Адам өміріндегі философиялық көзқарастың тәжірибелік маңызы
ЖОСПАР
Кіріспе.......................
Философияның адам мен қоғам өміріндегі рөлі 2
Дүниеге көзқарас 2
Дүниеге философиялық көзқарас 6
Қорытынды.....................
Қолданылған әдебиеттер тізімі........................
Философияның адам мен қоғам өміріндегі ролі
Білікті маман, зерделі азамат болып өсіп шығуға, ертең халық шаруашылығының тұтқасын ұстап, ел тағдырын шешуге, қоғам дамуының жауапкершілігін мойнына алуға ұмтылған әрбір жас үшін философия пәнін оқып-үйрену өте қажет. Онсыз мынау күрделі, сансалалы, қатпар-қатпар дүниенің, бүкіл әлемнің ішкі сырын, табиғатын, дамуының мән-мағынасын ұғыну мүмкін емес. Философияны оқып үйрену — іске творчестволықпен қараудың, ойлана-толғана білудің, түрлі құбылыстарды талдап, маңыздысын ажырата білудің, ой-өрісті кеңейтудің, жан-жақтылық пен жоғары мәдениеттің кепілі. Бұған бүкіл адамзаттың жүріп өткен тарихи жолы куә.
Философия — бүкіл ғылыми жүйелердің көнесі. Ол қауымдық құрылыс ыдырап, қоғам құл иеленушілік дәуірге аяқ басар мезгілде, мифологиялық — діни түсініктермен күрес барысында қалыптасты, сол кездегі пайда болған барлық білімнің басын құрады. Грек тілінен аударғанда «философия» ұғымы «данышпандыққа құштарлық» деген мағына беретіндігі де тегін емес. Философияның басты ерекшелігі әлемді, бүкіл дүниені тұтас қарастырады, оның ішкі байланысын, жалпы даму заңдылықтарын зерттейді. Яғни, ол — дүниетанымдық ғылыми жүйе болып табылады. Сондықтан философияның маңызын, құрылымын, пәнін тереңдеп білу үшін, ең әуелі, оның дүниетаныммен байланысын, арақатынасын қарастырып көрелік.
Дүниеге көзқарас
Дүниетаным, дүниеге көзқарас дегеніміз — айнала қоршаған орта, бүкіл әлем, тұтас дүние туралы, ондағы адамның орны, тіршіліктің мән-мағынасы туралы көзқарастардың, пікірлер мен түсініктердің жүйеленген жиынтығы.
Дүниеге көзқарас адам қоғамымен бірге пайда болған қоғамдық тарихи құбылыс. Оның шығуының қайнар көзі — өмірдің өзі, адамның тіршілік болмысы. Расында, дүниенің пайда болуы, оның зволюциялық тұрғыдан жетілу ерекшеліктері, адамның дүниедегі орны, болмыстың мән-жайы, адамзат өніп-өсуінің сипаты мен бағдары сияқты мәселелер қай дәуірде де адамдарды толғандырып, көкейлерінен кетпей, ізденіске салды. Сөйтіп, әлем құбылыстарын түсіндіруге талпынған әрекеттер дами берді. Ал қоғамдық өмірдің ілгері басуы, бір кезеңнен екіншісіне өтуі, олардың сабақтастығы, өмір салтының материалдық және рухани деңгейінің жоғарылауы, яғни еңбек өнімділігінің артып, тәжірибенің молаюы дүниетанымдық ықыласты жетілдіре түсті. Осы факторлар өмірдің негізгі мәселелерін ескерусіз қалдырмай, ол туралы түсініктерді үнемі дамытып, тереңдетіп отырды.
