сипаттамалары бас жиынтықытың сипатамаларына сәйкес келетін нүктелі бағалау болып табылады.

 

 

 

1.3. Машина мен құрал  жабдықтар және көлік құралдарын  жіктеу.

 

Машина мен  құрал-жабдықтарды бағалау төтенше  көп түрлі қиындықтармен қатарласады. Сонымен қатар бағаланатын машиналар  шығарылатын  немесе жаңа емес , ескішілдікте , эксплуатациялық паркте тұрған, өндірістен шығарылып тасталған машиналар  болып табылады. Бұл жағдайда машина мен құрал-жабдықтарды белгілі  қағидаға байланысты топтастырып, жіктеу арқылы және бір топтағы обьектілерді бағалау процедурасы актуалды болып  тур.

Жіктеу – нақты ажыратылатын белгілеріне байланысты бөлу жүйесі. Бағалау тәжірибесінде жіктеуді ең қажет ететін көздер:

а) мекеменің негізгі қорын өте  қысқа мерзімде жаппай қайта бағалау. Осы кезде парктегі барлық құрал-жабдықтарды  ұқсас топтарға бөліп, солардың ішінен өкілі-модель түрі таңдалынады. Таңдалынған  өкілі құралға қайта бағалау  кезінде нақты қалпына келтіру  құны және қайта есептеу коэфицентінің  құны анықталады. Оның сандық коэфиценті беріген топтың барлығына таратылады. Барлық субьектілерді бір топқа  жіктеу өкілі-моделді бағалау нәтижесін  барлық топ обьектілеріне бөлуінің дұрыстығын дәлелдейді.

б) Обьектті , негізгі обьекттің қалпына келтіру(рынбасу ) құны, негізгі және бағаланатын құрал-жабдықтың техникалық сипаттмасы белгілі болған кезде салыстырмалы әдісті қолдану арқылы бағалау .Бүл жайда түзету бағаланғаннан және негізгі обьектінің тұтыну ерекшеліктеріне қарай қолданылады. Бғалаудың осындай технологиясыекзінде аналог ретінде таңдалған негізгі модельдің дұрыстығын дәлелдеу екрек болды. Осындай дәлелдемелердің бірі болып қарастырылатын машина мен құрал-жабдықтарды жіктелген топтың біреуіне жатқызу болып табылады.

Сонымен қатар, бағалаау кезінде орындалатын  жұмыстың көлемін анықтауда бағалаушылар арасында жұмысты бөлуде , сарапшыларды тартқанда, тағы басқа кездерде қлолданады.

Жіктеу  алгоритмі келесі кезеңдеді қарастырады:

- Бастапқы  бағалау обьектісін анқтау;

- Жіктеу  амлын таңдау;

- Таңдалынған амал аумағында бөлшектерді  анықтау;

- Бағалау  обьектісін кодтау.

Бастапқы  бағалау обьектісі ретінде келесілер  таңдалынуы мүмкін:

- мүліктік  обьект;

- технологиялық кешен құралы; 

- Біртекті  машиналық парк мекемесі не  оның құрамдас бөлігі.

Әдетте  мүліктік объект жеке обьекті болшектеп  бағалаған кезде таңдалады,, технологиялық кешен – дайын өнім өндірілетін құрал-жабдықтарды кіріс әдісі бойынша бағалайды, машиналық парк мекеменің негізгі қорын жаппай қайта бағалаған кезде таңдалынады.

Жіктелетін обьектті бағалауда  қабылданған түрлері:

а) негізгі құралдардың түрлеріне  қарай – мекеме бөлімшелерінің шығу тегінің құрамына қарай өндірістік және өндірістік емес. Бұл жіктеу әдісі  жеке қызметке не мекеме бөлімшесіне  бағалау жүргізгенде актуалды ;

б) обьекттің өмірлік циклынің кезеңдеріне  қарай;

- жуықта  түсіп эксплуатацияға дайындалып  жатқандары;

- эксплуатацияда  тұрғандар;

- уақытша  эксплуатацияланбайтын және толық  жөндеу жұмысындағы, әсерлендіру,  қайта құрудағы және басқа;

- ескішілдікте  не запаста тұрғандар ;

- сатуға  немесе беріп жіберуге дайындалып  жатқандар;

- қоқысқа  немесе шашуға , эксплуатациядан шашылғандар;

в) меншіктік құқығы бойынша бөлінетіндер:

- мекеменің  меншігіне жататындар;

- басқа иегердің меншікке берген;

- өзіңнің  жалға бергенің;

- машина  мен құрал жабдықтардың алынуы  мен ;

г) шығуына қаврай бөлінетіндер:

- отандықты  жаңа қүйінде алынған;

- жаңа түрінде  шетелден алынған;

- ұсталған  түрінде отандықты ескідей   алынған;

- ұсталған  түрінде шетелден ескідей   алынған;

- өз күшімен  жасалған;

д) машиена мен жабдықтардың универсалдық дәрежесіне қарай бөлінетіндер;

- универсалды

- маманданған;

- арнаулы;

Көптеген  техника түрінің  жіктелу элементі,олардың  маркасында болады. Көп тараған автокөлік  құралы мен технологиялық құрал  –жабдықтардың екі түрінің шифрленуін қарастырайық.

 

Шығындық тәсіл деп - бағаланатын жабдықтың нарықтық құнын анықтау үшін сол жабдықтың шығуына және нақтылануына кеткен ең бірінші шығындарды айтамыз. Осындай жолмен анықталған құн нарық құнымен сәйкес келмеуі мүмкін, себебі, шығындар- құнға әсер ететін жалғыз фактор емес, оған пайдалылық, сапа және бәсекеге жармадылық сияқты факторлар ықпал етеді. Бірақ-та, көліктер мен жабдықтарды арнай бекітуде, бірегей объектілерді, жеке тапсырыстар бойынша дайындаулар және нарықта ұқсастықтардың болмауы үшін қолданылатын шығындар тәсілі ақталған және мүмкін болатын негізгі тәсіл екенін көп деңгейде дәлелдеді.

Объектінің  қанша тұратынын, егер оны қалыптасқан  баға деңгеімен бір күнде өндіріп, сол күні сатып анықтаса, шығындар тәсілімен бағаланған нарықтық құн- ұдайы өндіріс құны болып табылады.

Нарықтық  реформалар шыққанға дейін барлық бағалар  тек қана шығындар тәсілімен белгіленетіндіктен, шығындар негізінде құндарды есептеу  тәжіпибесі біздің елімізде жақсы белгілі.

Көліктер  мен жабдықтарды бағалаудың шығындық тәсілі тәжірибе жүзінде келесідей  әдістер арқылы нақтыланады:

1 Біртекті объектінің  бағасы бойынша есеп айырысу. Бағаланатын объектіге қолданылатын мтериалдар мен дайындалатын технологиялардың құрамына ұқсас біртекті объект таңдап алынады. Сонымен қатар, біртекті объект басқаша тағайындалып және басқа салада қолданылуы мүмкін. Біртекті объект нарықта белгілі сұранысқа ие және оның бағасы да белгілі.