Негізгі құралдарды жіктеу және бағалау

                            Жоспар

Кіріспе

Негізгі бґлім

1.1   Негізгі  ќўралдар, оларды жіктеу жјне баєалау.

1.2   Келіп тїскен ќўралдардыѕ есебін жјне оныѕ аналитикалыќ есебін ўйымдастыру.

1.3   Негізгі ќўралдардыѕ кейбір жекелеген тїрлерін есептеудіѕ ерекшеліктері.

1.4   Негізгі ќўралдардыѕ тозуын жјне амортизациясын есептеу

1.5   Негізгі ќўралдарды есептеп шыєару

Ќорытынды

Пайдаланєан јдебиеттер

                                                              КІРІСПЕ

                Кез – келген ґндіріс ґз ќызметіне ќўрал – жабдыќтарын тартса єана жїреді, ал ол еѕбек заттары (шикізат, материалдар, сатып алынєан, жартылай фабрикаттар) жјне еѕбек ќўралдары (машина, станок) болып бґлінеді. Бўл арада еѕбек ќўралдарыныѕ ќўрамы сыртќы белгісімен емес,олардыѕ ґндіріс процесінде атќаратын роліне ќарап аныќталады. Мысалы, заводтта дайындалєан бу ќазаны сол зауыт їшін дайын ґнім болып саналады. Ал оны орнату їшін сатып алынєан субъект їшін осы ќазан еѕбек ќўралы болып  табылады.

                Инвертарлыќ объектілер негізгі ќўралдардыѕ есеп бірлігі болып табылады. Инвертарлыќ объект кїрделі јрі жай болып келеді. Негізгі ґќўралдыѕ есебін дўрыс ўйымдастырудыѕ басты шарты оны жіктеу болып табылады. Егер негізгі ќўралдар несие арќылы сатып алынєан болса, онда тґленген проценттер аєымдаєы шыєыстар болып табылады да объектініѕ бастапќы ќўнына ќосылады.

              Негізгі ќўралдардыѕ ќабылдау – тапсыру (орнына ауыстыру ) актісі негізгі ќўралдар ќўрамына жекелеген объектілерді енгізу їшін ќолданып жїрген заѕєа сјйкес. Негізгі ќўралдарды аќысыз беру (сыйлау) кезінде акт тапсырушы жјне ќабылдаушы объектілер їшін екі дана етіп жасалады.

  Негізгі ќўралдар бірдей ґндірістік немесе шаруашылыќ жўмыстарєа арналєан, тнхникалыќ сипаттамасы жјне  ќўны бірдей шаруашылыќ мїліктіѕ бір типті заттармен, ќўрал - сайманнан  тўрса, олар бухгалтерияда бір мїліктік карточкада жїргізіледі.

  Ќазаќстан Республикасында жердіѕ мемлекеттік те, жеке меншік те тїрлері бірдей ќозєалып жјне танылады. Кез – келген меншік иесі заѕєа ќайшы келмейтін кез – келген мјмілені жасауына болады.

                Жерді ќысќа мерзімді пайдалану їшін 5 жылєа дейін, ал ўзаќ мерзімді пайдалану їшін 5 жылдан 49 жылєа дейін алады. Жерді ќысќа мерзімге пайдалану їшін, оныѕ пайдалану маќсаты кґрсетілді.                                                                            

                                                                                                                                         2

Келісім шарттыѕ жаєдайы бойынша жал аќысы резиденттіѕ алатын табысынан табыс салыєы шегерілген сомадан тґленетін болып келісілген.

                Негізгі ќўрал ґндіріс процесіне ќатысушымен, жылдар мерзімініѕ јсерімен, табиєат кїшініѕ јсер етуімен пайдалану процесінде біртіндеп тозады. Моральдыќ тозудыѕ јсері нјтижесінде табиєи тозу мерзімі келгенге дейін негѕзгі ќўрал жабдыќтар тїріне орналастырады. Моральдыќ тозуды болдырмау маќсатындаи негізгі ќўрал – жабдыќтар объектілерін ќайта ќўрып, жаѕарту жўмыстарын жїргізеді. Жалєа алынєан негізгі ќўралдар бойынша амортизация есептеуді жалєа беру шартыныѕ немесе шарт талаптарына сай  жалєа алушы жасайды.

