Алгоритм дегеніміз берілген

Алгоритм дегеніміз берілген есепті шешуге арналған қатаң анықталған әрекеттер тізбегі немесе, қысқаша айтқанда, есептің шешу әдісі. Алгоритмнің негізгі қасиеттеріне тоқталайық.

1.      Алгоритмнің дискреттілігі. Бұл қасиет алгоритм түрінде жазылған есеп шешімі жеке жәй командаларға бөлініп орындалу ретіне қарай орналасқанын көрсетеді.

2.      Алгоритмнің анықтылығы. Бұл қасиет алгоритмнің әр командасы орындаушыға түсінікті болуын және мәнсіз орындалмауы керектігін көрсетеді.

3.      Алгоритмнің нәтижелігі. Бұл қасиет алгоритмнің ақырлы қадам санынан кейін нәтиже алатынын  көрсетеді.

4.      Алгоритмнің жалпылығы. Бұл қасиет есепті шешуге арналған алгоритмнің осы типтес есептердің барлық мүмкін мәндері үшін орындалатынын көрсетеді.

Алгоритмді сипаттаудың  бірнеше  түрлері бар.

1.      Алгоритмді сөз – формула арқылы сипаттау, яғни алгоритмді сөз және формулалар көмегімен сипаттау.

2.      Алгоритмнің графикалық сипатталуы, яғни алгоритмді арнайы графикалық схемалар – блок-схемалар көмегімен сипаттау.

3.      Алгоритмді псевдокод арқылы сипаттау. Псевдокод дегеніміз – команда әрекетінің, яғни алгоритм қадамының нақты программалау тілі операторларын қолданбай жәй тілмен  сипатталуы

4.      Алгоритмді программалау тілдерінің бірі арқылы жазу (Pascal, Basic).

Алгоритмнің негізгі құрылымдары

Алгоритм негізгі 3 базалық  құрылымға бөлінеді:

1)     сызықтық

2)     тармақталушы

3)     циклдік.

Сызықтық алгоритмдерде  есеп шешімінің қадамдары бірінен  кейін бірі тізбектей орындалады.   

 Тармақталушы алгоритмдерде  алдымен қандайда бір шарт  тексеріледі және шарттың орындалуына  немесе орындалмауына сәйкес  есептеу процесінің бірі орындалады.

Программалу тілдері және негізгі классификациясы 

Қазіргі кезде 3500-ден жоғары әр түрлі программалау тілдері бар  және осылардың ішінен шектелген  саны ғана программалық бөлімді құруға жаппай  қолданылады. Программалау тілдерінің саны көп болуына байланысты олардың біршене классификациясы бар. Оның ішінде негізгі 2 түрге: фукционалдық мәніне (қызметі) және қолданылатын программалау технологиясына байланысты бөлінеді. Программалау тілдері фукнционалдық мәніне байланысты 4 үлкен классқа бөлінеді:

1)     программалауға үйретуші;

2)     жалпы мәнді;

3)     проблемалық-бағытталған;

4)     параллель программалаушы.

Қазіргі жоғары деңгейлі тілдерді осы классикацияға сәйкес қарастырамыз.

Программалауға үйретуші тілдер қатарына жататын жоғарғы  деңгейлі тілдердің негізгілері Logo, Basic және Pascal. Logo тілі 60-шы жылдардың  аяғында С.Пейперттің басшылығымен құрылды және ЭЕМ жаңа  қолданушыларға, балаларға программалаудың негізін үйретуге бағытталған. Үйретуге арналған жоғары деңгейлі тілдердің ішіндегі кең тарағаны 1965 жылы Д.Кемени мен Т.Курц құрған Basic тілі. Дербес компьютерлерге бірінші қолданылған жоғарғы деңгейлі тіл және операциялық ортасы – Basic тілі. 60-жылдардың ортасынан бастап мамандар арасында құрылымдық программалау  мәселесі көтеріле бастады. 1971 жылы Н.Вирт құрылымдық технологияға үйретуші Pascal тілін құрды.  

