Абсолютті шамалар
Кіріспе: Статистикалық бақылау туралы түсінік және оның негізгі мақсаттары.
1. Статистикалық бақылауды ... ... және оның ... Статистикалық бақылауды ұйымдастырудың негізгі формалары.
3. Статистикалық бақылаудың түрлері.
4. Статистикалық бақылаудың тәсілдері.
5. Статистикалық бақылау кезіндегі ... қате және оны ... ... ... ... жұмысы барысында қажетті мәліметтер республикалық маңызы
бар газет – журналдар, ... ... ... статистикалық
зерттеулерде қолданылатын статистикалық әдістер, әлеуметтік - экономикалық
статистикада ... ... ... ... ... түрлері, статистика пәнінің кітаптары пайдаланылады.
Тақырыпты зерттеу процесі барысында әлеуметтік салаларда қызмет ететін
халық қалаулылары, мемлекеттік қызметтегі министрлер мен ... мен ... ... мәліметтері де қолданыс тапты.
Реферат жұмысы кіріспеден, тақырыпқа ... бес ... ... негізгі бөлімнен және қорытынды мен ... ... ... рефератым жиырма тоғыз беттен тұрады.
Кіріспе:
Статистикалық бақылау туралы түсінік және оның негізгі мақсаттары.
Статистика тәжірибесінде жүргізілетін әр ... ... ... ... ... және ... ... үш кезеңге
бөлінеді:
- статистикалық бақылау, яғни ... ... ... ... ... ... ... мәліметтерді
өздеріне тән нышандарына қарай бір жүйеге келтіріп, ... ... ... ... ... ... талдау, қорытындылау және зерттеу
нәтижелерін тұжырымдау;
Біз ... ... ... ... ... бастапқы
кезеңі екенін көріп отырмыз. Шындығында да, ... ... ... ... мен ... және ... ( объектілер )
жайында жиналған бастапқы мәліметтер статистикалық зерттеудің екінші және
үшінші кезеңдерінің ... ... ... ... ... ... ... жиналған мәліметтер жоғары сапалы, нақты
шындықты көрсететін және ... ... ... ... ... әр ... есепке алу және бастапқы мәліметтерді жинау ... ... ... тиіс.
Статистикалық бақылау деп қоғамдық өмірдің көптеген құбылыстары мен
процестері туралы бастапқы мәліметтерді алдын ала ... ... ... ... ... ... жинау тәсілі айтылады.
Мысалы, жаңа туған баланы тіркеу кезінде оның өз аты – жөні, туған ... ... ... ата – ... ... ... ... істейтіндігі және басқа
фактілер жазылады.
Статистикалық бақылауды жүргізу, оның ... ... - өте ... және көптеген білікті мамандар мен ғылыми
мекемелердің қатысуы арқылы ... ... ... кез – ... бақылаудың өзіне тән бағдарламасы, ұйымдастыру жоспарлары
болуы керек. Ол үшін әр түрлі ... ... ... ... ... ... алдына қойған негізгі
мақсаты – ... ... ... ( ... ) ... шындықты нақты
дәлдікпен көрсететін, ғылымға негізделген, сапалы мәліметтерді белгіленген
мерзімде жинау. Бұл ... ... ... ... төмендегі
талаптар толық орындалуы тиіс:
1. Халық шаруашылығы үшін зерттеліп отырған қоғамдық құбылыстар
мен прцестердің негізгі мақсаты, ... және ... ... ... тиіс;
2. Жалпы жиынтыққа әсер тигізетін себептерді анықтауы қажет
және қоғамдық ... мен ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етілуі
тиіс. Себебі дұрыс ұйымдастырылған, толық қамтылмаған және
жан – жақты қарастырылмаған ... ... ... нәтижелі қорытынды шықпайды. Мұндай жағдайда
статистикалық бақылау өзінің әлеуметтік – ... мен ... ... ... ... арқылы жиналған мәліметтер шындықты,
дәлдікті көрсетуі үшін оның сапалылығы жан – ... ... әрі өз ... ... ... ... бақылау
көрсеткіштеріндегі орын алған жетіспеушіліктер, кемшіліктер,
ауытқушылықтар өңдеу процесінде толық түзету жасауға
мүмкіндік ... ... ... ... ... және ... ... жасауымыз қиындыққа
әкеліп соғады, тұйыққа тіреледі.