                Ќазаќстан Республикасыныѕ салыќ заѕдылыќтарыныѕ белгіленген амортизациялыќ нормасыныѕ шегінде. Шаруашылыќ жїргізуші субъектісіндегі белгіленген нормалар, салыќ заѕдылыєыныѕ  нормасынан аспауы тиіс. Ќозєалыстаєы мїліктер ќойылєан кепілдік ретінде міндетті тїрде мемлекеттік тіркеуге жатады. Лизинг нјрсесін сатушы тікелей лизинг – алушыныѕ да, лизинг берушініѕ де сатушылармен ќарым – ќатынасы, ынтымаќтасќан кредиторлар ретінде жїреді.

                Бухгалтерлік есепте ќаржылыќ лизинг бойында жасалатын операциялар онда ќарастырылєан келісім – шарттыѕ жаєдайына байланысты кґрініс табады.

                                                                                                                                                                    3

                      I . НЕГІЗГІ ЌЎРАЛДАРДЫЅ ЕСЕБІ.

                    1.1 Негізгі ќўралдар, оларды жіктеу жјне баєалау

Ґндіріс процесіне ќатысу сипатына байланысты негізгі ќўралдар ґндірістік жјне ґндірістік емес болып екіге бґлінеді.

              Негізгі ґндіріс ќўралдарына ґндіріс процесіне тікелей ќатысатын обьектілер жатады,олардыѕ кґмегімен ґнімді јзірлеген кезде еѕбек ќўралдарына јсер ету жїзеге  асады немесе ґндірісті жїргізу їшін ќажет материалдыќ жаєдайын жасайды. Негізгі ґндірістік ќўралдардыѕ пайдалануын сипаттайтын шолушы экономикалыќ кґрсеткіші – ќор ґайтарымы болып табылады, ол негізгі ќўралдардыѕ бір ґлшеміне шыќќандыєы ґндірілетін заттай немесе аќшалай тїріндегі ґнімді кґрсетеді.

              Ґндірістік емес негізгі ќўрал-жабдыќтар – тўтынуєа арналєан ќўрал- жабдыќтар. Олар ўєымныѕ мјдени-тўрмыстыќ ќажеттіліктерін ўзаќ мерзім бойы ґтуге арналєан.             

              Игілігіне ќарай негізгі ќўралдар меншікті жјне жалєа арнаєан болып бґлінеді.

              Меншік дегеніміз – субьектіге тиесілі жјне оныѕ балансында кґрініс табатын негізгі ќўралдар. Белгіленген мерзімге шарт бойынша басќа субьектіден алынєан негізгі ќўралдар, жалєа алынєан ќўралдар болып саналады.Оларды жалєа берушініѕ балансынада есептейді, жалєа алушы 001-ші " Жалєа алынєан негізіг ќўралдар" баланстан тыс шотынада есептейді. Жалєа алу мерзімі аяќталєан соѕ немесе ол аяќталмай тўрып, жалєа алушы келісілген баєамен сатып алуына болады. Оларды 2411-ші " Жер ", 2412-ші " Їйлер мен єимараттар ", 2413 "Меншік жјне ќўрал-жабдыќтар, ґткізгіш ќондырєылар", 2414-ші "Кґлік ќўралдары", 2415-ші "Басќа да негізгі ќўралдар" шоттарыныѕ тиісті аралыќ шоттарында есептейді.

              Пайдалану сипатына ќарай негізгі ќўралдар жўмыс істеп тўрєан болып бґлінеді.Ќолданыстаєы жўмыс істеп тўрєан негізіг ќўралдар, јрекет етіп тўрєан болып саналады. Жўмыс істемей тўрєандар – бўл жўмысы тоќтатылєан немесе басќа жаєдайларєа байланысты     

                                                                                                                                                                    4

              Амортизация ( латыныѕ ґтеу деген сґзінен) – тозудыѕ ќўндыќ кґрінісін білдіреді.