Жалпы мәнді жоғары деңгейлі тілдер қатарына әр түрлі класс есептерін  тиімді программалауға бағытталған  тілдер жатады. Бұл классқа жататын  тілдердің негізгілері C, Modula, Ada тілдері. Бұл тілдердің негізі 1966 жылы құрылған,  ғылыми, пәндік облыстағы есептерді программалауға мүмкіндік  беретін PL/1 тілі. PL/1 тілі ЖС ЭЕМ сериялы модельдерде кеңінен қолданылды.  Си тілін 1972 жылы Д.Ритчи құрды  және Unix операциялық жүйесі осы тілде жазылды. Си тілі ассемблер тілінің де және жоғары деңгейлі тілдің де мүмкіндіктерін қамтамасыз ететін болғандықтан орта деңгейлі тіл деп атайды. Pascal тілінің идеологиясын тарату мақсатымен Н.Вирт 1980 жылы Modula–2  тілін құрды. Бұл программалау тілінің негізі – программа бір-біріне тәуелсіз модульдерден тұрады.  

1978 жылы қазіргі АҚШ-та  әскери қаруды басқаруға қолданылатын  қосымшаларды программалуға арналған Ada тілі құрылды. Ada тілі құрылымды  программалау тілі болып табылады  және параллель программалау  мүмкіндіктерін қамтамасыз етеді. 

Проблемалық–бағытталған жоғары деңгейлі тілдер деп нақты пәндік облыс есептерінің мәселесін  түгел қамтитын тілдерді атаймыз. Бұл  классқа жататын бірінші жоғары деңгейлі тіл – Fortran тілі. Fortran-I тілін 1956 жылы IBM фирмасы құрды және ғылыми-техникалық есептерді шешуге арналған.  

Жасанды интеллект символдық  информацияларын және тізімдерін өңдеуге  арналған есептерді программалауға Lisp, Prolog тілдері қолданылады. Lisp тілін 50-жылдары Д.Макартни құрды. 70-жылдары Lisp тілінің негізінде құрылған Prolog тілі логикалық программалау тілі болып  табылады және 5 буынның   ЭЕМ жапон проектісінде негізгі тіл болып таңдалған. Әр Prolog программа жәй тұжырымдар немесе импликациялардан тұратын сөйлемдерден тұрады, инструкция қолданылмайды. 

Дәстүрлі неймандық архитектурадан ЭЕМ дәстүрлі емес параллель архитектуралы  есептеу машиналарына көшуіне байланысты параллель алгоритмдерді сипаттаушы инстументальды құрылғылар пайда бола бастады. Параллель программалау тілдерінің негізі – параллель есептеулерді программалау процесін ықшамдау, параллель  архитектуралы есептеу машиналарына арналған параллель программалық жүйелердің тиімдісін алу. Параллель программалауды жабдықтаудың қиындығы тиімді параллель  жөндеушілерді құру. Қазіргі кезде  қолданылып жүрген интерактивті параллель  жөндеушілер  IPSC (Intel фирмасының дербес компьютерлеріне арналған) және PDBX (мультипроцессорлы ЭЕМ арналған). Жиі қолданылатын векторлы матрицалық есептерге параллель программалар кітапханасы құрылған, BLAS- сызықтық алгебра программаларының кітапханасы, NAG – сандық алгоритмдер кітапханасы. Бұл есептерге белгілі матрицалы параллельдеушілер ProSolvar (Intel фирмасы) және жалпы мәнді параллельдеуші Parafrace (Д.Кук құрған) қолданылады. 

Программалау технологиялары 

Программалау процесін жақсартатын  және кең қолданылатын әдістердің бірі – құрылымдық программалау. Құрылымдық программалаудың 3 бөлігі (құраушысы) бар:

1.  Модульдік программалау

2.  Құрылымдық кодтау

3.  Жоғарыдан төменге қарай жобалау 

Модульдік программалау дегеніміз  – программаны логикалық бөліктерге бөлу процесі. Программа бірнеше  модульдерге бөлінеді және мына 2 мақсат орындалуы тиіс:

1)  Модулдің дұрыс болуы және оның контекстерден тәуелсіз болуы қажет;

2)  Модулдің ішкі жұмыстарын білмей тұра әр түрлі модулдерден программа құру мүмкіндігінің болуы қажет. 