Дүниеге көзқарастың негізгі ұғымдары «дүние» және «адам». Олар ажырамас бірлікте. Яғни адамнан бөлектенген дүние және табиғат, сондай-ақ сыртқы дүниеімен салыстырылмаған адамның іс-әрекеті, ішкі рухани өмірі, әрқайсысы өз бетінше дүниетанымды құрай алмайды. Дүниеге қатынасы арқылы адам өзінің тағдыры мен өмірлік позициясы, сүйіспеншілігі мен сенімі туралы белгілі бір көзқарастар аумағын кеңейтеді. Адам мен дүние арақатынастары бір-бірімен жаңа байланыста қаралған сайын, сыртқы материалдық әлем және ішкі рухани дүние туралы түсініктер тиянақталынады. Осыдан келіп дүниеге көзқараста, біріншіден, әлем, табиғат және қоғам туралы, олардың бірлігі туралы, екіншіден, адам және оның дүниедегі орны туралы, үшіншіден, болмыс пен болашақтың мән-жайы туралы көңілге қонымды түсініктер қалыптаса бастайды.
Дүниетанымның, дүниеге көзқарастың тұтастығын құрастыратын негіз — білім. Ертедегі ойшылдар тек білім ғана надандықты жоятынын, қала берсе, халық пен халықты теңестіретін күш екеніне кәміл сенді. «Ештеңе білмейтін және бірдеңе білейінші деп талпынбайтын адам — өте нашар адам»— деп ертедегі грек философы Платон бекер айтпаған. Әл-Фараби бабамыз айтқандай: «Білімді болу деген сөз — белгісіз нәрсені ашу, игеру қабілетіне ие болу деген сөз». Ал халқымыз «білім — ырыс қазығы» дейді. Білім тереңдеген сайын, ғылыми арнаға түскен сайын одан бастау алатын дүниеге көзқараста нақтыланып, екшеленіп, жүйелік, тұрақтылық сипатқа ие болады. Білім адамның көкірегіне қоныс теуіп, санасына ұялап, оның өмір тәжірибесінің елегінен өтіп барып, сенімге айналады. Сенім дегеніміз — дүниеге көзқарастың түп қазығы, бағыттаушысы, адамның өз позициясына, тоқыған ойына, істеген ісіне, ұмтылған мұрат-мақсатына деген беріктігі. Сенімі берік адамның көзқарасы, дүниетанымы нақты, ісі қонымды, бағыты қашан да айқын.
Дүниеге көзқарас адам қызметіне, оның белсенділігі мен әлеуметтік бағдарына шешуші ықпал тигізеді. Сондай-ақ, дүниеге көзқарастың қалыптасуы мен дамуының өзі табиғи, әлеуметтік және нақты мәдени ортаға тәуелді. Осы тұрғыдан алғанда дүниеге көзқарастарды ғылыми және ғылыми емес, қарапайым деп бөлуге болады.
Дүниеге көзқарастың кең тараған түрі — ғылыми емес, қарапайым көзқарастар. Олар күнделікті қызмет әрекет барысында қалыптасады, өмірдің қалған салаларына назар аудармайды, жеке фактілерден нәр алып, олардың сапалық ерекшеліктерін ескере бермейді. Дәйекті білімнен гөрі, жалпылама, сыдыртпа «білімпаздық» басым. Сөйтіп, қарапайым дүниетанымда мифологиялық, діни және ғылыми көзқарастар, материалистік және идеалистік ағымдар араласып, шатысып жатады.
Ал тарихи тұрғыдан алғанда қоғамдық өмірдің болмысы мен санасының жетілу дәрежесіне байланысты дүниеге көзқарастың мифологиялық, діни, натурфилософиялық және философиялық түрлері қалыптасты.
Адамзат қоғамымен бірге қалыптасқан мифологиялық дүние көзқарасына тән нәрсе — адам қоршаған ортадан өзін ажырата алмауы, құбылыстардың құрамындағы ұқсастықты ғана пайымдау, сананың, өнердің, дәстүрдің бір ғана сипатына — символдың қызметіне ерекше көңіл бөлу. Осыдан келіп, мифтік көзқараста білімсіздік, ырымшылдық, аңқаулық, алданушылық, бұрмалаушылық пен соқыр сенім элементтері қат-қабатымен кезігеді. Миф — адамның қауымдық санасының алғашқы қалыптасуының көрінісі. Ол ешбір құбылыстың түп негізін, шығу себебін ашпайды. Тек ғажайып құбылыстарға көңіл аударады, оларды сол күйінде ұғынуды, қабылдауды талап етеді.