              № 6 – шы «Негізгі ќўралдардыѕ есебі» бухгалтерлік есеп стандартына (БЕС) сјйкес, амортизация – активтіѕ ќызмет еткен мерзім бойына амлортизацияланєан ќўнды тарту процесі.

              Амортизацияланєан ќўн бастапќы ќўны мен жою ќўныныѕ арасындаєы айырма. Амортизациялыќ аударымдар јрбір есептік кезеѕніѕ шыєысы ретінде танылады.

              Жанадан пайдалануєа берілген негізгі ќўралдар бойынша амортизация есептеу келіп тїскен айдан кейін айдыѕ бірінші кїнінен басталады, ал шыєып кеткен негізгі ќўралдар бойынша – шыќќан айдан кейінгі айдыѕ бірінші кїнінін бастап тоќтатылады.

              Жалєа алынєан негізгі ќўралдар бойынша амортизация есептеуді жалєа беру шатыныѕ немесе шарт талаптарна сай жалєа беруші немесе жалєа алушы жасайды.

         Негізгі ќўралдардыѕ тозуын есептеу їшін 13 « Негізгі ќўралдадыѕ тозуы » бґлімшесініѕ мынандай  синтетикалыќ шоттары: 2421 « Їйлер мен єимараттардыѕ тозуы », 2423 « Машиналар мен жабдыќтардыѕ, ґткізгіш тетіктердіѕ тозуы », 2427 « Басќа негізгі ќўралдардыѕ тозуы » пайдаланылады. 12 бґлімшеніѕ шоттарында (2412 – 2415 шоттар) есептелген негізгі ќўралдар ай сайын амортизацияланады.

        Ўзаќ мерзімге жалєа алынєан негізгі ќўралдар бойынша амортизациялыќ аударымдарды жалєа алушы жасайды. Амортизация сомасы ґндіріс шыєындарыныѕ есебін жїргізуші 2930, 8045,      7210 шоттардыѕ дебетінде жјне 13-ші  2421, 2423, 2425, 2427 шоттарыныѕ 2-ші « Ўзаќ мерзімге жалєа алынєан негізгі ќўралдардыѕ тозуы » деп аталатын аралыќ шотыныѕ кредитінде кґрініс табады.

      Сатып алу ќўнын тґлегеннен кейін ўзаќ мерзімге жалєа алынєан негізгі ќўралдар жалєа алушыныѕ меншігіне айналады. Мўндай жаєдайда ўзаќ мерзімге жалєа алынєан негізгі ќўралдардыѕ тозуы 13-ші бґлімшеніѕ 2 – ші

                                                                                                                                          19

     Ќолданыстаєы нормалар бойынша есептелген тозудыѕ сомасына 7470-ші « Негізгі емес ќызмет бойынша басќа да шыєыстар » шоты дебеттеліп,  2421 – 2427 «Негізгі ќўралдардыѕ тозуы» деген ќосалќы шоты кредиттеледі. Негізгі ќўралдарды јкелгеннен кейін 2421-2427 шотыныѕ, 4-ші субшотындаєы сомасы дебеттеліп жјне 2421-2427 шотыныѕ, 1-ші « Меншік ќўралдардыѕ тозуы» ќосалќы шоты кредиттеледі.

    Егер шаруашылыќ жїргізуші субъект шетел  компаниясыныѕ ќўрылымдыќ бґлімшесі болып табылмаса јкелінген негізгі ќўрал баланстан тыс шотта есепке алынады.   

                                                                                                                                                                  18

ќабылдау  комисиясы кґп жаєдайда кґзбен ( визуально ) аныќтайды, не болмаса бастапќы  ќўныныѕ 0,01 – ден 2,0 % - ке дейінгі сомасы алынады.