4. Статистикалық ... ... ... ... – ала ... - әдістеме негізінде ұйымдастырылған түрде
жүргізілуі тиіс және одан ... ... ... ... үшін ... ... статистикалық бақылау кезінде бастапқы ... ... ... ... ... онда ... қорытындысы нәтижесіз болып шығады және алдына қойған ... ... ... барлығы бақылау ... мен ... ... ... ... ... ... бақылауды жүргізуді ұйымдастыру және оның
бағдарламасы.
Статистикалық бақылауды ұйымдастырудың мәні. Статистикалық бақылауды
жүргізбес ... оның ... ... ... ... ... ... бақылаудың мәні мен маңызын, міндетін және ... ... ... ... мәліметтерді жинаудың формаларын,
түрлерін, тәсілдерін, ... ... ... ... ... бұларды
нәтижелі шешу үшін алдын ала ... ... ... ... ... ... ... мен міндеті анықталады да, соңынан оның
бағдарламасы жасалынады.
Ұйымдастыру жұмыстарының ... ең ... – ... жүргізудегі алдына қойылған мақсат, оның өзі сол жүргізілетін
зерттеудің мәні мен маңызына байланысты. Бұл дегеніміз ... не ... ... ... ... ... жиналатындығын, қалай
өңдеу керек екендігін, қолданатын кестенің пішінін және есептеу тәсілдерін
анықтау болып табылады. Сол себепті статистикалық ... ... оның ... ... ... ... өте ... жұмыс болып
есептелінеді.
Статистикалық бақылаудың зерзаты ( ... ). ... ... ... ... – зерттеуге жататын әлеуметтік
құбылыстар мен процестер жиынтығы. Мысалы, өнеркәсіпті зерттеу керек болса,
онда бақылау зерзатына
Қазақстан Республикасындағы
жиынтығы жатады. Ал халық санағын жүргізу қажет ... ... онда ... ... ... ... бір ... мезгілдегі бүкіл халық
жатады.
Статистикалық бақылау жұмыстарын ғылыми жүйеде ұйымдастыру кезеңінде
ең бастысы – бақылау зерзатының шегін ... ... Егер ... шегі ... ... ... онда оның ... бөліктерінің
зерттеуден тыс қалуы немесе зерттеуге жатпайтын мүлде ... ... ... де мүмкін. Сондықтан бақылау зерзатының шегін дұрыс анықтап алу
зерттеу кезіндегі мәліметтердің анық та, қанық болып шығуына әсері өте зор.
Мысалы, өнеркәсіптің ... ... ... үшін оның ... жататын
өнерәсіп орындарды басқа салаларға жататын кәсіпорындардан айыратын,
өздерінің өндіретін ... ... ... ... болады.
Статистикалық бақылаудың зерзаттары бөлек элементтерден тұрады және
оны нышандарына қарай бір – ... ... ... Сондықтан, ол
статистикалық бақылау ... ... көзі ... ... ... ... бірлігі деп атайды.
Бақылау бірлігі деп, бастапқы статистикалық мәліметтер жиынтығын
зерттеуге жататын зерзат ... ... бір ... айтады. Бақылау
бірлігін анықтау – зерттеуге жататын жиынтық құрылымына, оның алдына қойған
мақсатына, атқаратын ... ... ... ауыл ... керек болса, бақылау бірлігі ретінде әрбір ұжымдар мен кеңшар
немесе жеке шаруа қожалығы алынады. Егер ... ... ... керек
болса, бақылау бірлігі ретінде өндірілген өнімнің көлемі, ал жалақы қорын
зерттеу керек болса, бақылау
бірлігі ретінде ... ... ... Сонымен,
бақылау бірлігіне әрбір
немесе әрбір жұмысшы,
қызметкер, ... ... ... ... яғни
... ... зерттеуге жататындығына
Кейбір жағдайларда бақылау бірліктері біреу немесе ... ... ... ... ... ... ... бақылау бірлігі ретінде не
отбасы, не әрбір тұратын немесе екеуі де ... ... Егер ... ... ... ... құрамын, білімін, мамандығын және т.б. зерттейтін
болсақ, онда бақылау бірлігі ретінде адам алынады. Ал егер зерттеуге отбасы
мүшесі, ондағы ... ... ... ... ... ... ... тұрағы туралы деректер қажет болса, онда бақылау бірлігі ретінде
отбасы ... Егер ... ... құрамын зерттеу керек болса,
онда бақылау бірлігі болып ... саны мен жеке ... ... ... ... бақылау бірліктерімен бірге жиынтық
бірліктері де қолданылады. Бірақ, оларды бір – бірінен ... ... ... ... – ... ... ... жеке белгісі.
