Turbo Pascal тілінде екі өлшемді массивті орындау
Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі
Тұрар Рысқұлов атындағы Қазақ Экономикалық Университеті
“Қолданбалы информатика”кафедрасы
Тақырыбы: Екі өлшемді массивтер
Аты-жөні: Жумаев Елдос
Тексерген: Салимова Г.Е.
Алматы 2009ж.
Курстық жобаға тапсырма
Тапсырма: Екі өлшемді массивтер
Тегі/Аты/Әкеснің аты:
Курстық жоба студенттің берілген тақырыбы бойынша келесі түрде орындалады:
1. Кіріспе. Турбо Паскаль деген не?
2. Арнайы бөлім:
Есептер шығару әдісі
3.Қорытынды
4. Пайдаланған әдебиеттер
Кіріспе
TURBO PASCAL тіліне сипаттама
Паскаль тілі 1623-1662 ж өмір сүрген француздың көрнекті математигі және филосов Блез Паскальдың құрметіне атанған . Цурих Швецария қаласындағы информатика институтының ғалымы Николас Вирт 1971 ж Паскаль тілін құрастырған .
Паскаль тілі қазіргі кезде үлкен ЭЕМ-де және дербез компьютерлерде кеңінен қолданады . Қазіргі кезде Турбо Паскаль иеструментальды программа субаға ие . Бұл инструментальды программа суба программа: құрудың тиімділігін жоғарлатуға мүмкіндік береді .
Турбо Паскаль жүйесінің көлемі өте үлкен . Ол бірнеше дистрибутивті дискетаны қамтиды . Осы дискеталар арқылы қатты дискіге орнатылады . Жүйені қатты дискіде ашқан кезде ТР немесе РАS TURBO PAS. PASCAL және т.б каталогтар құрылады.
Бұл каталогқа дистрибутивтік дискетадағы барлық файлдар көшіріледі . Жұмысқа жүктеу файлы Turbo . exe .Бұл файл Turbo Pascal- да програмалаудың жұмысқа дайын диалогті жұмысын сақтайды . Бұнда Турбо Паскальдың мәтінді редакторы : компилятор
шүктеушілер қолданылады . Диалогта ортада қалыпты жұмысты ұйымдастыру үшін Turbo Tpl файлдарына орналасқан негізгі кітапханалар . Турбо файлдарда Hlp орналасқан анықтамалық қызметтер қатары . Турбо Паскальды шақыру үшін Д:/ТР/Turbo енгізу керек . Осы команда бойынша MSDOS операциялау жүйесі Turbo.exe файлымен жедел жадыға жүктейді де басқару мүмкіндігін береді . Жүйелік каталогты қолдану . Ол жүйені түрлі бүлінуден сақтайды . Жүйенің күйін келтіру үшін Turbo TP Turbo PSK
құрылған , жұмыс істерінде жеке каталог құрып , сол каталогқа қажетті файлдар көшірілуі тиіс .
TURBO PASCAL- дағы программа
Мен Турбо Паскальда программа жазамын .
Program My – first program;
Const;
Text = (‘Мен ТР-да программа жазамын’) ;
Begin
Writeln (text);
End.
Турбо Паскальда const-ны баяндау деген сөз оның аты мен мәнін көрсету ұғымды білдіреді . Мысалы : 3 қатарда текст деп аталатын тұрақтыға (const), мен Турбо Паскальда программа жазамын деген мән берген . Паскальда әр түрлі типті тұрақтыларды қолдануға болады . Бүтін сан , нақты сан , символдар , символдар қатары т.б . Қатарды опстрофқа (‘’) алған кезде бұл опострофтар экранға қатармен бірге шықпайды . Опострофтар бірнеше сөзден тұратын қатарды тұтас түрде көрсету үшін қолданады . Опострофқа алынған символдарды мәтіндік тұрақты ретінде қарастыру керек . Егер сол опострофтың өзін мәтін қатарына қосамын десеңіз , онда 2 опостров қою қажет . Begin сөзі операторлар тарауының басын көрсетеді . Біздің мысалымызда writeln-нен басқа оператор жоқ . Writeln-нің қызметі экранға хабарды шығару . Программа end сөзімен аяқталған , сонда нүкте қойылады . N сөзінен кейін енгізілген сөздерді компилятор өңдемейді . Паскальда арнайы «енгізу , шығару» операторлары жоқ . Айналадағы ортамен информация алмасу үшін Паскаль тілінде программада арнайы стандартты процедуралар қолданады . Процедура дегеніміз – аты бойынша қатынас құруға болатын операторлар тізбегі.Writeln процедурасы Паскальдың стандартты
немесе тіркелген процедурасына жатады . Программалаушы идентификатор ретінде мыналарды қанағаттандыратын кез-келген символдар тізбегін пайдалана алады :
- Латын алфавитінің әріптері цифрлар астын сызу белгілері .