   Негізгі ќўралдардыѕ кјсіпорын ішіндегі орын ауыстыруын рјсімдеу їшін актіні екі дана етіп тапсырушы цех ќызметкері толтырады. Алушыныѕ жјне тапсырушыныѕ ќолддары ќойылєан бірінші данасы бухгалтериаєа тапсырылады, ал екінші тапсырушы цехта ќалады.

   Негізгі ќўралдардыѕ аќысыз тґлеу кезінде акт екі дана етіп жасалынады.

   Негізгі ќўралдарды басќа субъектіге сату кезінде актігніѕ їш данасы жазылады: алєашќы екеуі ґткізгіш субъектіде ќалады, їшінші дана негізгі ќўралдарды ќабылдаушы адамєа беріледі.

  Негізгі ќўралдар бірдей ґндірістік немесе шаруашылыќ жўмыстарєа арналєан, техникалыќ сипаттамасы жјне бірдей шаруашылыќ мїліктіѕ бір типті заттарымен, ќўрал-сайманнан тўрса, олар бухгалтерияда бір мїліктік карточкада жїргізіледі. Бухгалтерия келіп тїскен объектіні материалдыќ жауапты адамєа бекітіп, мїліктік карточка ашады, объектіге мїліктік тізімдеу нґмерін беріп, мїліктік тізімге алынады, негізгі ќўралдарды алу туралы жазбасы жасалынады. Негізгі ќўралдар келіп тїскен кезде, мына тґмендегідей шоттар корреспонденциясы жасалынады.

                                                                                                                                  10

                                                                                                                                        11

уаќытша  пайдаланбайтын  негізгі  ќўрал-жабдыќтар.  Ќорда тўрєандар болып  жўмыс  істеп тўрєан  жабдыќтарды  жоспарлы тїрде олардыѕ запас бґлшектерін ауыстыру їшін  тоќтатылєан  объектілер есептеледі

  Заттыќ  ќўрамына ќарай  негізгі  ќўралдар  мїліктік жјне мїліктік емес  болып  бґлінеді. Мїліктікке (заттай ) кґрінісі  бар, яєни  санауєа  жјне  ґлшеуге  болатындар жатады . Мїліктік  еместерге пайданаланылатын жер, орман алќабы, су ресурстары жатады.

   Јр субъектіде негізгі ќўралдар пайдалану маќсатына жјне атќаратын  

ќызметтеріне ќарай мынандай тїрлерге бґлінеді: жер, їйлер єимараттар; ґткізгіш тетіктер; машиналар жјне ќўрал-жабдыќтар; кїш  беретін машиналар жјне жабдыќтар; жўмысшы машиналар жјне жабдыќтар; ґлшеу жјне реттеу аспаптары жјне ќондырєылар мен лабораториялыќ жабдыќтар; есептеу техникасы; басќа машиналар мен ќўрал – жабдыќ; кґлік ќўралдары, ќўрал – сайман, ґндірістік мїлік жјне жабдыќтар; шаруашылыќ мїлкі; жўмысшы жјне ґнім беретін мал; кґп жылдыќ екпе аєаштар, жерді жаќсартуєа  (єимаратсыз) шыќќан кїрделі шыєын; басќа да негізгі ќўралдар.

  Негізгі ќўрал жабдыќтардыѕ бастапќы, аєымды, баланстыќ сату, жою, тозу жјне ќалдыќ ќўндары болады.

  Бастапќы (тарихи) ќўны – негізгі ќўралды сатып алуєа немесе салуєа кеткен наќты ґндіріс шыєындарынан, соєан ќоса ґтелмеген салыќ пен алымдардан,  сондай-аќ орнату, жеткізіп беру,  монтаждау, пайдалануєа ќосу шыєындары, несие їшін пайыздар, жјне т.б шыєындарынан тўрады.

