Активтер есебінің міндеттері, активтерді классификациялау. Активтер қозғалысын құжаттық өңдеу

Қазақстан Республикасы Ғылым және Білім министрлігі Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті

Тақырыбы:   Активтер есебінің міндеттері, активтерді классификациялау. Активтер қозғалысын құжаттық өңдеу.

                Орындаған: Рүстемова А

УА - 903

               Тексерген: Ахунова Д. З.

Семей – 2013

Активтерді бухгалтерлік есептеу есептік тіркемелердегі активтер түсімінің, олардың бюджеттік  ұйым ішінде ауыстырылуының, сондай-ақ әрбір обьектінің (заттың, заттар тобының) сақталуына және дұрыс пайдаланылуын бақылаудың құжаттық түрғыдан дұрыс рәсімделуін және уақытында көрсетілуін қамта-масыз етеді.

Активтерге  мыналар жатады: жылжымайтын мүліктер (жер бөліктері, ғимараттар, құрылыстар, көпжылдық ағаштар және жермен тығыз байланысты, жылжытқанда олардың мақсатына зиян келтірілмеуі мүмкін емес, басқа обьектілер), көлік құрадары, жабдықтар, өндірістік және шаруашылық құрал-саймандар, ересек жұмыстық және өнім беретін мал, арнаулы құрал-саймандар, өзге активтер.

Активтерге  сондай-ақ жерді жақсартуға аралған күрделі салымдар (суландыру, құрғату, ирригациялау және басқа жұмыстар) және жалға алынған ғимараттар, құрылыстар және активтерге жататын баска да активтер.

Көпжылдық ағаштарға, жерді жақсартуға арналған күрделі салымдар жыл сайын, бүкіл жұмыстар кешеншін аяқталуына қарамастан, пайдалануға қабылданған алаңдарға қатысты шығындардың сомасында активтердің кұрамына енгізіледі.

Жалға алынған активтерге жұмсалған күрделі шығындар, егер жалдау шартында өзгеше көзделмеген  болса, іс жүзіндегі шығыстардың сомасында жалға алушылардың меншікті активтеріне қосылады.

Мьшалар активтерге жатпайды және арзан құнды және тез тозатын  заттардың құрамында бюджеттік  ұйымға есептеледі:

а) құнының қаншалығына қарамастан, бір жылдан кем ұсталған еңбек құралы;

б) кітапханалық қорлар мен мұражай құндылықтарын (белгіленген тәртіп бойынша есептелетін экспонаттардан басқа), жарлар әлемінің экспонаттарын, сахналық-қойылым құралдарын, үлгілік жобалар жөніндегі құжаттарды және олардың құнына қарамастан, қолданылу мақсаттарына және орындайтын жұмыстарына байланысты пайдалану мерзімі, табиғаттық құрамы

бойынша активтерге жататын  басқа да еңбек құралдарын қоспағанда, олардың қызмет еткен мерзіміне  қарамастан, сатып алу құны бойышиа  бірлік өліпемінің 40 мәрте есептік: көрсеткішіне дейінгі құны бар, еңбек құралы;

в) кұнына және қызмет мерзіміне қарамастан, арнаулы киім, арнаулы аяқ киім;

г)  кұнына және қызмет мерзіміне карамастан, бюджеттің есебінен ұсталатын денсаулық сақтау, оку-ағарту, халықты әлеуметтік қорғау қызметкерлері және басқаларға арналған формалық киім және аяқ киім;

д) орны толтырылатын шығындары үстеме шығыстардың құрамында құрылыс-монтаж жұмыстарының құнына жатқызылатын, уақытша (атаусыз) кұрылыстар, қосалқы жайлар мен қондырғылар;

е) құны "б" тармақшасында белгіленген сатып алу және жасау құны бойынша лимиттің шегіндегі, қоймалардағы материалдық құндылықгарды сақтауға немесе технологиялық процестерге арналған ыдыстар;

ж) малдың төлдері және бордақыдағы малдар, құстар, ұй қояндары, терісі бағалы андар, ара әулеттері, сондай-ақ есептегі малдар;

з) егуге арналып питошшктерде өсірілген көпжыддық көшеттер.

 Активтерді есептеу  ұшін 01 "Активтер" шоты арналады, ол мынадай қосалқы шоттарға  бөлінеді: 010 "Ғимарат";  011 "Құрылыс";012"Ауыспалы құрылыс";013"Машиналар мен жабдықгар"; 015"Көлік құралдары"; 016"Аспаптар, өндірістік (иелігін қоса) және шаруашылық құрал-саймандары";

018 Кітапхана қоры"; 019 Өзгеактивтер".