Мысал ретінде стандарт математикалық  функциялардың есептелу программасын қарастыруға болады. Программист sin(x) функциясын программаның кез-келген жерінде  қолдана алады және оған функцияның есептелуіне қай әдістің қолданып тұрғанын білудің қажеттілігі жоқ. Модуль өлшемі 60 жолдан аспауы керек  және модульдер өзара тәуелсіз болуы  керек. Байланысқан элементтерді бір  модульге, байланыспаған элементтерді әр түрлі модульге жинау керек. Модульдерді  қолдана отырып программа күрделілігін төмендетуге болады.  

Pascal тілінде модуль процедуралар  мен функциялардың көмегімен  құрылады, Cи тілінде функциялардың  көмегімен құрылады. 

Құрылымдық кодтау деп программада басқарушы конструкциялардың–шартты операторлардың, циклдің (параметрлі, цикл-әзір, цикл-дейін) қолданылуын айтады. Шартсыз көшу операторы программада сирек қолданылуы керек немесе шартты оператордың, циклдің көмегімен өзгертілуі керек. 

Программаны жоғарыдан төмен  қарай жобалаудың өз иерархиялық  құрылымы бар және қысқа есеп қойылымынан  басталады. Одан кейін есеп бірнеше  ұсақ ішкі есептерге бөлінеді. Ішкі есептердің өзі де ішкі есептерге  бөлінуі мүмкін. Әр қадамда ішкі есептің орындайтын негізгі функциялары  анықталуы керек. Бөлу процесі әр ішкі есеп қарапайым болғанға дейін, яғни әр ішкі есепке бір модуль сәйкес келгенше созылады.

Объекті-бағытталған программалау

Объекті-бағытталған программалау тілдерінің негізгі концепциясы– құрылатын  қосымша өзара байланысқан негізгі  объектілерден тұрады. Объекті-бағытталған  технологияда қолданушы үш базалық  элементпен: объектілер, хабар және класстармен жұмыс істейді. 

Объектілер дегеніміз бірнеше рет қолданылатын программалық модулдерден, яғни байланысқан мәліметтер мен процедуралардан тұрады. Объект құрылымы екі бөліктен тұрады: айнымалылар және әдістер. Әдістер объект функциясының алгоритмін анықтайтын процедуралар мен функциялар жиынынан тұрады. Объектілі айнымалылар жәй мәліметтерден (сан, массив, текст) және күрделі құрылымды информациялардан (график, дыбыс т.б.) тұрады.

Объектілердің өзара байланысуына хабарлар қолданылады және үш бөлімнен тұрады: объект идентификаторы, ағымдағы объектіде қолданылатын әдіс аттары және таңдалған әдіс режимін қалпына  келтіретін қосымша информациялар. Күрделі программалар бірнеше біртипті объектілерді қолдануы мүмкін. Бұл  жағдайда әр объект үшін әдістер мен  айнымалылар туралы информацияны жазу тиімсіз. Бұл мақсатқа объектілер класы  деген түсінік енгізілген. Класс дегеніміз біртипті объектілерге арналған шаблон және объектілі айнымалылар типтері мен әдістерін анықтайтын информациялардан тұрады.

Объекті-бағытталған технологияға негізделген программалау тілдері: SmallTalk/v, Object  Pascal, ACT++, C++, Simula, Actor, Classic–Aga  және т.б.

Объекті-бағытталған программалаудың  негізгі үш принципі бар: инкапсуляция, тұқымқуалау,  полиморфизм.

Логикалық программалау 

Логикалық программалау тілдері PROLOG және LISP жасанды интеллект проблемаларының  есептерін шешуге арналған. LISP тілін 50-інші жылы Д.Макартни символдық информацияларды  өңдеуге арнап құрды. LISP тілінің  мәліменттерінің негізгі құрылымы тізімдер, тізімнің элементтері атомдар. Lisp тілінің бір ерекшелігі динамикалық  жаңа объектілерді құру мүмкіндігі, объект есебінде программаның өзі де қатыса алады.

LISP тілі және оның модификациялары  символды өңдеуге арналған бағытталған  программалық бөлімді құруға  кең қолданады және қазіргі  кезде көптеген тиімді компиляторлары  бар.