Негізгі ќўралдардыѕ бастапќы ќўны мынадай жолмен аныќталады:

Жер учаскелері бойынша меншік немесе тўраќты пайдалану ќўќыєы- актіде кґрсетілген сатып алу ќўны, ќозєалмайтын мїліктер бойынша агенттерге берілетін сыйаќы, сатып алу-сату келісімін рјсімдеу бойынша кґрсетілген ќызметтердіѕ тґлемі, жерді маќсатты пайдалануєа дайындау бойынша жўмсалатын шыєыстар;

ќўрастыруды жјне орналастыруды ќажет ететін немесе ќажет етпейтін сатып алынєан машиналар мен ќўрал – жабдыќтар бойынша- сатып алу ќўны,   

                                                                                                                                        5

тасымалдау, соныѕ ішіндегі тасымалдау кезіндегі ќўрастыру, машиналар мен ќўрал – жабдыќтардыѕ  пайдалануєа жарамдылыєын, т.б тексеру маќсатымен ґткізілетін сынаќтарєа жўмсалатын шыєындар. Машиналар мен ќўрал – жабдыќтарды  ќўрастыру кезінде олардыѕ бўзылєандарына  кеткен аєымдаєы  шыєыстарын ќоса есептегендегі жґндеу ќўны. Егер негізгі ќўралдар несие арќылы сатып алынєан болса, онда тґленген проценттер аєымдаєы  шыєыстар  болып табылады да объектініѕ бастапќы ќўнына ќосылады;

їйлер мен єимараттарды шаруашылыќ јдіспен салу кезінде: ќўрылыс материялдары, ќўрал-жабдыќтар, ќўрылыс машиналары мен  механизмдерініѕ

жўмысы, жўмысшылардыѕ еѕбек аќысы, їстеме шыєысыныѕ тиесілі їлесі, сјулетшілер, заѕгерлер кґрсеткен ќызметініѕ тґлемі, ќўрылысты салу кезеѕіндегі саќтандыруєа жўмсалатын шыєындар, ќўрылыс  салу кезеѕіндегі берілген кредиттер  бойынша проценттер, ќўрылыс салу їшін рўќсат алуєа

жўмсалатын шыєыстар, жобалыќ – сметалыќ  ќўжаттардыѕ ќўны, т.б – ќўрылыс бойынша жўмсалєан шыєыстардыѕ барлыєы да бастапќы ќўнєа ќосылады;

жерді, їйлерді немесе єимараттарды  біртўтас мїлік ретінде иеленген кезде ґз орнымен пайдалану маќсатымен кіріске енгізу барысында бўл объектілердіѕ бастапќы ќўнын шектеу ќажет, ґйткені їйлер мен єимараттардыѕ пайдалану мерзімі шектеулі јрі олар тозады. Ал жерді пайдаланудыѕ мерзімі шектелмеген, сондыќтан олар амортизацияланбайды. Тозыєы жеткен їйлерді бўзуєа  байланысты жўмсалєан шыєыстан, объектіні бґлшектеу барысында алынєан ќўндылыќтарды сатќаннан тїскен табысты шегергеннен соѕ, жердіѕ бастапќы ќўны есептелінеді;

мердігерлік јдіспен тўрєызылєан їйлер мен єимараттар бойынша – объектіні тўрєызу бойынша жїргізілген жўмыстардыѕ келісілген ќўнына ќўрал – жабдыќтарды сатып алуєа жўмсалєан шыєыстар ќосылады, егер де оныѕ ќўны тапсырыс беруші тарапынан тґленген болса;

  ќўрылтайшылардыѕ жарєылыќ капиталына салынєан негізгі ќўралдар-ґздерініѕ келісілген баєасы бойынша;

                                                                                                                                        6

субъектініѕ ґзі дайындаєан немесе тґлем арќылы сатып алынєан негізгі ќўралдар бойынша – сатып алуєа жўмсалєан шыєындардыѕ наќты сомасы бойынша, жеткізу жјне сатып алынєан объектілердіѕ тозу сомасын ќоса есептелген басќа да сатып алуєа байланысты жўмсалєан шыєыстар;