  010 "Ғимарат"  қосалқы шотында мынадай жеке  топтарға бөліп есепеледі: басқару органдары, әлеуметтік-мәдени және басқа ұйымдар пайдаланатын өндірістік-шаруашылық мақсаттағы ғимараттар (оқу орындарының, ауруханалардың, емханадардын және амбулаториялардың, қариялар мен мұгедектерге арналғаң үйлердің, балалар мекемелерінің, кітапханалардың, клубтардың,мұражайлардың, ғалыми-зерттеу институгтарының, шеберханалардың және с.с. ғимараттары);

1. толық немесе көбіне тұрғын ұйге арналған ғимараттар (барлық пайдалы тұрғын және тұрғын емес алаңдардың 50%-нен кем болмайтьш тұрғын бөлмелердін жалпы пайдалы алаңы).

011 "Құрылыс" қосалқы шотында: су айдағыштар, стадиондар, бассейндер, жолдар, көпірлер, ескерткіштер, парктердің, саябақтардың және қоғамдық бақтардың қоршаулары, тағы басқалар есептеледі.

012 "Ауыспалы қондырғылар"  қосалқы шотында электр тарату желілері, тұтынушыларға дейін сұйық және газ тәрізді заттарды құбырлар арқылы ауыстыруға арналган   қуаттарды трансформациялау (басқа турге айналдыру) және беру үшін қажетті, барлық аралық құрылғылары бар трансмиссиялар мен құбырлар есептеледі.

Ескерту. Электр станцияларының, газды қысатын, сұйық айдайтын стан-циялардың ғимаратгарьг 010 қосалкы шотында, ал оларда тұрған жабдықтар 013 косалкы шотьшда есептеледі.

013 "Машиналар мен  жабдықтар" қосалқы шотында  қуат машиналары мен жабдықтар,  жұмыс машиналары мен жабдықтар,  өлшеу аспаптары, реттеу аспаптары мен қондыршлары, лаборатория жабдықтары, комттьютерлік жабдыктар, дәрігерлік жабдықтар, офис жабдықтары, мынадай жеке топтарға бөлінген өзге машиналар мен жабдықтар есептеледі:

1) жылу және электр қуатын өндіретін қуат машиналары мен жабдықтар, әртүрлі қуаттарды (су, жел, жылу, электр және с.с.қуатын) механикалық қуаттарға, яғни қозғалыс куатына айналдыратын машина-қозғағыштар;

2. өнім жасау және өндірістік мақсатта кызметтер көрсету процесінде және механикалық қозғағыштардың, адам және жануар күшінің көмегімен өндіріс процесінде еңбек затын ауыстыру барысында еңбек затына механикалық, термикалық және химиялык әсер етуге арналған жұмыс машиналары мен жабдыктары, машиналар, аппараттар мен жабдықтар;
3. өлшеу аспаптары — дозаторлар, акшерметрлер, барометрлер, ваттметрлер, су өлшегіштер, вакуумметрлер, вапориметр волнұметрлер, биіктік өлшегіштер, галванометрлер, гео-яезиялык аспаптар, гигроскоптар, индикаторлар, компастар, манометрлер, хронометрлер, арнаулы таразылар, өлшегіштер, құрылғылар — оттегі-тыныс алу аспаптары, электрлі,
4. пневматикалы және гадравликалы реттегіш кондырғалар,абтоматты касса аппараттары ж.б.;
4. реттегіш аспаптар мен баскару тетіктері, орталықтандыру және топтау аппаратурасы, диспетчерлік бақылаудың желілік құрылғылары және баскалар;
5. лаборатория жабдықтары — пирометрлер, реттегіштер, калориметрлер, ылғалдылықты анықтайтын аспаптар, айдаутекшелері, газ өткізгіштікті сынайтын аспаптар, жыртылуға төзімділікті шыдамдылықты сынайтын аспап, микроскоптар, термостаттар, түрақтандырғыштар, кергіш шкафтар, тағы с.с; компьютерлік жабдықтар — дербес компъютерлер, кальқуляторлар, лазерлі, матрицалы, түрлі-түсті принтерлер, сканерлер және басқалар;
6. медициналық жабдықтар — медициналық жабдықтар (тіс- 
   дәрігер креслосы, операциялық столдар, арнаулы жабдығы бар 
   төсектер және басқалар), арнаулы дезинфекциялық және дезин- 
   секциялық жабдықтар,сүтханалар мен сүг станцияларының, қан 
   құю станцияларының жабдықтары және басқалар;
7. офистік жабдықтар — көшіргіш машиналар, факс-маши- 
   налар, кұжаттарды жоюға арналған машиналар және басқалар;
8. өзге машиналар мен жабдықтар — жоғарыдағы топтарда 
   аталмаған машиналар, аппараттар мен басқа да жабдықтар. өзге 
   машиналар мен жабдықтарға мыналар жатады: стадиондардың, 
   спорт алаңдарының және спорт жайларыньщ жабдықтары (оның 
   ішінде спорт снарядтары), оқу орындарындагы кабинеттер мен 
   лабораториялардың жабдықтары, киноаппаратуралар, жарык 
   беретін аппаратура, сахна жабдықтары, саз аспаптары, теледи- 
   дарлар, радиоаппаратура, ғылыми-зерттеу ұймдары мен ғылыми 
   жұмыспен айналысатьш баска да ұйымдардың  арнаулы жаб- 
   дықтары, АТС жабдықтары, автомобилъмен қозғалатын өрт ма- 
   шиналары, өрт автоцистерналары,механикалық өрт сатылары, 
   кір жуатын және тігін машиналар, тоңазытқыштар, шаңсорғыш- 
   тар және басқалар.