70-жылдары Lisp тілінің негізінде  құрылған Prolog тілі логикалық программалау  тілі болып табылады. Prolog программасының  негізгі элементі атом болып  табылады және жеке объектілер  арасындағы қарапайым қатынастарды  көрсетеді, басқа программалау  тілдеріне қарағанда атом түсінігінің  мағыналық мәні басқа. Тіл тек  сипаттамадан тұрады және инструкциялары  жоқ, яғни процедуралы емес. Әр Prolog программа сөйлемдер жиынынан  тұрады, яғни жәй тұжырымдар немесе  импликациялар. Prolog тілінің базасында  эксперттік жүйелер, білімді көрсететін  жүйелер, білім базасы және  жаратылыс тілдерін өңдейтін  жүйелер құрылады. Prolog тілінің негізіне  математикалық логика элементтері  қолданылады. Программа объектілер  арасындағы қатынас терминдері  арқылы сипатталады. Логикалық  программалау тілдерінің жетістігі  параллель программалау принципі  қолданылады. Prolog тілінің көптеген  танымал модификациялары бар,  оның ішінде ең көп тарағаны  – Borland фирмасының Turbo Prolog программалау  жүйесі. Жасанды интеллект проблемасына  арналған жаңа логикалық және  функционалды программалау тілдері  құрылуда, мысалы, DURAL, VALID тілдері

 

Тақырып1. Delphi - дің кластары мен обьектілері.

Delphi - н интерфейсін жүзеге асыру үшін кластар кітапханасын пайдаланады. Онда формада қолданылатын әртүрлі кластардың үлкен саны және форманың өртүрлі компоненттері (командалык кнопкалар, реакциялау алаңы және т.б.) қамтылған.

Форманы жобалау кезінде Delphi қосымшасы программа текстіне қажетті обьектілерді автоматты түрде қосып отырады. Delphi - ді іске қосқанда код редакторы терезесін көретін болсақ, онда келесі жолдар болады: type

TForm I = class (TForm) private

{ Private declarations } public

{ Public declarations } ^:;

end; var

Form 1: Tform

Бүл бастапқы класты, қосымшаның бос формасын сипаттау және қосымшанаи объект - формасын хабарлау. Программист қажетті компоненттерді қосу аркылы форма құрғанда, Delphi форма класын сипаттауды қалыптастырады Программист форма оқиғасын немесе оның компонентін өңдеу функциясын құрғанда, Delphi қосымша форма класынын сипаттамасына өдісті хабарлауды қосады.

 

 

1. Delphi 7 ортасында бағдарламалау Негізгі тұсініктер

Delphi - ді қолдану арқылы формаларды, функцияларды, .D11 компоненттер ісітаііханасын құруға, кез - келген типтегі қашықтықтағы және жергілікті «әліметтер корымен (InterBase, Sybase, Microsoft SQL, Oracle, dBase, Paradox және т.б) жүмыс істеуге болады. Сонымен бірге Delphi мәліметгер қорынын <осымшаларын жасайтын кеңінен таралған қурал болып табылады. Мәліметтер (орының күрделі есептерін (отчет) генерациялау және баспаға беру үшін іайдалынылады.

Delphi құралдарын пайдалану арқылы өздерің жасаған қосымшалармен yficrosoft өнімдері (Word, Excel, және т.б) байланыс орнатуға және олардың лүмкіндігін пайдалана отырып куатты көмек системасын құруға болады.

Delphi бағдарламалау ортасы мынадай элементерден түрады:

Негізгі терезе (басты мәзір,  саймандар тақтасы және компоненттер 
политрасы), оның тақырыбы - Delphi 7 - Project 1; - деп аталады;

Обьектілер құрылымы орналасқан терезе (Object Tree View);

Обьектілер инспекторы терезесі (Object Inspector);

 

жағында орнала с к п и > терезесі мен программа коды терезесіне және керсінше тез алмасу F12 іернесі арқылы орындалады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ьгшканның оң жағындағы контексті  менюдің Properties (касиет) командасы колданылады.

Стандартты командалар¹

File/New/Other - обьектілерді таңдау.

File/Open - алдьш - ала бар файлды ашу.

File/Save - белсенді құжатгы сақтау.

File/Save All — жобаның барлық файлдарын сақтау.

File/Open Project - программаның алдын - құрылған жобасын шақыру.

Project/Add to Project - жобаға файл косу.

Project/Remove from Project - жобадан файлды жою.

Help/Delphi Help - Анықтаманы іске қосу.

View/Units - тізімнен модуль таңдау.

View/Forms - тізімнен форма таңдау.

View/Toggle} - форма терезесінен программа коды терезесіне

View/Unit    }      жөне кері алмасу.