- Эдентификатор цифрдан басталмайды .
- Хордағы сөздік эдентификатор ретінде қолдануға болмайды .
- Эдентификатор ұзыындығын еркін таңдауға болады . Әріптердің үлкен кішісінің ешқандай роль атқармайды .
2.1 Массив
Массив дегеніміз бір типті
элемент жиының қамтитын
Массивке тән анықтама.
Массивтің әр компоненті оның белгісі керек және оған түрлі әрекеттер мүмкіндік болуыкерек.
Массив компонентінің саны оны
баяндағанда анықтауы қажет
Массив типі: Arrau [индекс; OF<типі>.Массивті баяндағанда массивке кіретін сан толығымен берілуі керек және элемент типі көрсетілуі қажет.
Массив VAR арқылы баяндалады.
A: Arrau [типі1] [тип2... ТипN] OF тип
Мұндағы а массивтің аты тип1
бұлар индекс. Тип негізі дегеніміз
массив элементінің негізгі тип
А:arrau [1...[10] OF read of<типі>
B: arrau [0... 50] Of
Таңдау операторы.
Берілген өрнектің мәніне тәуелді бір немесе бірнеше оператор орындалатын жағдайда таңдау операторы пайдаланылады. Таңдау операторы алгоритмдік тілдегі таңдау командасына ұқсағанымен бірге, аз өзгешелігі бар. Алгоритмдік тілде таңдау шарт бойынша орындалса, Паскаль тілінде тұрақтылар бойынша іске асырылады.
Жазылу түрі:
Таңдау
Жағдай 1-шарт: 1-серия CASE өрнек OF CASE-жағдай
Жағдай 2-шарт: 2-серия 1-тұрақты: 1-оператор; OF-солар,
..............................
жағдай n-шарт: n-серия n-тұрақты: n-оператор
бітті
Таңдау операторы былай орындалады:өрнектің мәні берілген тұрақтының қайсысына тең болса, оның сәйкес операторы орындалады да, басқару таңдау операторының соңындағы операторға беріледі.
Егер өрнектің
мәні тұрақтылардың
Өрнектің
мәні және тұрақтылар
Мысалы:
CASE k+1 OF
5: y:= SQR (x);
11: y:=SQR (x);
4: z:=y* (a-b)
END¸
Өрнек символдық та болуы мүмкін, онда тұрақтыларда символдық тип те болуы керек. Мысалы:
P=[ 1, егер тұрақты '+', '-', '*', '/' –біреуі болса]
2, егер тұрақты 'А', 'В'-біреуі болса
3, егер тұрақты '.' болса
CASE S OF
'+', '-', '*', '/' : р :=1;
'А', 'В' : р :=2;
'.' : р :=3;
END
Мұндағы S-тің мәні берілген символдардың бірі болуы мүмкін.
1-Мысалы: Апта күндерінің нөмірі бойынша аттарын анықтауға программа құрыңдар.
(*____________________
! апта күндері !
_____________________
PROGRAM APTA (input, output);
VAR
N: integer; (*аптадағы күн нөмірі*)
BEGIN
WRITELN ('күн нөмірі енгіз:');
READ (n);
case n of
1: WRITELN ('дүйсенбі');
2: WRITELN ('сейсенбі');
3: WRITELN ('сәрсенбі');
4: WRITELN ('бейсенбі');
5: WRITELN ('жұма');
6: WRITELN ('сенбі');
7:WRITELN ('жексенбі');
END
END.