Мысалы, республикадағы ұжымшарлардың, өнеркәсіп ... ... ... ... ... ... және адам ... Яғни
статистикалық жиынтық бірлігі зерттеуге ненің жататындығын көрсетсе, ал
бақылау бірлігі бастапқы деректердің ... ... ... ... ... бағдарламасын жасайтын болсақ, ол – ... ал ... ... жинау туралы ұйымдастыру жұмыстарын
жүргізетін болсақ, ол –
бақылау бірлігі болып
|
|
|
|
|
|%
жүргізер алдында оның ... ... және ... бірліктерін
анықтағаннан кейін, негізгі бір ұйымдастыру жоспарына ... ... жете ... ... ... ... бағдарламасы деп
зерттеу кезінде бастапқы мәліметтерді ... үшін ... ... ... ... ... ... сұрақтар тізімінің жиынтығын айтады.
Бақылау бағдарламасына кіргізілетін сұрақтардың тізімін жасау – аса
күрделі жұмыс. Оны өңдеу және құрау көптеген ... ... ... ... сол ... жұмысына нақты қатысы бар мекемелер мен
ұйымдардың қатысуы ... ... ... ... ... ... күнгі зерттеудің негізгі тірегі болып саналады. Сондықтан, бақылау
бағдарламасын жасаған ... оның ... ... және ... ... көп ... аударылуы тиіс. Өйткені, одан жиналған бастапқы
мәліметтер мемлекетті басқаруға, шаруашылықтарға жетекшілік ... ... – ... ... ... Әрі ол ... – ала ескертіледі.
Статистикалық бақылау бағдарламасына енгізілген сұрақтардың мөлшері
статистика органдарындағы есеп беру ... ... ... ... болуы тиіс. Себебі, әрбір ... ... ... шаруашылықтың есеп беру формаларындағы көрсетілген
көрсеткіштердің өзі ... ... ... ... ... ... ... бельгия ғалымы А. Кетленің
ұсынған төмендегі ережесін естен ... ... ... ... артық сұрақтар кіргізілмеуі және ондағы
көрсетілген сұрақтардың жауаптары бақылаудың алдына қойған
мақсатын анықтауы тиіс;
2. ... ... ... және ... ... ... кіргізілгені жөн;
3. бақылау бағдарламасына кіргізген сұрақтар жауап берушге кері
әсерін тигізетіндей, яғни оның ... ... ... ... күдік туғызбауы керек;[2]
Жоғарыдағы келтірілген нұсқауды орындағанда ғана ... ... ... ... ... бақылаудың бағдарламасы мен ұйымдастыру мәселелерін
қарастырған ... ең ... ... бірі ... оған ... ... ... есептеледі. Атап айтқанда, зерттеу ... ... ... жоғары сапалылығы, дұрыстығы, толықтығы
және оның нәтижелілігі сол берілген сұрақтарға сай түсінікті, ұғымды ... ... ... ... ... Сондықтан көп
жағдайларда берілген сұрақтардың түсінікті болуы үшін сол ... ... ... ... қосымша ретінде беріледі. Мұнда сұралушы, яғни
жауап беруші, өзінің таңдауы бойынша, берілген сұрақтың ... ... ... ... ... 1989 ... ... санағында халықтың білімі
туралы сұраққа төмендегідей қосымша ... ... ... ... ... ... ... бастауыш және сауатсыздық. Мұндай жауаптар
өте дұрыс ... ... және ... ... қосымша кіріп кетуіне
тосқауыл болады. Себебі, берілетін ... ... ... Осыған орай сұралушы сұрақтың ретіне қарай, өз ... ... – ақ ... ... қажет. Кейбір сұрақтарға берілетін жауаптар «бар»
немесе «жоқ» ... ... ... ... ... ... жоғарыда
көрсетілген жауаптар мәліметтерді өңдеу, топтау және электронды есептеу
машинасына даярлау жұмыстарын жеңілдетеді.