File/New / Form - жаңа форма қүрады жөне оны жобаға қосады.

Run/Run - программаны тексереді және орындайды.

Run/Pause — дұрыс орындалмаған прогаммаға үзіліс жасау.

Run/Trace Info - шақырылған подпрограммаларға қадам бойынша ену.

Run/Step over - шақырылған подпрограммалардың жұмысын елемей қада

бойынша сну.

Пиктографиялық тетіктер орналаскан саймандар тақтасының конфигурациясы езгерту үшін негізп мәзірден View/Toolbars/Cuitomize командасын немес саймандар тақтасыньщ контексті менюінен Customize командасын тандаймыз.

Бүл терезеде пиктографиялық тетіктердін  орналасуын алмастыруға, жоюғ қосуға, жасыруға, көрсетуге болады.

Toolbars жапсырмасы саймандар тақтасы мен жылдам орындалатын тетіктері 
баскаруға арналған. :

Commands жапсырмасы тетіктерді тавдауға және оларды саймандар тақтасыт^ 
орналастыру мүмкіндігін береді. ■

Options жапсырмасы арқылы, Show Tooltips - жылдам орындалатын пернелерді жарлығьш (курсорды оған ұстап тұрғанда) керсетуді немесе Show Shortcut kej on tooltips - бүл жарлыктарда сәйкес келстін псрнелер тобын бейнелеуді іс* қосу, не ажырату.

1.2.    Компоненттер  тақтасы

Компонентгер    тақтасы     қосымшаға     қатысатын    компонентгерді мүмкіндігін береді. Компонентгер - бүл Delphi - қосымшаны жинауға қажетті "қүрылыс блокхары" Компоненттер пиктограмма түрінде тақтада орналасқа: Delphi  ~ ді  іске қосканда Standard беті белсенді болъш тұрады.  Беттерд орналасу тәртібін өзгерту, атын өзгерту, жою, пиктограмма косу немесе кейб пиктограммаларды  басқа бетке жылжыту үшш  Palette Properties диалогтЫ терезесі қолданылады. Ол диалогтык терезені ашу үшін Component / Configui Palette командасын немесе компоненттер политрасьшың кез - келген жерій

.5. Обьектілер инспекторы және обьектілер құрылымы

Обьектілер инспекторы обьектілер касиетін орналастыру мүмкіндігін береді жөне программа құру кезінде өдістерді тағайындайды. Обьектілер Инспекторы терезесі екі жапсырмадан тұрады: Properties және Events.

Properties жапсырмасында екі баған бар. Сол жағындағы бағанда редакцияланып отырған компонент үшін жобалау кезінде қажет болатын барлык қасиеттердің тізімі орналасқан. Оң жақ бағанда сол қасиеттердің мәнін өзгертуге болады.

Events жапсырмасынын сол жағындағы бағанда компонент оқиғасын өндеушілер тізімі келтірілген. Оң жағындағы оқиғаны өңдеушілердің сәйкесінше аттары орналастырады.

2. OBJECT PASCAL ТІЛІ

2.1. Жоба құру негһдері

Object Pascal тілі - Delphi ортасындағы негізгі бағдарламалаушы құрал. "elphi-де кез-келген бағдарлама жоба файлынан және бір немесе бірнеше одульдерден тұрады. Object Pascal-дағы бағдарлама жоба мынадай бөлімдерден ^руы мүмкін:

Бағдарлама тақырыбы;

Іске қосылатын модульдерді  сипаттау бөлімі;

Белгілерді сипаттау бөлімі;

Тұрақтыларды сипаттау бөлімі;

Типтерді сипаттау бөлімі;

Айнымалыларды сипаттау бөлімі;

Процедура мен функциялар бөлімі.

Жаңа қосымша құру үшін File/New/Application командасын орындаңдар, ол аңа жоба ашу мүмкіндігін береді. Сол кезде косымшаның негізгі (басты) ормасы Forml және оған сәйкес модуль Unitl құрылады. Форманын ікырыбьш өзгертуге болады. Ол үшін: обьектілер инспекторына өтіп, Properties етіндегі Caption касиетінің тұсындағы сөзді, жаңа тақырыппен өзгерту керек. өптеген мысалдарды орындауда көбінесе бір ғана форманы пайдалануға тура гледі.