014 қосалкы шотында  материалдық емес активтер есептеледі-олар  материалдық-заттық негізі жоқ, бірақ ұзақ уақытьінда табыс  алуға мүмкіндік беретін обьектілер. Активтердің   бұл түріне мыналар жатады: төлемге сатып алынған жерді, суды, пайдалы қазбаларды және басқа табиғи ресурстарды, ғимараттарды, құрылыстарды, жабдықтарды пайдалану құқығы; тауар белгілері мен сауда маркалары үшін құқықтар, сондай-ак өзге мүліктік құкықтар (оның ішінде жаңальгқтарды, "ноухауды" пайдалану), брокерлік орын, гудвилл, бағдарламалық қамтамасьгз ету, ұйымдастыру шығыстары (өндірісті дайындау жөніндегі, тәжірибелі-конструкторлық ж.б.), маркетинг және басқа активтер.

Материалдық емес активтер есепте оларды сатъш  алу және дайындық жағдайына келтіру шығындарының іс жүзіндегі сомасында көрсетіледі.

015 "Көлік құралдары" қосалқы шотында адамдар мен жүктерді   көшіруге арналған қозғалыс құралдарының барлық түрлері есептеледі, олар мынадай жеке топтарға бөлінеді:

1. темір жол, су, автомобилъ көліктерінің жылжымалы құрамы (электровоз дар, тепловоздар, мотодрезиндер, вагондар, платформалар, цистерналар, тепло ходтар, дизель-электроходтар, буксирлер, баржалар мен баркалар, қайықтар мен қызметтік қосымша кемелер, күтқару қайықтары, жүзбеліайлақтар, желкенді кемелер, жүк таситын және жеңіл автомобильдер, тіркемелер, авто- 
   самосваддар, автобустар, трактор-тягачтар және баскалар);
2. әуе көлігінін жылжымалы құрамы (ұшақтар, тікұшақтар);
3. ат-көліктер (арбалар, шаналар және басқалар);

4)  өндіріс  көлігі (электрокарлар, мотоцикддер,  мотороллерлер, велосипедтер, қоларбалар және басқалар);

4. спорт көлігінін барлық түрлері.

Ескерту. Көлік және спортаттарымен басқа да көліктік малдар 017 "Жұмыстык және өнімдік малдар" қосалқы шотында саналады.

016 "Аспаптар, өндірістік  және шаруашылық (иелігін қоса) 
құрал-саймандар" қосалқы шотында мыналар жеке топтарға 
бөлініп есептеледі:

1) аспаптар — механикаландыдырылған  және механикаландырылмаған жалпы  сипаттағы еңбек құралдары, сондай-ақ  машиналарға бекітілтен, материалдарды  өңдеу үшін қолданылатын заттар. Оған мыналар жатады: қол еңбегінің  кесетін, ұратын, қысатын және тығыздайтын құралдары, электр қуатының, қысылган ауаның және баскалардың көмегімен жұмыс істейтін, қолда ұстайтын механикаландырылған құралдарды қоса (электродрелдер, бояубүріккіштер, электр тітіркеткіштер, гайка бұрағыштар және басқалар), сондай-ақ материалдарды өңдеуге, монтаж жұмыстарын жүргізуге арналған алуан түрлі құралдар және с.с. қыспақтар, патрондар, бөлгіш тығындар, қозғағыштарды орнатуға және автомобильдердегі кардан біліктерін айналдыруға арналған құрал