Діни негіздегі дүние көзқарасы мифологиялық сананың табиғи жалғасы. Діни дүниетаным табиғаттан тыс, құдіретті күшке адамның мүлтіксіз бағынуын уағыздайды. Адам санасында табиғи құбылыстардың бұрмаланған бейнесін туғызады, оны табиғатты өзгерту мүмкіндігінен шеттеуге бейімдейді.
Мифология мен діни сананың кемістіктеріне қарсы күресті біршама батылдықпен жүргізген натуралистік философия болды. Ол жеке жаратылыстану ғылымдарының тұжырымдарына сүйене отырып, табиғат туралы тұтас көзқарас қалыптастыруга тырысты. Бірақ онда дүниені өзгермейтін нәрсе ретінде қарастыру басым еді.
Натуралистік дүниеге көзқараста жаратушының даралығын дәлелдейтін тұжырымдар да аз емес. Әйтсе де, XVIII — XIX ғ. бұл дүниетанымда табиғатқа деген материалистік көзқарас жүйеге келтірілді. «...сол кездегі философияның сіңірген аса зор еңбегі мынау деп білу керек,— дейді Энгельс,— ол өз заманындағы жаратылыстану ғылыми білімдердің таяздығына қарамастан, түзу жолдан жаңылған жоқ. Спинозадан бастап ұлы француз материалистеріне дейін ол дүниенің мәнін өзі арқылы түсіндіруге табандылықпен әрекеттеніп, мұны толық дәлелдеп шығу ісін болашақ жаратылыстануға тапсырды».
Ал, философиялық ойталғамдар мен тұжырымдар таптың қоғамның орнығуы барысында, яғни ертедегі Қытай, Греция, Үнді елдерінде айқынырақ қалыптасты. Осы кезеңде экономика мен саудасаттық, саяси құрылым мен мәдениет ошақтары ірі-ірі қалаларда шоғырланды. Жерге жеке меншік орнады. Өндіріс құралдарының шоғырлануы еңбек бөлінісін тездетті, әрі тереңдетті.
Біреулердің қолында өндіріс байлығы, саяси билік, жерді, сондағы бар мүліктерді иемденуге мүмкіндіктері сақталынды. Басым көпшілік, бұқара қауым мұндай игілік пен праводан мүлде айырылды.
Өндіріс өсті, өндіріспен бірге өндіргіш күш те жетілді. Осыдан адамның табиғи ортадан тәуелсіздігі дербестелінді, керісінше, адамдар арасындағы қарым-қатынаста практикалық саяси тәуелділік тұрақталынды. Қоғамдық қайшылықта адам тұлғаланды, қажетті күшке айналды. Сонымен қатар адамның әлеуметтік жағдайы мен жеке билік арасындағы алшақтық күшейе түсті. Жеке билік өзімшілдікті орнықтырды, оран әлеуметтік мән берді.
Таптық қайшылық қоғамдық өмірдің күрделі мәселелерін күн тәртібіне қойды. Қайшылық салдарынан таным мен өндіріс қызметі, ой еңбегі мен дене еңбегі бір-бірінен дараланып бөлінді. Білім жеке биліктің есебімен ғана практикалық қолдау тапты. Міне, осы жағдайда дүниеге деген көзқарас қалыптасты.
Бір жағынан, өмір мен сұлулық, бақыт пен болашақ жайлы сезімтал көзқарастар дами түсті. Жеке адамның артықшылығын мойындаушылық үдеді. Адамзат күші табиғаттағы ең керемет күш деп ұғынушылық негіз алды. Адам өз тағдыры үшін өзінің де, өзгенің де ой-пікіріне талғаммен қарайтын болды.
Екіншіден, шындық пен білім үшін күрес ымырасыздықпен жүргізіліп, шынайы күшке қуат берді. Ертедегі грек ойшылдары үшін философия дегеніміз — болмыстың алғашқы бастамасы мен себебін іздеу, мән жөніндегі ілім, шындықты пайымдау, болмысты құдірет күш Алла тағаламен теңестірудің баламасын табуға үйрететін қабілеттілік деп түсінілді.