Бүл форманы қүру үшін:

1) File/New/Application командасын орындап жаңа жоба ашыңдар.

Форманың тақырыбын өзгертіңдер.

Additional   бетіндегі   BitBtn   компонентін   таңдап,   оны   форманың 
қажетті жеріне орналастырындар. Обьектгілер инспекторы осы тетік 
туралы ақпарат береді. Kind қасиетіне ЪкОк мәнін беріңдер.

Осындай  тәсілмен   екінші   тетікті   орналастырыңцар,   оның   Kind 
қасистінде bkClose монін беріңдер.

Standart бетінен Edit компонентой формаға орналастырыңдар және 
Text қасиетінің мәнін өшіріңдер.

Формаға Standart бетіидегі Memo компонентін орналастырыңдар, 
Lines   қасиетінің   мәнін   өшіріңдер.   SerollBars   қасиетіне   ssBoth 
таңдандар.

Мұндағы, BitBtn тетігіндегі Kind қасиеті компонентің сыртқы түрін жене осы тетік диалоггық терезеде асыратын стандартгы функцияларды анықтайды.

Memo компонентінің SerollBars қасиетіне меншіктелген ssBoth мәні редакторда горизонталь жене вертикаль айналдыру жолағының болуын білдіреді.

Lines қасиетінде Memo компонент! экранда пайда болғанда оның алаңьшда бейнеленетін текст жазылады. Осындай мағынаға Edit компонентінің Text қасиеті ие болады.

Әртүрлі қосымшаларды кұруда көбінесе ұқсас формаларды пайдалануға тура келеді. Ол үшін бір форманы шаблон ретінде архивте сақтап коюга болады. Бұл амалды орындау ұпгін:

Форманы кез - келген атпен файлда еактаңдар.

Бұл форманы архивке енгізу үшін, формада тұрып тышқаннъщ оң жак. 
тетігіне басу арқылы Add to Repository командасын таңдаңдар. Пайда 
болған формадағы Title жолында форманың атын, ал Description жолына 
- түсінікгеме сөз жазыңдар. Page тізімінде Forms таңдаңдар. Ал Author 
жолына өз фамилияларыңды жазып,  Ок тетігіне басьщдар.  Енді бұл 
форманы тіркеуге алынды деп есептеуге болады. Оны File/New/Other 
командасы арқылы орындауға болады.

Форманы Delphi іске қосылғанда стандартты бес формамен бірге нгағару үшін Tools/Repository командасын орындап, Pages тізімінен Forms жольш және Object тізімінен өздерің сақтаған форманы табывдар. Оған тышқанның сол жағымен шерту арқылы оған Main Form жалаушасыи орнатыңдар. Бұл терезені Ок тетігін басу арқылы (барлық өзгертулерді сақтау үшін) жабыңдар.

Object Pascal тілінің кейбір мүмкіндіктерін "иллюстрация" жасау үшін мьшадай практикалык мысал карастырайық. Алдымен жоғарыда келтірілген әдіспен форма күрыл оны Form Example атаңдар (яғни, Caption қасиетінің мәнін Form Example деп өзгертіңдер). Егер аддьш - ала құрылып сақталған болса, онда негізгі менюден File/New/Application командасын орындаңдар. Ok тетігіне екі рет шерту арқылы редактор кодының терезесіне мына программа текстін жазыңдар:

Procedure TForm. BitBtnlClick (Sender: Tobject): ConstS =' тұрақты ';

SI =' өрнек';

A=10*15;

Limit = 700;

St = ' жолдық тұрақты ';

Suram = a + Limit; begin

// түрактылар мен өрнектерді шығару Memo 1 .lines.Add ('St =' + st); Memol.lines.Add (S + ' a =' + IntToStr (a)); Memol.lines.Add (S + 'Summ =' + IntToStr (Summ)); Memo 1 .lines.Add (S + ' Limit =' + IntToStr (Limit)); Memol.lines.Add (SI +' 12*34 =' + IntToStr (12*34)); Memol.lines.Add (SI + ' 123 div 4 =' + IntToStr (123 div 4)); Memol .linesAdd (S1+' 256 shr 7 =' + IntToStr (256 shr 7 )); Memol.lines.Add (SI +' 2 shr 8 =' + IntToStr (2 shr 8 )); Memol.lines.Add (SI +' 23 mod § =' + IntToStr (23 mod 5)); Memol.lines.Add (SI + ' 12 and 22 =' + IntToStr (12 and 22)); end; F9 пернесін басып орындағанда, нәтиже былай болады:

 

St = жолдық тұрақты	ернек 123 div 4 = 30
тұрақты a = 150	өрнек 256 shr 7 = 2
тұракты Summ = 850	өрнек 2 shr 8 = 0
тұравды Limit ~ 700	ернек 23 mod 5 = 3
өрнек 12*34=408	өрнек 12 and 22 = 4

2. 2. Қарапайым операторлар

Програмадағы оператор - бұл кандайда бір алгоритмдік іс - әрекетті орындайтын біртұтас бөлінбейтін сөйлем. Бұкіл программа бірінен - соң бірі орналасқан операторлар тізбегінен құрылады. Кез - келген оператор деп іс -әрекетті түсінеміз (салыстыру, меншіктеу, программа бойынша өту (кешу) және т.б.). Сонымен айнымалыларды, тұрақтыларды, белгілерді, типтерді сипаттау блогы және оларды құрайтьш сөйлемдер оператор бола алмайды. Программада операторлар бірінен-бірі нүктелі үтір (;) арқылы ажыратылады. Бұл символ операторлардың соңын білдіреді.

Object Pascal тілінің операторларьщ қарапайым және құрылымдық деп екіге бөлуге болады. Қарапайым операторлар деи құрамында баска операторлар жоқ (болмайтын) операторларды айтамыз. Олар:

меншіктеу операторы;

процедураны шақыру;

Goto шартсыз көшу операторы;

бос оператор.

Goto операторын қолдану үшін белгілерді сипаттау бөлімінде (0 - ден 9999 немесе атау) label сөзінен соң сипатталуы тиіс.

2.3. Құрылымды операторлар

Кірылымды   операторлар   құрамында   бірнеше   басқа   қарапайым   жәнс _к¥рыльшды операторлар болуы мүмкін.

Олар:

Құрмалас оператор;

Шартты оператор if;

Case шартты операторы;

Repeat циклдік операторы;

While циклдік операторы;

For циклдік операторы;

With жазбалар операторы;

Қурмалас   операторлар  -  деп   begin   және   end   сөздерінің   арасында орналасқан операторлар тізбегін атайды. Бұл кілтгі сөздер операторлық жақшалар деп аталады. begin a: = 45; b: = a*21; end;

2.4. DELPHI - де қосымшалады күру негіздері

Delphi -де қосымща қуру деп - бір немесе бірнеше формаларды қүруды, эларға қажетті компоненттерді орналастыруды, компоненттермен байланыс эрнататын қажетті қасиеттерді беруді, жене компонештерге қолданылатын іс -эректтерді сипатайтын әдістерді (функциялар мен процедуруларды) сипаттауды ійтады. Цегізгі стандартты функцияяар

 

Сызықтық программалау

1-мысал. Формага екі түйме орналастырайық. Оның біріне шерткеид шерту санын көрсететін болсын. Алдын — ала жумыстың барысында бірінь тетіктегі сан — 0-ге тең. Екішиіде — Выход.

Жұмыстың барысы.

Delphi -ді қосканда автоматты турде қосылатын формаға екі рет Butfa 
кнопкасьш орналастырыңдар .-,

Алдын - ала жоба файлын және модуль файлын сақтап алыңдар: ,.,,

File/Save Project As...,   File/Save As..., File/Save Al

3. Форманың өлшемін былай өзгертуге болады: ,,

Форма жиегіне тышқанмен басып жібермей қажетті жерге дейін сұйр 
керек;

Форманың қасиетгерінде оның биіктігі мен енін көрсету керек.

Client Height;   Client Width.

Компоненттер тақтасынан қажетті  элементті (Buttonl) формаға орналасты]үшін оны тышқанмен сүйреу керек пемесе Shift тетігін басып жібермікомпонентгер тақтасынан қажетті элементті таңдау керек. Сонан соң Sh 
тетігін босатьш формаға әрбір шерту арқылы кажетгі компонентті бірнеіірет   орналастыруға   болады.   Бұл   әрекетті   компоненттер  тақтасының   с( 
жағындағы стрелка бейнесі бар тетікті басу арқылы тоқтатуға болады.