дар және басқалар);

2. өндірістік саймандар мен жарактар — жұмыс уақытында өндірістік амалдарды жеңілдетуге қызмет ететін өндірістік мақсаттагы заттар: жұмыс столдары, верстагтар, кафедралар, парталар және с.с. еңбекті қорғауға көмектесетін жабдықтар; сауда шкафтары мен сөрелер; сайман ыдыстары; жұмыс машиналарына жатқызуға болмайтын, техникалық мақсаттағы заттар (мысалы, сәулемен көшіретін рамалар және с.с);
3. шаруашылық саймандары — офись жарақтары, жылжыт- 
   палы барьерлер, ілгіштер, гардеробтар, әртүрлі шкафтар, диван- 
   дар, столдар, креслолар, жанбайтын шкафтар мен жәшіктер, жазу 
   машиналары, гектографтар, шапирографтар мен басқа да қолға 
   ұстайтьш көбейткіш және нөмірлегіш апшараттар, киіз үйлер, 
   шатырлар (оттегілілерінен басқа), кроваттар (арнаулы жабдық- 
   тары барларынан басқа), кілемдер, басқа да шаруашылық сай- 
   мандары, сондаи~ақ 013 "Машиналар мен жабдықтар" қосалкы 
   шоты бойынша есептелетін, өртке қарсы қолданылатын заттар 
   — гидропульттер, стендерлер, қол сатылар және с.с. (автомо- 
   билмен қозғалатын өрт су айдағыштары мен механикалық өрт 
   сатылары).

017 "Жұмыстық және  өнімдік мал" қосалқы шотында мынадай жеке топтарға бөлініп есептеледі:

1. жумыстық мал — аттар, өгіздер, түйелер, есектер және ба- 
   сқа жұмыс малдары (көліктік және спорттық аттарды, баска да 
   көліктік малдарды қоса);
2. өнімдік және асыл тұқымды мал — сиырлар, бұқалар, буй- 
   волдар мен қодастар (жұмыстағысынан баска), ашырлар мен асыл 
   түкымды биелер (жұмыс істемейтін), үйірде бағуға ауыстыры- 
   лған биелер, буралар мен інгендер (жұмыс істемейтін), ұрғашы 
   бұғылар мен еркек бұғылар (мұйізді), еркек шошқалар мен ме- 
   гежіндер, қойлар мен қошқарлар, ешкілер мен текелер және ба- 
   сқалар.

018 қосалқы шотыңда  жекелеген кітаптардың құнына  карамстан кітапханалық қорлар  есептеледі. Кітапханалық қорларға  мыналар енгізіледі: ғылыми, көркем  және оқулық әдебиет, әдебиеттің арнаулы түрлері және басқа басылымдар.

019 қосалқы шотында жеке топтарға  бөлініп, мыналар есегггеледі:

1) көпжылдық өскіндер. Көпжылдық  өскіндерге олардың жасына қарамастан  қолдан отырғызылған мынадай  көпжылдық өсімдіктер жатады: жеміс-жидектердің барлық түрлері (ағаштар мен бұталар), көшелердегі, алаңдардағы, парктердегі, бақтардағы, саябақтардағы, ұйымдардың аумағындағы, тұрғын ұй аулаларындағы көгалдандыру және көріктендіру өсімдіктері, жанды қоршаулар, қар тосқындары мен егістікті қорғайтын жалдар, құмдар мен өзен жағалауларын бекітетін өскіндер, жар-қабақ өскіндері және с.с; ботаника бақтарыньщ және ғылыми-зерттеу ұйымд-ары мен оқу орындарыннұң ғылыми мақсаттарға арнап қолдан өсірілген өскіңдері және басқа қолдан өсірілген өскіндер.

Жас өскікдердің барлық түрлері  толық жетілген, яғни жеміс беретін, бұтақтары ұйысатын жасқа жеткен өскіндерден және с.с. бөлек есептеледі.