тегін алынєан негізгі ќўралдардыѕ объектілері бойынша – ќўжаттарды кґрсетілген ќўны алынады ;

айырбас операциясы нјтижесінде алынєан объектілердіѕ – бастапќы ќўны негізгі ќўралдардыѕ алынєан аєымдаєы  ќўны бойынша аныќталады, ал ол негізгі ќўралдардыѕ берілген аєымдаєы ќўнына тїзетулердіѕ кґмегімен алынєан аќша ќаражаттарыныѕ сомасына теѕ болады;

  Негізгі ќўралдардыѕ бастапќы ќўны ґзгертілуі мїмкін; ќосымша салынєан кїрделі салымдар немесе негізгі ќўралдардыѕ жарым – жартылай  жойылуы, объектіні демонтаждау негізгі ќўралдардыѕ жаєдайына јсер ететін болса, онда, бірінші кезекте, пайдалы ќызмет ету мерзімі ќысќартылуы немесе ўзартылуы мїмкін.

Аєымды ќўн – бўл негізгі ќўралдардыѕ белгілі бір мерзімдегі нарыќтыќ баєасы бойынша баєаланєан ќўны.

Баланстыќ ќўн – бўл бухгалтерлік есепте жјне ќаржылыќ есеп беруде кґрсетілетін жинаќталєан тозу сомасын алып тастаєандаєы негізгі ќўралдардыѕ бастапќы немесе аєымдыќ ќўны.

Сату (ґткізу) ќўны – бірін – бірі жаќсы білетін жјне мјмілеге келуге дайын тјуелсіз жаќтардыѕ негізгі ќўралдарды ґзара айырбастауына мїмкіндік беретін ќўн.

Жою ќўны – тиімді ќызмет ету мерзімі біткен негізгі ќўралдарды жою кезіѕде пайдалану мїмкіндігі бар баасы бойынша баєаланєан бґлшектердіѕ, металл

сыныќтарыныѕ жјне басќа да материалдыќ ќўндылыќтардыѕ ќўны.

  Амортизацияланєан ќўн – негізгі ќўралдардыѕ жою ќўндарыныѕ арасындаєы айырмашылыєы, ал ол жїйелі тїрде амортизациялыќ жолмен нормативтік ќызметіне немесе барлыќ пайдалы кезеѕіне субъектініѕ шыєысы ретінде

                                                                                                                                         7

таратылады,бўл кезде:

-         пайдалы кезеѕ ќызметі – бўл кезеѕ ішіндегі негізгі ќўралдары пайдаланудан экономикалыќ олжа алуда кјсіпорын топшылай;

-         нормативтік ќызмет кезеѕі – бўл кезеѕ ішінде белгіленген нормаєа сјйкес кјсіпорын негізгі ќўралдыѕ тозуын есептейді.

Негізгі ќўралдардыѕ есебі 12-ші «негізгі ќўралдар» бґлімшесініѕ мынадай мїліктік активтік шоттарында жїргізіледі:2411 «жер», 2412 «єимараттар мен ќўрылєылар», 2413 «машиналар, жабдыќтар, ґткізгіш тетіктер», 2414 «кґлік ќўралдары» 2415 «басќа да негізгі ќўралдар».

   Сонымен  бірге 2930 «аяќталмаєан ќўрылыс» шотында аяќталмаєан кїрделі салымдар, кґп жылдыќ ґсімдіктерді ґсіруге кеткен шыєындар, жас малдарды ґсіруге кеткен шыєындар, бордаќылауєа кеткен шыєындар есептелінеді.

Тґлегенов Е. Т « Бухгалтерлік  аппарат жїйелері» Алматы 2001ж 

                                                                                                                                          8

1.2. Келіп тїскен негізгі ќўралдардыѕ  есебін жјне оныѕ аналитикалыќ есебін

                                  ўйымдастыру

Негізгі ќўралдар негізінен ґндірістік єимараттарды жјне тўрєын їйлерді, ќўрылєыларды салудан; машиналар, жабдыќтар, кґлік ќўралдарын сатып алудан; ґз кїшімен ќўрал – саймандар дайындаудан; малдардыѕ тґлдерін негізгі табынєа ауыстырудан; жас ґсімдіктер кґпжылдыќ ґсімдіктерге ґткеннен жарєылыќ ќорєа ќосќан їлес нјтижесінде келіп тїскендерден ќалыптасады.