Парасат пен дүниені ұғыну өздігінен келмейді, күресте қалыптасады. Ал күрес білім мен практиканың көкжиектерін кеңейтті, мифологиялық наным мен теріс ұғыныстардың қай-қайсысына болмасын бөгет жасады. Әлеуметтік дертке қарсы күресте адам да, қоғам да, олардың көзқарастары да мәдениеттің жаңа сатысына көтерілді. Билікке қареы ымырасыздықтың барысында ескі мифологиялық санадан жаңа, философиялық білімге бетбұрыс басталды.
Дүниеге философиялық көзқарас
Ой жүйесінің ең жоғарғы деңгейі — дүниеге философиялық көзқарас. Дүниеге философиялық көзқарас дегенде дүниені, табиғи және қоғамдық құбылыстарды ой жүзінде түсініп-ұғыну, табиғат пен адам арасындағы байланыстар, әрекеттің және қарым-қатынастың саңада ерекше бейнелену формасын айтамыз.
Адамдардың жаһанды танып-білуге, тіршілік болмысының мән-жайын ұрынуға және болашаққа көз жеткізуіне көмектесетін идеялар, принциптер, теориялар, мақсат-мұраттар дүниеге философиялық көзқарасты құрайды. Сонымен бірге сана қызметін реттеуші ой-пікірлер, адамның әлеуметтік позициясын бейнелейтін білімдер бағдары да оған негіз болады.
Философия адам санасының мазмұны мен табиғаты туралы мәселені зерттейді. Сана дүние туралы ой, бейне мен ол ойдан тысқары тұрған әлем арасындағы қатынас арқылы талдауға алынып, қарастырылады. Басқаша айтқанда, философ өз ойлануының жемісін өзінен тысқары тұрған тәуелсіз дүниемен салыстырады. Осы бағытта ол ақиқат пен адасудың, білім мен болжамның, болмыстың шындығы мен ол туралы қиял пікірдің ара жігін ажыратудың қажеттілігін және маңызын түсінеді.
Философия таным процесінде ненің дәлелді, дұрыстығын және керісінше, ненің дәлелсіз, қателігін көрсететін мәселелерді қарастырады, теориялық ойланудың жалпы танымдық мәселелерімен шұғылданады. Философияның тарихында дүниеге көзқарас ұдайы түрленіп, толысып отырады. Дегенмен дүниетанымдық процесте үнемі кезігіп отыратын мәселе де бар. Ол, Энгельстің айтуынша «...ойлаудың болмысқа қатынасы туралы мәселе». Бұл мәселені, Энгельс философияның негізгі мәселесі — деді. Оның себебі мен мәнісі неде?
Адам дүниемен қарым-қатынаста болғанда, болмыстың екі жағы да — материалдыққа және идеалдыққа душар бола ды. Материалды дүниеге айналадағы қоршаған заттардың бәрі, яғни адамның санасынан, ой жүйесінен тысқары, әрі одан тәуелсіз, объективті түрде өмір сүретіннің бәрі жатады. Ал идеалды, яғни рухани дүниеге санадағы, ойдағы, көкейдегі субъективті құбылыстар (ойлар, сезімдер, психикалық қасиеттер) жатады. Осылардың арақатынасы, байланысы қандай? Ойдың болмысқа, материяның рухқа қатынасы қалай?
Міне, осы сұрақ философияның негізгі мәселесі болып табылады. Бұл мәселенің бірінші жағы — материя алғашқы ма, жоқ әлде рух, сана шешуші, алғашқы болып табыла ма деген сұрақтарға кеп саяды.
«Осы мәселелерге қалай жауап берулеріне қарай,— дейді Энгельс,— философтар екі үлкен лагерьге бөлінді. Олардың ішінен рух табиғаттан бұрын өмір сүрді дегендері... идеалистік лагерьді құрды. Ал табиғатты бірінші деп есептегендері материализмнің әр түрлі мектептеріне қосылды.
Материализм мен идеализм негізгі осы мағынада қолданылады, Олардың арасындағы күрес философия дамуының түбегейлі бағытын анықтады. Бірақта осы күрестің қалыптасуы адам қызметінің мазмұнына тәуелді және материализм мен идеализмнің түрлеріне байланысты.