Статистикалық ... ... ... – ... ... ... жауап жазуға және керекті мәліметтерді жинауға арналған бір бет
қағаз (бірнеше бет болуы да ... Бір ... бір ... ... ... ... ... болғаны да жөн. Демек,
статистикалық бланк (формуляр) – бұл ... ... ... ... ... ... ... бақылау формуляры әр түрлі
атпен аталуы (батапқы есеп беру формасы, карточка, ... акт, ... ... сұрақ қағазы және т.с.с.) әбден ... ... ... және ... – ... ... жеке ... ретінде көрсетіледі.
Титулдық бөлімінде
мерзімі және бекіткен ... аты ... Ал ... – ... ... ... аты – жөні және толық тұрағы жазылады. Мекен –
жайдың көрсетілуі сол ... ... ... ... ... үшін ... ... формулярдың жеке – дара, яғни карточкалы
және тізімдік екі түрі ... Жеке – дара ... ... ... бақылау бөліктерінің мәліметтері жеке бланкіге
толтырылады. Тізімдік формулярда бір ... екі ... одан да ... бірліктерінің мәліметтері көрсетіледі. Мысалы, жеке ... ... ... ... ... ... есеп
беру формасы, ал тізімдікке 1989 жылғы халық санағында ... ... ... ... ... екі ... да ... тән құндылығы мен
кемшіліктері бар. Карточкалы формулярдың ... ... сол, ... ... ... көп ... келеді. Сонымен бірге,
бұл формулярдың жалпы көрсеткіштерін қолмен есептеу. Топтау жұмыстары ... ... ... мұнда әрбір бланкі сайын мекен – жайы ... ... ... Ал, бұл басы ... ... пен орынсыз
қаржы шығындарын көбейтеді. ... ... ... өте үнемді,
мәліметтерді тексеру жеңіл және машинамен өңдеуге өте қолайлы.
Статистикалық бақылау бағдарламасы туралы дұрыс түсінік беру ... ... ... ... ету үшін оның түсініктемесі
мен нұсқауы жазбаша түрінде бірге жіберіледі.
Нұсқау, кітапша ретінде көрсетіледі. Нұсқауда, негізінен, мыналар
көрсетіледі: ... мәні мен ... оның ... мен ... ... ... ... мерзімі мен жүргізілу ұзақтығын
көрсету, құжаттарды толтыру тәртібін үйрету, қорытындысын ... ... ... ... ... ... ... дұрыс жауап беру туралы түсінік
берілуі және ... ... ... саналады. Статистикалық
бақылау кезінде қолданылатын құжаттарды (бланкілер, нұсқаулар, және т.б.)
жұмыс жабдықтары деп атайды.
Статистикалық бақылау бағдарламасында ... ... ... да ... ... Оған ... жинаудың түрлері
мен тәсілдерін анықтау, зерттеу жұмыстарына қатысатын мамандарды даярлау
және көпшілік қауым арасында үгіт – ... ... ... ... ... ... Мұның барлығына статистика органдары
басшылық етіп отырады.
2. Статистикалық бақылауды
ұйымдастырудың негізгі
Статистика органдары ... ... ... ... екі ... (формасын) қолданады. Оның біріншісі – есеп беру,
екіншісі – ... ... ... есеп ... ... қоғамымызда статистикалық есеп беру
статистикалық бақылаудың негізгі формасы болып саналады. Себебі, бастапқы
мәліметтердің көпшілігі бухгалтерлік есеп беру ... ... ... есеп беру деп ... ... мен ... ұжымшарлар мен
кеңшарлар және т.б. өз жұмыстары туралы міндетті түрде арнайы ... ... және ... ... ... ... ... органдарына тапсырып отыруды айтамыз.