2. жерді жақсарту жөніндегі күрделі шығындар. Жерді жақ- 
   сарту жөніндегі күрделі шығындарға күрделі салымдар есебІнен 
   жүргізілетін (жер бөліктерін жобалау, алқаптарды егістік ушін 
   отау, даланы тастар мен қой тастардан тазарту, тұбірлерді кесу, 
   жабайы өсімдіктерден арылту, көлшіктерді тазарту және басқа- 
   лар), ауыл шаруашылығына арналған жерді үстіртін жақсарту 
   жөніндегІ мәдени-техникалық шараларға арналган заттық си- 
   патта емес (құрылыс салуға байланысты емес) шығындар жата- 
   ды;
3. мұражай экспонаттарынан басқа (өнер және табиғаттану, 
   көне заман және халықтүрмысы заттары, ғылыми, тарихи және 
   техникалық сипаттағы заттар),мемлекеттік мұражайларда кұнды- 
   лықтарды есептеу және сактау жөніндегі нұсқаулыққа сәйкес 
   есептелетін, мұражай құндылықтары (олардың құнына карама- 
   стан;
4. олардың құнына қарамастан, хайуанаттар паркіндегі және 
   басқа сондай мекемелердегі жануарлар әлемінің экспонаттары;
5. сахналық қойылым құралдары (декорациялар, ағаш жиһ- 
   аздары мен кәделер, бутафорлық заттар, театрлық және ұлттық 
   костюмдер, баскиімдер, іш-киімдер, аяқкиімдер, париктер);
6. құнына қарамастан үлтілік жобалау жөніндегі құжаттар;
7. техникалық тасымалдағы бағдарламалар, оқулық кино- 
   фильмдер, магнитті дискалар мен таспалар, кассеталар ж.б.;
8. өзге бұйымдар, балалар ойыншыктары, арнаулы шаңғылар 
   және баскалар.

Қолында мүражайлық, құндылыкгар, лаборатория жабдыктары, аспаптар, құралдар және бағалы металдар мен тастардан

жасалған басқа да заттар бар бюджеттік ұйымдар  оларды заңда белгіленген тәртіппен  қосымша есепке алуға тиіс.

Барлык активтер бюджеттік  ұйым басшысының бұйрығы- 
мен тағайындалған лауазымды тұлғаның жауапкершілігінде сақ- 
талуғатиіс.

Активті сақтауға жауапты тұлғалар активтердің н.ОС-13 муліктік тізімін жүргізеді.

Жауапты тұлға  ауыстырылған кезде оның сақтауында болған активтерді түгендеу жүргізіледі, ол туралы кабылдау-тапсыру актісі жасалады.

Активтер бухгалтерлік есепте бастапқы құны бойынша, 
яғни оларды сатып алудың, жасаудың және салудың іс жүзіндегі 
шығындары бойынша көрсетіледі. Бастапқы құнды өзгертуге тек 
қосымша күрделі салымдар жасалған, ішінара жойылған, сон- 
дай-ақ Қазақстан Республикасы Үкіметінің шешімдеріне сәйкес 
жүргізілетін активтерді бағалау жағдайларында ғана жол бері- 
леді.

Салыньш біткен кабырғалар мен құрылыстар — оларға жұмсалған шығындардың толық сомасымен, ал жана сатып алынған активтер — оларды сатып алу жөніндегі шығыстардың сомасымен енгізіледі.

Күрделі жөндеу жөніндегі шығындар активтерді құнын ұлғайтуға жатқызылмайды.

Кітапханалардың қорына енгізілген кітаптар, оқулықтар мен  баска да басылымдар, оларды алғашкы  түптеудің құнын қоса, бекітілген баға бойынша есептеледі. Кітаптарды жөндеуге және жаңғыртуға жұмсалған шығындар, оның ішінде қайтадан түптеу, кітаптардың құнын үлғайтуға жатқызылмайды және бюджеттік ұйымның сметасы бойынша шығыстарға жіберіледі.

Активтер бюджеттік  ұйымға (қоймаға) түскен кезде мате- 
риалды жауапты тұлта берерменнің кұжатына немесе қабылдау 
актісінше осы құндылықтарды алғаны туралы қол қоюға тиісті.

қоймадан активтерді беру бюджеттік ұйымның басшысы  бекіген н.434 жолдама қағазы (талап  кағазы) бойынша жүргізіледі. бүл  орайда н.434 жолдама қағазы (талап  кағазы) бір ғана данада жазылады.

Заңда белгіленген тәртіппен алынған және қайтарусыз еш активтер, сондай-ақ шығып калған активтер есепте баланс құны бойынша көрсетіледі.

Бюджеттік ұйымдар активтерді баланстан шығаруды мемлекеттік. мүлік пен жекешелендіруді басқарудьщ аумақтық органдарының рұқсатымен жүргізіледі.