Сөйтіп, философияның негізгі мәселесінің бастапқы, онтологиялық, жағы бар. Онтология болмыс дамуының жалпылама заңы туралы ілім. Онтологиялық мәселе материалистер үшін сыртқы дүниенің объективті өмір сүруін, оның мәңгі, шексіз тіршілігін мойындаушылық, ал идеалистер үшін рухтың болмысын алғашқы, қозғаушы күш ретінде уағыздаушылық. Бірақта сыртқы және ішкі дүниенің өзгерістері туралы көзқарастар үнемі жаңарып отырды. Осыдан материализмнің негізгі үш тарихи түрін ажыратуға болады: тұрпайы материализм, механикалық-метафизикалық және диалектикалық материализм.
«Материализм» деген ұғым философияда негізінен XVII ғасырда тұрақтанса да, ол туралы көзқарастар ертедегі Үнді, Қытай, Грек елдерінде қалыптаса бастады. Тұрпайы материализм құлдық қоғамның туындысы. Оның өкілдері (Лао-цзы, Ян Чжу, Ван Чун, локаята мектебі, Гераклит, Анаксагор, Эмпедокл, Демокрит, Эпикур және т. б.) дүниенің материалдығын және оның адамның санасынан тәуелсіздігін мойындады. Әйтседе дүниенің көрнекті көріністері мен елестеушіліктері оның қасиеттері мен құрамы туралы жалпылама түсініктерден құралды, соларға теңестірілді. Дүниеге деген көзқарас жалпы бір деңгейге тиянақталынса да, грек философтары табиғатқа тән, ортақ бастаманы — дүниенің негізі саналатын түпкі субстанцияны табуға тырысты, Левкипп және Демокриттің материяның атомдық құрылысы туралы гипотезасы ертедегі материалистік ілімнің үлкен бір жемісі болды.
Материализмнің келесі түрі
капитализмнің қалыптасу
Метафизикалық материализм ілімі сыңаржақты еді. Оның басты үш кемшілігін Энгельс атап көрсетті. Метафизикалық материализм, біріншіден, табиғаттың күллі құбылыстарын тек механиканың заңдары арқылы түсіндіріп бақты, механика заңын физикалық, химиялық, биологиялық процестерге таратты, екіншіден, дүниені процесс ретінде, оның даму күйінде қарастыра алмады, яғни бұл философияда метафизикалық ойлану басым еді, үшіншіден, қоғамдың құбылыстарды, қоғамның тарихын қарастырғанда идеалистік көзқарас, идеалистік түсініктен арыла алмады.
XIX ғасырда материализмнің ең жоғары да жүйелі түрі — диалектикалық материализм қалыптасты. Диалектикалық материализмнің негізін қалаушылар Маркс пен Энгельс, оны дамытушылардың бірі Ленин. Диалектикалық материализмнің қайнар көздері — дүние туралы барлық ғылыми жетістіктерге сүйену, оларды тұжырымдау; материализм мен диалектиканы дамытудағы философиялық дәстүрлерді сын көзқарасымен жалғастыру; теорияның революциялық күрестің практикасымен тығыз байланысын қарастыру, оны басшылыққа алу. Осы бағыттағы қағидалар мен тұжырымдар философиялық материализмді, материалистік диалектиканы дамытты, оларды өзара ұштастырды,
Философияның тарихында идеализм материализмнің қашанда болмасын антиподы болды. Идеалистік лагерьдің де екі классикалық түрі бар. Олар объективті және субъективті идеалистік ағымдар. Объективті ағымдағы идеалистік ілім (Веданта, Конфуцианство) діни — мифологиялық түсініктерден әрдайым нәр алды. Платон мен Гегель философиясында объективті идеализмнің жүйесі жасалынды, теориялық негізі анықталды. Объективті идеализм екі басты қағидаға сүйенді: идея, pyx қайсыбір нәрсенің болмасын анықтаушы бастамасы және олар адамдардан тыс, тәуелсіз өмір сүре алады. Рух та, идея да уақытпен де, кеңістікпен де санаспайды. Сондық тан да оларды құдіретті күшпен, құдаймен парапар санау бекер емес.