Халық шаруашылығы салаларының ... ... ... ... ... ... түрде есеп беруге тиіс. Және ондағы
көрсетілген барынша айғақ та, ... ... жөн. Оның ... ... ... және ... басшылары мен бас бухгалтерлері
немесе бас экономистері жауап ... есеп беру ... ... ... ... көзі болып саналады. Мұндағы ... ... ... ресми құжаттар негізінде, бекітілген үлгі ... ... ... ... ... ... қала, облыс, республика көлемнде
жинақталады және қорытындыланады. Жалпы алғанда, есеп беру ... бір не екі ... – ... ... ... және сол мекеме,
кәсіпорындар бағынатын жоғары органдарға жіберіледі. ... ... ... да тапсырылады. Мысалы, Қаржы министрлігіне тапсырылатын
бухгалтерлік жылдық есеп беру формалары. Сонымен, әрбір мекеме, ... және ... ... ... ... туралы, яғни
жетістіктері мен
қарастырады. Ал оған ... ... ... ету, ... ... ... Республикасының Ұлттық статистика агенттігі мен оған
тікелей ... ... ... ... ... ... мен ... халық шаруашылық
салалары бойынша зерттеу жүргізу есеп беру ... ... ... ... сала ... ... өнімдердің түрлеріне, атқаратын істеріне
қарай есеп беру жұмыстарын әр ... ... ... ... орай
статистикалық есеп беру екі түрге бөлінеді. оның біріншісі – ... есеп ... яғни ... ... ... ... және
шаруашылықтар өз жұмыстары туралы керекті мәліметтерді ... ... ... Бұл ... ... ... бастапқы құжаттар
және бухгалтерлік есептер арқылы жинақтастырылады, өңделеді, ал содан кейін
мемлекетімізді басқару үшін ... ... – ішкі ... есеп
беру, яғни ведомстваның, министрліктің өздерінің ішкі істерін басқару үшін
қолданылатын мәліметтер жинағы. Оны ... ... – ... деп ... және ... есеп беру ... қолданылуына қарай
бір үлгідегі (бір типтегі) және мамандандырылған ... ... ... ... ... салаларына бір үлгідегі (типтегі) есеп беру
формасында көрсетілген көрсеткіштер ... яғни ... ... ... қоры мен жұмысшылардың тізімдік ... ... ... ... ... ... ұжымдар және шаруашылықтар
үшін бірдей формада (үлгіде) беріледі.
Мамандандырылған есеп беру формасында ... ... ... ұжым ... ... ... өндіретін өнімдерінің түрлеріне
байланысты ондағы көрсетілетін көрсеткіштер де өзгеріп отырады. ... ... және ... фабрикасының өндіретін өнімдерінің ... ... есеп беру ... ... ... айырмашылықтың бары немесе өнеркәсіп пен ауыл шаруашылық
арасындағы есеп беру ... ... ... бар екендігі
анық көрсетіледі.
Есеп беру мерзіміне байланысты мәліметтер ... ... ... шұғыл (бір күндік, бес күндік, он күндік, он бес
күндік), ... ... ... ... және ... ... есептен
басқасының барлығы ағымдағы есеп беру түріне жатады. Есеп беру мерзімінің
аралығы неғұрлым алшақ ... ... ... ондағы көрсетілген
көрсеткіштер көбірек болады немесе керісінше ... ... ... ... есеп беру ... ... ... мезгілдері дәл
көрсетіледі және дер кезінде орындау әр ... ... ... болып
табылады.
Есеп беру формасындағы мәліметтердің келіп түсуіне, ... ... және ... болып екіге бөлінеді. Негізгі, мәліметтер ... ... ... ... ал ... ... ... арқылы тек
шұғыл көрсеткіштер ғана беріледі
де, соңынан құжаттармен
Әрбір есеп беру формаларында төмендегідей реквизиттер міндетті түрде
көрсетілуі қажет.