Активтердің жарамсыздығын, оларды жөндеудің 
тиімсіздігін анықтау үшін, активтерді есептен шығаруға кажетті 
кұжаттарды рәсімдеу үшін бюджеттік ұйым басшысының бұйы- 
рығымен тұрақты жұмыс істейтін комиссия қурылады. Комис- 
сияның құрамына мыналар кіреді. Ұйым басшысының орынба- 
сары (комиссия төрағасы), бас бухгалтер немесе оның орынба- 
сары (штаттық кесте бойынша бас бухгалтердің лауазымы бол- 
маған жағдайда, бухгалтерлік есепті жүргізу жүктелтен тұлға), 
жол полициясының өкілі (автокөлік құралдарын есептен шыға- 
рған кезде). Тұрақты жұмыс істейтін комиссия есептен шыға- 
руға жатқызылған обьектіні тікелей караудан өткізеді, бүл орай- 
да техникалық кркаттарды (паспорт, қабаттар бойынша жоспар- 
лар және баска құжаттар) қамта отырып, сондай-ақ бухгалтерлік; 
есептің деректерін пайдаланып, қалпьша келтіруге және әрі карай 
пайдалануга оньң жарамайтынын растайды.

Комиссия есептен шығарудың  себептерін (тозу, қайта 
жасау, авария ж.б.) белгілейді, есептен шығарылатын обьектінің 
тораптарын, тетіктерін, материалдарын пайдаланудың мүмкіндігін 
анықтайды, оларды бағалайды және активтерді есептен шыға- 
руға акт жасайды. Жарамсыздықка жеткен активтерді есептен 
шығару белгіленген үлгідегі мынадай актілермен рәсімделеді: 
Казақстан Республикасының Каржы министрлігі бекіткен, "Бюд- 
жеттік ұйымдарда активтерді еселтен шығаруға арналған акт" 
(ОС-3 бюдж. нысаны), "Автокөлік кұралдарын есептен шыға- 
руға арналған акт" (ОС-4 нысаны); "Жарамсыздыққа жеткен ас- 
паптарды, өндірістік және шаруашылық кұралдарын есептен 
шығаруға арналған акт" (443-нысаны), "Бюджеттік ұйымдарда 
кітапханалардан шығарылган әдебиеттерді есехгген шығаруға ар- 
налған акт" (444). Активтерді есептен шығаруға арнажан акті- 
лерді ұйымның басшысы бекітеді. Есептен шығару актілеріне 
қол қойылғанға дейін активтерді бұзуға және қайта монтаждауға 
жол берілмейді.

Бағалы металдарды қолданып жасалған тетіктер мен тораптар "Алтын" мамандандырылған кәсіпорынына тапсырылуға тиіс, ал түсті металдардан жасалған және баска жабдықтарды жөндеуге пайдаланылмайтын тетіктер мен тораптар осыңдай шикі заттарды жинау жүктелген ұйымдарға тапсыруға жатады. Қымбат бағалы металдарды қолданып жасалған тетіктер мен тораптарды баланстан шығару белгіленген тәртіпке сәйкес есептеледі.

Бюджеттік ұйымдар активтерді есептен шығарудан алған матеиалдык, кұндылықтарды өз мұқтаждары үшін пайдаланбаған жағдайда олар белгіленген тәртіппен өткізіледі. Егер Қазақстан Республикасы Үкіметінің шешімімен активтерді өткізуден түскен сомаларды пайдаланудьщ өзге тәртібі белгіленбесе, бюджеттік органдар бүл сомаларды республикалық бюджеттің кірісіне аударады.

Активтерді баланстан  шығарудың қолданылып жүрген тәртібі  бұзылған, сондай-ақ материалдық құндылықтарға  нем күрайдылық көзқарас (жойып жіберу, жағып жіберу т.с.с.) орын алған жағдайда, бұған кінәлі тұлғалар занда белгіленген тәртіппен жауапкершілікке тартылады.

Ғимараттар мен құрылыстарды бір бағыныстан басқа бағынысқа беру мемлекеттік мүлік пен жекешелендіруді баскарудың аумақгық органдарының шешімі бойьшша белгіленген тәртіппен жүргізіледі.

 Активтерді есептеу мүліктік обьектілерге бөлініп, олар-дың сақталу орындары мен жауапты тұлғалар бойынша жүргізіледі.

Бөлек мүліктік обьект деп  барлық қосалқы және жанама жарақтарымен қоса, аяқталған жобалық құрылым  немесе белгілі бір жеке міндетті орындауға арналған өзгеше жобалы зат немесе біріккен түтастықты білдіретін және белгілі бір жұмысты бірге орындайтын, жобалы мүшелік заттардын кешені есептеледі.