Субъективті идеализм (Беркли, Юм, Мах т. б.) санадан тыс өмір сүретін болмысты мойындамайды, қабылдамайды Ол үшін, заттар адамның санасынан бөлек өмір сүрмейді, өйткені олар біздің түйсіктеріміздің жиынтығы болып табылады. Сөйтіп, бүкіл дүние адамның, субъективтің санасына көшіріледі. Түйсік те, идея да тек санада ғана бар болады, сол арқылы ғана өзі жеке өзіндік түрге айналмаң, Адамның психикалық дүниесінен табиғат та, кейін қоғамдық сана да шығарылады.
Философияда дуалистік ағымдар да (Декарт, Кант) болды. Дуализм дүниенің екі бірдей бастамасын — материя мен рухты, материалдық және идеалдылықты өзара тепе-тең субстанция ретінде қарастырды. Декарттың пікірінше, психикалық және физиологиялық процестер бір-біріне тәуелсіз, қатар өтіп жатады.
Дуализм философиялық ағымдардың аралық формасы. Ол материализм мен идеализмді өзара ымыраға келтірмек болды. Алайда ол әрекет аяқсыз қалды. Дегенмен дуалистік пікірде дүниетанымдық мағына да бар. Бұл жайында Ленин былай деді: «Әрине, материя мен сананың қарама-қарсылығының да тек өте шектелген саланың шектерінде ғана абсолюттік маңызы бар: бұл ретте алғашқы деп нені, соңғы деп нені есептеу керек деген негізгі гносеологиялық мәселенің шегінде ғана абсолюттік маңызы бар. Бұл шектерден тыс ол қарама-қарсылықтың салыстырмалылығы даусыз».
Идеалистік түсініктердің негізгі мәселеге айналуының тағы бір себебі, олар, әсіресе орта ғасырда, дінмен ұштасып, үстемдігін жүргізді. «Осыдан — дейді Энгельс,— ойлаудың болмысқа қатысы туралы мәселе, бірінші болып табылатын не: pyx па әлде табиғат па деген мәселе,— дүниені жаратты ма, әлде ол белгісіз ежелгі уақыттан бері өмір сүріп келе ме — деген неғұрлым қатаң формаға көшті.»
Тек буржуазиялық революцияның барысында ғана клерикализмнің рухани, діни диктатурасы әлсіреп, философияның негізгі мәселесі толығырақ қойылды. Нені және қалай өзгертуге болады деген көзқарасқа орай адам өзін табиғаттан тыс қарап, әлеуметтік өмірдегі өз орнын дұрыс түсіне бастады Қоғамдық қызметінде болмыстың материалдық және идеал дық, объективті және субъективті жақтарын қамтыды, не нәр сені рухани немесе материалдық дүниеге жатқызуға бола тынын қарастырды, оларды тану жолдарын іздестірді.
Сондай-ақ философияның негізгі мәселесінің екінші жағы бар. Ол Энгельс айтқандай біздің ойларымыздың дүниеге қатынасын қарастырды. Бұл — гносеологиялық, танымдық мәселе. Оның негізін бейнелеу процесі, яғни шын дүниені танып-білуге біздің ойлауымыздың қабілеті жете ме, дүние туралы түсініктеріміз бен ұғымдарымыз шындықтың бейнесін жасай ала ма деген мәселелер құрайды.
Философтар дүниені тануға болатынына үзілді-кесілді күмән келтірмеді. Бірақта дүние дегенде идеалистер тек рухани дүниені ғана ескерді, оол арқылы қалған құбылыстарды түсінуге болады деді. Ескі материализм өкілдері болса табиғатқа ғана басым назар салды. Ойлануды оның көшірмесі, көлеңкесі, көрінісі деп ұғынды. Сонда да дүниені әбден жете тану мүмкіндігін таласқа салатын ағымдар болды. Лениннің сөзімен айтқанда, материализм мен идеализмнің арасында «осындай ағымдар — агностицизмнің әр түрлі сарындары бар».