Негізгі ќўралдардыѕ тїсуі мынадай ќўжаттармен рјсімделеді.

              Негізгі ќўралдарды ќабылдау – тапсыру актісі негізгі ќўралдар ќўрамына жекелеген объектілерді енгізу їшін; ќолданылып жїрген заѕєа сјйкес олардыѕ енгізілуі ерекше тјртіппен рјсімдеуге тиіс жаєдайлардан басќасы, оларды пайдалануєа берілуін рјсімдеу їшін; негізгі ќўрал жабдыќтардыѕ бір цехтан екіншісіне орын ауыстыруын рјсімдеу їшін; негізгі ќўралдарды ќоймадан пайдалануєа берілуін рјсімдеу їшін, сондай – аќ басќа да субъектілерге берілген кезінде оларды негізгі ќўралдардыѕ ќўрамынан шыєару їшін ќолданылады.

              Негізгі ќўралдарды ќабылдауды рјсімдеу кезеѕінде субъект жетекшісініѕ ґкімімен таєайындалєан ќабылдау комиссиясы јрбір жекелеген объектіге бір данадан акт жасайды. Негізгі ќўралдардыѕ бірінші объектісін ќабылдау – тапсыру актісін жасауєа тек шаруашылыќ мїлкініѕ, ќўрал – сайманныѕ, жабдыќтардыѕ жјне т.б объектілердіѕ есебін жїргізген кезде, егер бўл объектілер бір типті болса, ќўндары бірдей болып, бір календарлыќ ай ішінде ќабылданєан болса єана жол тіркеліп акт бухгалтерияєа беріледі, бас бухгалтер ќол ќойып, субъект жетекшісі немесе соєан ґкілетті адамдар бекітеді.

                 Алыс – беріс ( орын ауыстыру ) актісінде, міндетті реквизиттермен ќоса, коммисия ќызмет ету мерзімін жјне болжамдыќ жою ќўнын кґрсетеді. Ќызмет ету мерзімін шаруашылыќ жїргізуші субъекті джербес аныќтай алады, яєни ол дербес ќўралдардыѕ техникалыќ жаєдайынан, нормасынан жјне басќа да кґрсеткіштерінен шыєады. Ал болжамдыќ жою ќўны негізінен шаруашылвќ жїргізуші субъектініѕ  есептік саясатында кґрініс табуы керек, болмаса оны

                                                                                                                                          9

Бўл мїліктерді бір єана карточкада есепке алуєа рўќсат етіледі. Бўл карточкада бухгалтерияєа  келіп тїскен негізгі ќўралдардыѕ актілері, техникалыќ тґл ќўжаттары жјне басќа ќўжаттар негізінде толтырылады. Карточкада объектілердіѕ жјне олардыѕ жекелеген ќўрлымдыќ элементттерініѕ ќысќаша техникалыќ сипаттамасы беріледі, біраќ  сол техникалыќ ќўжаттамадаєы мјліметтері ќайталанбайды. Негізгі ќўралдарды басќа субъектіге тапсыру  кезінде негізгі ќўралдардыѕ шыєуы туралы белгі  соєуєа, сондай – аќ негізгі ќўрал объектілерініѕ субъект ішінде орын ауыстыруы кезінде « Негізгі ќўралдар объектілерініѕ есептен шыєару актісі » негіз бола алады. Ќўрылысы салынып біткен, жабдыќтаулары орнатылєан, жґндеу жўмыстары біткен объектілер туралы жазбаларды карточкаєа жазу їшін « Жґнделген, ќайта ќўрылєан жјне жаѕалаєан объектілерді ќабылдау – тапсыру актілері » негізінде жазылады.