Экранда:
күн нөмірін енгіз:
5
жұма
2-мысал. М(х,у) нүктесі қай квадрантта жататынын анықтауға программа құрыңдар.
Шешуі.
Есептің шешуі у және х таңбаларына тәуелді
Program kvadrant;
Var t : integer;
Begin
Read
Case t of
1: WRITELN (‘х›0 және у›0; I-квадрантта’);
2: WRITELN (‘х‹0, у›0; II-квадрантта’);
3: WRITELN (‘х‹0, у‹0; III-квадрантта’);
4: WRITELN (‘х›0, у‹0; IV-квадрантта’);
End
END
3-Мысал.. Кез келген
жыл мерзімін енгізіп, сол
Program Jyl;
Var g : integer;
Begin
Writ (‘жыл мөлшерін енгіз:’)
Readln (g);
Write (g:4, ‘жыл’);
Case (g mod 12) of
0: write (‘мешін’);
1: write (‘тауық’);
2: write (‘ит’);
3: write (‘доңыз’);
4: write (‘тышқан’);
5: write (‘сиыр’);
6: write (‘барыс’);
7: write (‘қоян’);
8: write (‘ұлу’);
9: write (‘жылан’);
10: write (‘жылқы’);
11: write (‘қой’);
end;
writeln (‘жыл болды’);
end..
2.3 Есепті шығару әдісі
Тапсырма №1
Екінші тізбектегі квадраттық матрицаны анықтайтын программаны жазу.
Программаның мәтіні
program Kmas_170;
uses crt;
var a:array[1..2,1..2] of real;
det: real;
i,j:integer;
begin
clrscr;
writeln('enter matrisa');
for i:=1 to 2 do
begin
write('->');
read(a[i,1]);
readln(a[i,2]);
end;
det:=a[1,1]*a[2,2]-a[1,2]*a[2,
writeln('Opredilite matrisy');
for i:=1 to 2 do
begin
for j:=1 to 2 do
write(a[i,j]:6:2);
writeln;
end;
writeln('= ', det:6:2);
readln;
end.
Есептаң жауабы:
enter matrisa
->4
5
->6
7
Opredilite matrisy
4.00 5.00
6.00 7.00
= -2.00
Тапсырма №2
Массив элементтерінің сомасын есептеу
Программаның мәтіні
program pr2;
uses crt;
const row=3;
col=5;
var a:array[1..row,1..col]of integer;
s:array[1..col]of integer;
i,j:integer;
begin
clrscr;
writeln('massiv engiz');
writeln('katardin ar elementin engizgennen kein enter pernesin bas');
for i:=1 to row do
begin
write('->');
for j:=1 to col-1 do
read(a[i,j]);
readln(a[i,col]) ;
end;
writeln('engizilgen massiv');
for i:=1 to row do
begin
for j:=1 to col-1 do
write (a[i,j]:4);
writeln(a[i,col]:4);
end;
for j:=1to col do
for i:=1 to row do
s[j]:=s[j]+a[i,j];
writeln('---------------------
for i:=1 to col do
write(s[i]:4);
writeln;
readln;
end.
Есептің жауабы
massiv engiz
katardin ar elementin engizgennen kein enter pernesin bas
->4
5
6
7
8
->9
4
1
2
3
->4
5
6
7
8
engizilgen massiv
4 5 6 7 8
9 4 1 2 3
4 5 6 7 8
----------------------------
17 14 13 16 19
№3 Тапсырма.
Берілгені: Массивтағы кесте бағанының орындарын ауыстыру.
Орындау алгоритімі.
- Біріншіден, программаның жұмысын көрсету үшін, пернетақтақтаның көмегімен зерттелген массивті енгіземіз.
- Массив бағанының номері беріледі. Әрине, олар тең емес, сондықтан, үлкен мағынасы массивтегі бағанның мағынасынан үлкен болмайды.