Агностицизм (Юм, Кант және т. б.) дүниені толық не жартылай тануға болатынына күмән келтіретін ілім, танымның ақиқаттығы туралы мәселені біржолата шешуге болмайды деген қағиданы ұстайтын көзқарас. Мысалы, Канттың ұйғарымынша, заттардың сыртқы көрінісін, табиғаттың құбылыстарын ғана тануға болады, олардың ішкі байланыстары мен мазмұнын, даму заңдылықтарын санада толық, тұтас бейнелеу екіталай.
Оның ойының тоқетері — заттардың мәнісін дәлелді, объективті тұрғыдан тануға болмайды. Кант соңғы нәрсені «өзіндік зат» деп атады. Ол дүниені тануға болатын «біздік зат» және бейнелеуге келмейтін «өзіндік зат» деп екіге бөлді.
Философияның осындай бұлтақтарының теріске шығарылуы, дейді Энгельс, «практикада, атап айтқанда, экспериментте және өнеркәсіпте жатыр». Түсінігімізді шындықпен растап, оны мақсаттарымызға дұрыс қызмет еткізе алсаң», онда ол түсініп болмайды деген «өзіндік затының құрығаны».
Сонымен қоғамдық сана материалдық өмірден және саяси-әлеуметтік практикадан алшаң қаралатын болса, онда ол тарих пен табиғатты тура, толық түсіндіре алмайды. Осы негізгі қағиданы идеализмнің объективті және субъективті түрлері ескермеді, ал ескі материализмнің ағымдары оны дұрыс түсінбеді. Осыдан келіп, философия дүниетанымдық мәселені — адамның материалдық және рухани өміріне қатынасын — екі қарама-қарсы позициядан (материалистік және идеалистік) және екі қарама-қарсы тәсіл тұрғысынан (диалектикалық және метафизикалық) талқылады. Философиялық, тұжырымда ойлау сипаты мен тіршілік сипаты өзара ұштаса бермеді. Метафизикалық екі дүниені бір-бірінен алшақ, жатқан, өзгермейтін күйде және сыңаржақты бағалады.
Сондықтан да, біріншіден, философияның бейнелеу, талдап қорыту, методологиялық және болжамдық функциялары, екіншіден, дүниеге философиялық көзқарастың ғылыми білімді жинақтайтын, ұйымдастыратын, ерекшелігі жөнді ескерілмеді. Онсыз философияның негізгі мәселесін, оның пәнін және дүниеге философиялық көзқарастың міндеттерін анықтау мүмкін емес еді. Философиялық көзқарастың құндылығы — объективті шындықты және адам өмірін тұтас бейнелеуге жеткізе алатындығында, ғылыми және гуманистік көзқарастарды біріктіріп қалыптастыра алатын әрекетінде, ол бейнелеудің де, көзқарастың да, теориялық және практикалық қызметтің де жалпылама принциптерін іздестіреді.
Дүниетаным, дүниеге көзқарас дегеніміз — айнала қоршаған орта, бүкіл әлем, тұтас дүние туралы, ондағы адамның орны, тіршіліктің мән-мағынасы туралы көзқарастардың, пікірлер мен түсініктердің жүйеленген жиынтығы дедік.
Осы дүниеге көзқарас адам қоғамымен бірге пайда болған қоғамдық тарихи құбылыс болса, оның шығуының қайнар көзі — өмірдің өзі, адамның тіршілік болмысы.
Дүниеге көзқарастың кең тараған түрі — ғылыми емес, қарапайым көзқарастар. Олар күнделікті қызмет әрекет барысында қалыптасады, өмірдің қалған салаларына назар аудармайды, жеке фактілерден нәр алып, олардың сапалық ерекшеліктерін ескере бермейді. Дәйекті білімнен гөрі, жалпылама, сыдыртпа «білімпаздық» басым. Сөйтіп, қарапайым дүниетанымда мифологиялық, діни және ғылыми көзқарастар, материалистік және идеалистік ағымдар араласып, шатысып жатады.