1. есеп беру ... ... ... ... ... ... ... бекіткен уақыт мерзімі және нөмірі;
3. мәліметтердің есепке алынған уақыт мерзімі, ... есеп ... ... ... есеп беру формасы жіберілетін мекеменің аты, мекен – жайы;
6. есеп беру формасын жіберген мекеменің аты, мекен – ... ... ... және шаруашылық бағынатын министрліктің аты;
8. есеп беру формаларында көрсетілген көрсеткіштердің дұрыстығына,
нақтылығына ... ... ... ... мен аты – ... көрсетілуі керек;
Жоғарыда көрсетілген талаптарды толығымен орындау есеп жұмыстарын
басқару және оның дұрыс ұйымдастырылуы үшін өте қажет. ... ... ... ... Республикасының Ұлттық статистика агенттігі Қаржы
министрлігімен бірлесе отырып, ... ... есеп беру ... ... ... енгізуде және
сандық, сапалық (тиімдік) жақтарын қарастыруда. Барлық мемлекеттік
органдарға, ... ... ... ... кәсіпорындардың,
мекемелердің, ұжымдардың ... ... есеп беру ... ... ... ... етілмейді. Мемлекеттік статистика
органдарына заңсыз түрде пайдалынылған есеп беру формаларын жоюға және оны
қолданғандары ... ... ... ... Сондықтан, кез – келген
зерттеу жұмыстары үшін мәліметтерді жинауда қолданылатын есеп ... ... ... ... ... ғана ... тиіс.
Қазіргі кезде, республикамыздың егемендігі өз қолына тигеннен бастап
статистика ... ... ... ... қойылуда. Яғни
статистикалық мәліметтерді жинаудың, топтаудың, өңдеудің және қолданатын
органдарға дер кезінде жеткізіп ... жаңа ... ... ... ... олардың басты бағыты болып табылады. Бұл – есеп ... жаңа ... ... ... ... ... автоматтандырылған статистикалық ақпараттар жүйесін (АСАЖ)
және ғылыми негізге сүйене отырып, осы ... ... ... іске асыру деген ұғым.
Арнайы ұйымдастырылған бақылау. Әлеуметтік – экономикалық құбылыстар
мен ... ... ... да ... ... есеп беру ... көрсетілмеген жағдайларда, немесе есеп беру арқылы жинауға мүмкіндік
жоқ болса, онда сол керекті мәліметтерді жинау үшін ... ... ... ... ... ... әр ... бала
санын немесе әр отбасының азық – түлік және ... ... ... мәліметтерді тек арнайы ұйымдастырылған бақылау арқылы ғана жинауға
болады.
Кейінгі кезде біздің ... әр ... ... ұйымдастырылған
статистикалық бақылау жұмыстары жүргізілуде. Мысалы, оған халық санағы,
орнатылмаған құрал – ... ... мал ... құнды материалдарды
түгендеу, жұмысшылардың, қызметкерлердің және жұмысшылар мүшелерінің ... ... және ... ... ... ішіндегінің ең негізгісі – 9 -
10 жылда бір рет ... ...
... ... ... ... ... жұмыстарының
арқасында біз есеп
... ... ... ...
кез ... ... болашағы
үшін әлеуметтік –
жасауға, басқару істеріне толығымен қолдана аламыз.
Кейбір жағдайларда арнайы ұйымдастырылған ... ... есеп ... ... ... ... де болады. Бұған мысал
ретінде кәсіпорынның, мекеменің ... ... ... ... мен ... түгендеуді (тізімге алуды) айтуға болады. Демек, ... ... ... ... ... ... ... өткізілуі оған дейінгі жүргізілген даярлық ... ... оның дер ... ... тығыз байланысты.
3. Статистикалық бақылаудың түрлері.
Статистикалық ... ... ... ... ... ... ... бірі – бақылаудың түрін анықтау.
Ол бақылауды жүргізудің алдына қойған мақсатына байланысты. Статистикалық
бақылауды ... ... ... ... ... ... ... қамтылуына, яғни тіркелуіне қарай жаппай және жартылай
бақылау болып екіге бөлінеді.
Жаппай бақылау кезінде зерттелуге ... ... ... толығымен
түгел тіркеуге алынады. Оған мысал ретінде ... ... ... ... ... және т.б. ... бір ... жүргізіліп отыратын есеп беру формаларын алуға болады.