- Одан соң, массив бағанының мағынасы сақтық орынға ауыстырылады, ал екінші бағанның мағынасы бірінші бағанның мағынасына ауыстырылады.
Программаның мәтіні
program pr3;
uses crt;
const n=50;
m=10;
var mas1:array[1..n,1..m] of real;
mas2:array[1..m]of real;
i,j,l,p,n1,n2:integer;
ch:char;
begin
clrscr;
write('kestede bos orinnan kein katar men bagan sanin korset ');
readln(l,p);
writeln;
for i:=1 to l do
begin
for j:=1 to p do
begin
writeln ('massiv engiz1[',i,j,']');
readln(mas1[i,j]);
end;
end;
for i:=1 to l do
begin
for j:=1 to p do
write (' ',mas1[i,j]:3:2,' ');
writeln;
end;
readln;
repeat
clrscr;
writeln;
write('usinilgan bagan nomerin <',p,' bos orinnan kein korset');
readln(n1,n2);
for i:=1 to l do
begin
mas2[i]:=mas1[i,n1];
mas1[i,n2]:=mas1[i,n2];
mas1[i,n2]:=mas2[i];
end;
for i:=1 to l do
begin
for j:=1 to p do
write('',mas1[i,j]:3:2,'');
writeln;
end;
writeln;
write('orin auistirudi kaitalau kerek pe? y/n');
readln(ch);
until upcase(ch)<> 'y'
end.
Есептің жауабы
kestede bos orinnan kein katar men bagan sanin korset 4 2
massiv engiz1[11]
1
massiv engiz1[12]
2
massiv engiz1[21]
3
massiv engiz1[22]
4
massiv engiz1[31]
5
massiv engiz1[32]
6
massiv engiz1[41]
7
massiv engiz1[42]
8
1.00 2.00
3.00 4.00
5.00 6.00
7.00 8.00
usinilgan bagan nomerin <2 bos orinnan kein korset5
3
1.002.00
3.004.00
5.006.00
7.008.00
orin auistirudi kaitalau kerek pe? y/n
Қорытынды
Мен курстық жобамды Турбо Паскаль тілінде жазып аяқтадым. Бұл курстық жоба маған Турбо Паскаль ортасында ары- қарай жұмыс істеуге жол ашты деп ойлаймын. Осы жасалынған курстық жоба программалау пәнінен берілген тапсырма болған .Менің жасаған курстық жобам өзімнің оқып жүрген мамандығыма өзінің бір есігін ашты деген ойдамын.
Маған берілген тапсырма «Turbo Pascal екі өлшемді массив есептерді орындау» болатын. Яғни осы тапсырмаға мен Турбо Паскаль тілінің ортасында программа құрдым, жасалынған тапсырма тек маған ғана емес осы саладағы басқа адамдарға да керектігін тигізеді деген мақсаттамын.
Осы жасалынып отырған курстық жоба арқасында Турбо Паскаль тілі қаншалықты ыңғайлы тіл екендігін түсіндім.
Яғни, қазіргі
кезде программалау тілдері
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
- Н.Б.Культин. Turbo Pascal. Программирование на О.Р. Петербург-2001год.
- Балапанов. «30-сабақ» Алматы 2003.
- Халықова. Паскаль тілінде программалау.
- Фаронов В.В. Turbo Pascal 7.0 Москва 2002
- Turbo Pascal тілінде шартты операторлармен жұмыс
- Turizm tashkilotlarida xorijiy investitsiyalar miqdorini oshirish usullari va yo’llari
- Türk deyimler ve Türk dilinde onların rolüdür
- Types of Word Meaning. (course paper)
- Tаможенные операции
- Tехнико-экономическое создание мини-завода по производству многослойного стекла
- UEFI – новый шаг развития BIOS
- Trends in economy development
- Troubled history of Northen Ireland
- Turbo Pascal 7.0. программалау тілі
- Turbo Pascal бағдарламалау тілінің шығу тарихы
- Turbo Pascal - дағы енгізу және шығару операторлары
- Turbo Pascal - дағы енгізу және шығару операторлары
- Turbo Pascal программалау тілінің қосымша мүмкіндіктері