"Ғимарат" қосалқы  шоты бойынша мүліктік обьект  деп әрбір жеке түрған ғимарат  саналады. Ғимараттың кұрамына оны пайдалану үшін қажетті ғимараттың ішіндегі: жылытуға арналған казандык, қондырғьшы қоса, ғимарат ішіндегі жылыту жұйесі (егер ғимараттың өзінде болса), барлық құрылғыларымен қоса су-газ күбырларының және каналнзацияның ішкі торабы, барлық жарық беретін арматураларымен бірге қуат және жарық өткізгіштерщің ішкі торабы, ішкі телефондық және хабарлау тораптары, ортақ санитарлық мақсаттағы желдеткіш күрылш-лар, көтергіштер (лифттер) тәрізді барлық коммуникациялар кіреді,

Егер гимарат бірі біріне тиісіл түрса және ортақ қабырғасы болса, бірақ әрқайсысы жеке жобалық тұтастықгы құраса, олар бөлек мүліктік обьектілер деп саналады.

Ауладағы құрылыстар, қоршаулар мен ғимаратка қызмет көрсететін баска да жайлар (қора, шарбақ, кұдық ж.б.) онымен қоса бір мүліктік обьектіні құрайды. Егер бұл құрылыстар мен жайлар екі және одан көп ғимаратқа қызмет көрсететін болса, олар дербес мүліктік обьектілер деп есептеледі.

Ғимараттың  сыртынан салынған, дербес шаруашылық маңызы бар құрылыстар, жеке тұрған қазандық ғимараты, сондай-ақ ауладагы жобалы құрылыстар (қоймалар, гараждар және с.с.)дербес мүліктік обьектілер болып саналады.

Есепті ұйымдастыру және активтердің  сақталуын камтамасыз ету үшін әрбір  обьектіге (затқа) кітапханалық қорлардан  басқа, сегіз белгіден тұратын мүліктік нөмір беріледі. Бірінші үш белгІ — қосалқы шотты, төртінші — топты және соңгы төртеуі — топтағы заттың рет санын білдіреді. Топтарға бөлінбеген қосалқы шоттар бойынша төртінші белгі нөлмен көрсетіледі. Мәселен, былай: 01010001 мүліктік нөмірі 010 "Ғимарат" қосалқы шоты, 1 топ — өндірістік сипаттағы ғимарат, обьектінің рет нөмірі — 0001 дегенді біддіреді; 01630005 мүліктік нөмірі 016 қосалқы шоты, 3 топ — шаруашылық мүлік, заттың мүліктік: нөмірі 0005 дегенді білдіреді. Муліктік объект күрделі болса, ягаи белгілі бір эле-менттердеы құралса сонымен бірге бір түтастыкты білдірсе, мұндай әрбір элементте негізгі, оларды бірштіріп түрған мүліктІк нөмір көрсетілуі керек. Мүліктік нөмір обьектіге бекітілетін жетонда, обьектінің өзінде — бояумен немесе өзге әдіспен белгіленеді.

Ондағы мүліктік нөмір осы бюджеттж ұйымда болған бүкіл кезеңінде сақталады. Шығып калған немесе жойылған обьектілердің мүліктік нөмірі басқа обьектілерге берілуге тиісті емес.

Арендаға алынған активтер 01 "Арендаға алынған активтер" баланстық шотында оған арендаға алушы берген мүліктік нөмірмен есептеледі.

. Сатып алынған активтердің  құны — 01 шоттың тиісті қосалқы  шотыньщ дебетіне және "Ақшалай  қаржъшар" бөлімінің немесе "Есеп  айырысу" бөлімінің тиісті  қосалқы шоттарын кредитіне жазылады.

Паңдаланудан шықкан активтердің сомасьша 01 шоттың тиісті қосалқы шоттарының кредиттері және 250, 020 қосалқы шоттардың дебеті бойынша жазу жүргізіледі.

Активтерді шығарылуы  және ауыстырылуы жөніндегі операциялардың есебі н.438 жинақтаушы ведомосында (9 мемориалдық ордер) жүргізіледі. Жинақтаушы ведомосқа жазулар енгізіледі. Бүл орайда "Жинтығы" бағанында шығарылган және ауыстырылган материалдық құндылықтардың сомасы жазылады, ол қосалқы шоттардың дебеттері бойынша жазбалардың сомасына тең болуға тиіс. Ай аяқталған соң қосалқы шоттар бойынша қорытындылар "Бас журнал" кітабына жазылады.