Ал тарихи тұрғыдан алғанда
қоғамдық өмірдің болмысы мен
санасының жетілу дәрежесіне байланысты
дүниеге көзқарастың
Ой жүйесінің ең жоғарғы деңгейі — дүниеге философиялық көзқарас. Дүниеге философиялық көзқарас дегенде дүниені, табиғи және қоғамдық құбылыстарды ой жүзінде түсініп-ұғыну, табиғат пен адам арасындағы байланыстар, әрекеттің және қарым-қатынастың санада ерекше бейнелену формасын айтылады.
Адамдардың жаһанды танып-
Философия таным процесінде ненің дәлелді, дұрыстығын және керісінше, ненің дәлелсіз, қателігін көрсететін мәселелерді қарастырады, теориялық ойланудың жалпы танымдық мәселелерімен шұғылданады. Философияның тарихында дүниеге көзқарас ұдайы түрленіп, толысып отырады. Дегенмен дүниетанымдық процесте үнемі кезігіп отыратын мәселе де бар. Ол, Энгельстің айтуынша «...ойлаудың болмысқа қатынасы туралы мәселе». Бұл мәселені, Энгельс философияның негізгі мәселесі — деді.
Адам дүниемен қарым-қатынаста болғанда, болмыстың екі жағы да — материалдыққа және идеалдыққа душар болады. Материалды дүниеге айналадағы қоршаған заттардың бәрі, яғни адамның санасынан, ой жүйесінен тысқары, әрі одан тәуелсіз, объективті түрде өмір сүретіннің бәрі жатады. Ал идеалды, яғни рухани дүниеге санадағы, ойдағы, көкейдегі субъективті құбылыстар (ойлар, сезімдер, психикалық қасиеттер) жатады. Осылардың арақатынасы, байланысы қандай? Ойдың болмысқа, материяның рухқа қатынасы қалай?
Міне, осы сұрақ философияның негізгі мәселесі болып табылады.
Философтар дүниені тануға болатынына үзілді-кесілді күмән келтірмеді. Бірақта дүние дегенде идеалистер тек рухани дүниені ғана ескерді, ол арқылы қалған құбылыстарды түсінуге болады деді. Ескі материализм өкілдері болса табиғатқа ғана басым назар салды. Ойлануды оның көшірмесі, көлеңкесі, көрінісі деп ұғынды.
Қорыта келгенде, философиялық көзқарастың құндылығы — объективті шындықты және адам өмірін тұтас бейнелеуге жеткізе алатындығында, ғылыми және гуманистік көзқарастарды біріктіріп қалыптастыра алатын әрекетінде, ол бейнелеудің де, көзқарастың да, теориялық және практикалық қызметтің де жалпылама принциптерін іздестіреді.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
- Ә. Х. Тұрғынбаев. “Философия” оқулығы, Алматы, “Білім”. 2001.
- Философия және мәдениеттану: Оқу құралы/Құраст. Ж.Алтаев, Т.Ғабитов, А.Қасабеков және т.б. – Алматы, Жеті жарғы, 1998. – 272 б.
- Кішібеков Д., Сыдықов Ұ. Философия. Оқулық.— Алматы: Атамұра — Қазақстан, 1994.— 344 бет.
- Ғабитов Т. Философия. Оқулық. Алматы, 2003.
- Әбішев Философия теориясы. Алматы, 2002.
- Есімов Сана болмысы. Алматы, 2003.
- Адам өміріне қарсы қылмыстар түсінігі,түрлері
- Адам өмірінің ұзақ уақытқа жоспарланған модельді нұсқалары
- Адам – өндірістік орын
- Адам патологиясына тұқым қуалаушылық пен ортаның рөлі
- Адам проблемасы философия
- Адам проблемасы философия тарихында
- Адам психологиясы
- Адам организмінің жалпы сызбанұсқасы
- Адам организмінің өсуі мен дамуының негізгі заңдылықтары
- Адам организмінің өсуі мен дамуының негізгі заңдылықтары
- Адам организмндегі химиялық элементтердің биологиялық рөлі
- Адам өлтіру: жай және ауырлатылған түрлері
- Адам өміріндегі достықтың мәні
- Адам өміріндегі ең тамаша нәрсе – оның басқа адамдармен қарым-қатынасы