Сондықтан, жаппай бақылау бастапқы ... ... ... көзі болып
саналады. Сондай – ақ статистикалық зерттеу жұмыстарында жиі қолданылады.
Жартылай бақылау кезінде зерттелінетін ... ... ... ғана ... ... бақылау арқылы жиналған мәліметтер
жаппай бақылау мәліметтерімен салыстырғанда көлемі жағынан аз ... осы ... ... жиналған мәліметтердің қорытындысы жалпы жиынтық
көрсеткіштеріне жақын болуы тиіс. Яғни оны жаппай жиынтық ... ... ... ... ... отырған жиынтық бірліктерін толық қамту мүмкіндігі болмаған
жағдайда және шығын құны мен жұмыс көлемін көбейтпеу үшін жартылай ... ... ... – ақ, бұл ... ... бақылау арқылы жиналған
мәліметтердің дұрыстығын тексеру үшін да ... ... ... ... зерттеу тәсілдеріне қарай
ішінара, жеке ауқымды (монографиялық) және жиынтықтың негізгі бөлігі сияқты
үш түрге бөлінеді.
Ішінара бақылау. Егер, жалпы ... ... ... ... ... ... – ала іріктеліп алынған бөліктері негізінде ғылыми жүйеде
зерттелетін болса, онда оны ішінара бақылау деп атайды. Ішінара ... ең көп ... ... түрі және ... оның атқаратын рөлі (орны) өте жоғары.
Жеке ауқымды (монографиялық) бақылау. Егер, жеке ... ... ... ғана ... бір ... ... – ... жан –
жақты зерттелінетін, айқын (тәтіштеліп) жазу ... ... ... оны жеке ... ... ... деп ... Оның мысалы
ретінде озат кәсіпорындар мен шаруашылықтардың тәжірибесін тарату кезіндегі
мәліметтерді жазба ... ... ... білуді келтіруге болады.
Жалпы алғанда, жеке ... ... ... ... ... оның кемшіліктері мен жетіспеушіліктерінің бетін ашуға
мүмкіндік беретін ... ... ... саналады. Басқа тәсілдермен
салыстырғанда бұл ... ... ... ол ... жиынтықты зерттеуге
міндетті емес.
Жиынтықтың негізгі бөлігін бақылау. Статистикалық ... ... ... ... жалпы жиынтықтың ең негізгі бөлігін құрайтын, ал
үлесі ... аса ірі ... ... ... ... зерттелетін болса,
онда оны жиынтықтың негізгі бөлігі деп атайды. Мысалы, Алматы қаласы
бойынша колхоз ... ... ... ... ... ... ерекшелігі сол, мұнда бүкіл қаладағы базар бағасын толық зерттеуге
мүмкіншіліктің жоқтығына байланысты, тек орталық базар ... ... одан ... ... мәліметтерді барлық базарларға көрсеткіш
ретінде қолдануға болады.
Үзіліссіз немесе ағымдағы бақылау деп, болған ... ... ... тұрақты, жүйелі түрде, белгілі бір уақыт мерзімінде
тіркеуге алуды айтады. Мысалы, ... хал ... ... ... ... ... ... некелесу мен ажырасуды күндлікті тіркеп
отыру, ... ... ... ... алу, жұмысшылармен
қызметкерлердің жұмысқа келген, келмегендерін есепке алып отыру және т.с.с.
жатады. Тіркеудің осынау түрі ... жиі ... және ... оған ... ... көп ... бөлуде.
Үзілісті бақылау деп зерттеуге алынған құбылысты, процесті ұдайы,
бірақ, белгілі бір уақыт аралығында тіркеуге алуды ... ... ... ... мал ... өндірістік құрал – жабдықтарды есепке алу және
т.б. жатады.
Сонымен, статистикалық ... ... ... ... ... уақыт мерзіміне қара тіркеудің екі түрі де қолданылады. ... қай ... қай ... қолдану зерттеудің міндеті мен оның
ерекшелігіне тығыз байланысты екенін ... ... ... ... ... ... кезеңдік, мерзімдік және бір
жылғы болып ... ... ... ... бір уақыт аралығында тұрақты
түрде жүргізілетін болса, онда оны кезеңдік немесе мерзімдік, ал ... ... бір – ақ рет ... болса, онда оны бір жылғы
бақылау деп атайды.