  Активтерді талдамалық есептеу  нн.ОС-6, ОС-8 мүліктік карточкаларында  жүргізіледі. Карточкалар әрбір  мүліктік обьект (зат) бойынша жургізіледі.Біртекті заттар н.ОС-9 карточкаларында есептеледі.

Нн .ОС-6, ОС-8, ОС-9 мүліктік карточкалары активтердің н ОС-10 есебі бойьшша мүліктік карточкалардың тізімінде тіркеледі. Тізім бір данада жасалады. Ондағы жазулар карточкалардың ашылған жылы көрсетіліп, активтердің топтары бойынша жүргізіледі. Әрбір топ үшін беттердің белгілі бір саны бөлінеді. Нөмірлеу 1-ші нөмірден бастап әрбІр топ бойынша жүргізіледі. Оталықтандырылған бухгалтерияларда тізім қызмет көрсетілетін әрбір ұйым бойынша дәл осындай тәртіппен жасалады.Активтер шығарылған және ауыстырылған кезде тізімнің "Ескерту" бағанында мемориалдық ордердің уақыты (күні, айы, жылы) мен нөмірі көрсетіледі.

Мүліктік карточкалар бухгалтерлік қызметтің карточкаларында сақталады, ішінде олар — материалдық-жауапты  тұлғалар бойынша, ал орталықтандырылған бухгалтерияларда — қызмет көрсетілетін ұйымдар бойынша бөлініп, тиісті қосалкы шоттар мен топтар бойынша орналастырылады.

 Н.ОС-6 карточкасы ғимараттарды, құрылыстарды, ауыспалы құрылгыларды, машиналар мен жабдықтарды, аспаптарды, өндірістік (тиесілі заттарды қоса) және шаруашылық бұйымдарды, көлік құралдарын ж.б. Онда жазулар бастапқы құжаттардың: пайдалануға беру туралы қабылдау актілері, дайындаушы зауытгың техникалық пасдортгары ж..б. құжаттардың негізінде жүргізіледі. Карточкаларда обьектілердің (заттардың) өзгеше белгілері: сызбасы, үлгісі, нұсқасы, маркасы, зауыттың нөмірі, шығарылған (жасалган) уақыты, активтердің пайдалануға берілген уақыты мен нөмірі көрсетіледі.

 Одан басқа обьектінің (заттын) қысқаша жеке сипаттамасы жазылады. Жабдықтардың, аспаптардың, есептеу техникасының және с.с. кұрамында   қымбат бағалы металдар болған жағдайларда,  обьектінің қысқаша жеке сипаттамасы" бөлімінде күрамында қымбат бағалы металл бар тетіктердің тізбесі, тетіктің атауы  мен металдың паспортында жазылған массасы көрсетіледі. Активтерді бюджеттік ұйымның ішінде ауыстырған кезде осы карточканың арғы бетінде жазу жүргізіледі.

Н.ОС-8 карточкасы жұмыстық, өнімдік  және асылтүқымды 
малды, сондай-ақ көпжылдық өскіндерді және жерді жақсарту 
(құрылыссыз) жөніндегі күрделі шығындарды есептеу үшін қол- 
данылады.

Карточкада малдың жасы, түрі, таңбасы, аты т.с.с. көрсетіліл, жеке сипаттамасы келтіріледі.

Көпжылдық өскіндер түқымы, отырғызылған бірлік саны мен  алаңы көрсетіліп, мүліктік объектілер бойынша есептеледі. Объектінің кұнына, жұмыстың бүкіл кешені біткеніне қарамастан, пайдалануға кабылданған аландарға катысты барлық шығындардың сомасы енгізіледі.

Жерді жақсарту жөніндегі күрделі  шығыстардың есебі әрбір шара бойынша камтылагын алаң мен орындалған жұмыстың құны көрсетіліп, шараларға: жер бөліктерін жоспарлауға, алкдптарды егістік үшін отауға, жабайы шөптерді арылтуға, көлшіктерді тазартуға бөлініп жүргізіледі.

Н.ОС-9 үлгісіндегі карточка кІтапханалық қорларды және 
сахналық-қойылым құралдарын тотттап есептеуге арналған.

Карточкалардағы жазу сандық және сомалық тұрғыда жүргізіледі.

Кітапханалық топтар үшін жеке карточка ашылады. Ондағы есеп ақшалай түрде  жалпы сомамен ғана жургізіледі.