Бақылау жүргізу кезінде бақылаудың ең ... ... ... уақыт
кезеңін анықтау саналады. Статистикалық бақылаудың шекті кезеңі дегеніміз –
зерттеу жұмыстарын есепке ... күн мен ... ... ... 1989 ... өткізілген халық санағы кезінде есепке алу уақыт кезеңі қаңтардың 11
– нен 12 – не ... ... ... 12.00 болып есептелінді. Бұл дегеніміз –
осы көрсетілген уақытқа дейінгі болған барлық адамдар ғана халық санағының
есебіне алынды деген ұғым. Атап ... ... ... 12.00 дейін дүниеге
келген балалар санаққа жатқызылады да, ал содан кейін ... ... ... ... ... өлгендерді есепке алу ... ... 11 – нен 12 – не ... түнгі сағат 12 – ... ... ... ... санақ есебіне алынбайдыда, ал содан кейін
қайтыс болғандар болса , санақ есебіне ... ... ... ... ... ол адам тірі болды. Мұндай шартты уақыт кезеңін белгілеу
қоғамымыздағы өзгерістердің жиі болып тұратындығына және есеп ... ... ... қатысты.
4. Статистикалық бақылаудың тәсілдері.
Керекті мәліметтерді ... ... ... ... анықтау
статистикалық зерттеу жұмыстарын ұйымдастырудың ішіндегі ең күрделі ... ... ... ... ... ... жолдары бар,
олар тікелей қатысу, құжаттар және сұрақ – ждауап арқылы болып үш түрге
бөлінеді.
Тікелей ... ... ... Егер ... ... ... ... бірліктерін арнайы адамның өзі өлшеу, санау арқылы ... ... ... онда оны ... қатысу арқылы мәліметтер жинау тәсілі деп
атайды. Мысалы, құнды тауарлар мен бағалы бұйымдарды ... ... ... ... және т.б. Бұл ... ... зерттеудің
жетілген түрі болып саналады және одан алынған мәліметтер нақты, толық
болып келеді.
Құжаттар ... ... Егер ... ... ... кезінде
қажетті мәліметтер тиісті құжаттармен куәландырлыса, яғни есеп ... ... ... болса, онда оны құжаттар арқылы мәліметтер
жинау тәсілі деп ... ... ... ... ... есеп беру формаларын толтыру арқылы жиналады. Және ондағы
көрсеткіштер халық ... ... ... ... ... ... жан – жақты суреттейді. Сондықтан, статистика органдарына әрбір
кәсіпорын, ... ұжым ... ... және ... уақытты қажетті
мәліметтерді тапсырады, ал олар оған талдау жұмыстарын жүргізеді.
Сұрақ – жауап арқылы жинау. ... ... ... мәоліметтерді
тікелей өлшеу, санау немесе құжаттар арқылы жинауға ... ... ... керекті мәліметтерді жинау үшін сұрақ – ... ... ... – жауап тәсілі деп керекті мәліметтерді сұралушы
адамдардың айтқандары бойынша сұрақ немесе ... ... ... ... жинауды айтады. Мысалы, халық санағы кезінде есепші санақ қағаздарын
адамдардың өз аузымен айтқандары бойынша толтырады. Сұрақ – ... ... ... ... ... ... ... жүргізіледі және оның
экспидициялық, тілшілік, сауал – сұрақтық және өзін - өзі тіркеу ... ... ... ... ... жинау кезінде арнайы дайындықтан
өткен адамдар (санақшылар немесе тіркеушілер) сұралушымен ... ... ... ... ауызша сұрау арқылы санақ немесе
сұрақ қағаздарына ... да, ... оны ... ... Бұл ... ... халық санағын жүргізу кездерінде жұмсалынады.
Сонымен қатар, бұл тәсіл қажырлы еңбекті қажет етеді және ... ... ... ... өте жоғары болады.