Формадағы обьектілерді түзу (реттеу) үшін (оңға, солға, ортаға және іі 
Edit/Align командасын пайдаланамыз.

Формаға төмендегідей екі кнопкасын  (Buttonl Button2) орналастыру.

Копонеттер ушін өзгеретін щсиеттерді сипаттау кестесі

Элемент	Қасиеті	Мәні
Жұмыс тетігі	Caption	0
		(Name)	Bull
Шығу тетігі	Caption	Выход
		(Name)	But2

Мұндағы, (Name) - обьектінің аты, ал Caption - тақырыбы (ондағы мәтін)

6. Программа   кодын  жазу   үшін   Button 1   тетігіне   екі   рет   шертеміз.   Код 
редакторында осы тетікті басу орекетін өңдейтін процедураға дайындық 
пай да болады.

Procedure TForml.ButlClick (Sender: TObject); begin

end; Егер тетік басылса оның жалпы санын экранда көрсету керек.

7. Айнымалыларды сипаттау белімінде С - айнымалысын былай сипаттаймыз:

var С: Integer; Сонда программа:

Procedure TForm I. But 1 Click (Sender: TObject) begin

C: = C+1;

Butl.Caption: = Inttostr(C); end;

Осындай тәсілмен Button2 обьекті үшін OnClick қасиетін өңдеу процедурасын құруға болады.

Procedure IForml. But2Click (Sender: Tobject) begin

Forml .Close; end; Сонымен программа код терезесінде программа модулі төмендегідей болады:

^var C:integer;

procedure TForm 1.But lClick(Sender: TObject);

begin

C:=C+1;

But 1 .Caption:=inttostr(C);

Тармақталушы алгоритмдерді программаліу

Оның жалпы түрі:

if  <шарт> then   <бірінші іс-әрекет> else <екінші іс-әрекет>; 
Орындалу ережесі. 

Егер if сөзінен кейшп шарт ақиқат болса, онда then сөзшен кеиінғі оіріжші   әрекет орындалады, ал else сөзінен кейінгі екіиші іс-әрекет орындашайды Егер if сөзінен кейінгі шарт жалған болса, онда else сөзінен кейіігі екіиші іс-өрекет орындалады, ал бірінші іс-әрекет орындалмайды.

1 - мысал.  Функция мәнін есептейтін программа—жоба цурыңдар.

sin(cos х) + -Jx³ + 4,х > 0,9 
cos(sin х) + \]х +2,х < 0,9 

Формаға қажетті компоненттер Editl, Edit2, Button 1, Button2 Бағдарлама мәтіні:

procedure . ^,_,.

var x, у: real; begin

x:=str tofloat (Editl texst);

if x >=0.9 then y: = sin (cos(x)) + sqrt (exp(3*ln(x))+4)

else y: = cos (sin(x)) + exp (l/3*ln(abs(x))+2); Edit2, text: = Floattostr (y); Memol. lines.Add('y =' + Floattostr(y)); end;

2 - мысал. Телефонмен сөйлесу к^нын ecenmey

Бағдарламаға қажетгі компоненттер:

Form 1. Caption Сөйлесуқұны

Editl. Texst

Edit2. Texst

Label 1. Caption ¥зақтығы (мин.)

Label2. Caption

Buttonl,Caption Есептеу

Button2,Caption Шығу

Мұндағы, форма компонентерінің қасиетгерінің мәнін сипаттаудағы ашқы компонент аты жөне нүктеден соң - атының кдсиеті көрсетілген.

(Вычислить) Есептеу тетігіне шерткенде программа есептеуді жүзеге ^ась'рады. Бүл кезде TForm. Button Click процедурасымен өңделетін On Click °ҚИғасы пайда болады.

Procedure TForml. Button 1 Click (Sender: Tobject); const

P = 6; // бір минут сөйлесу кұны 6 тенге В = 0,2; // 20 процент жеңілдік

var

T: real; // сөйлесу ұзақтығы A: integer; // аптаның күні S: real; II сейлесу құны

begin

T :=StrToFloat (Editl.text); A :=StrToFloat (Edit2.text);

// Сөйлесу құнын есептеу S := P * T;

// Erep күн сенбі немесе жексенбі болса, онда // сөйлесу құнын жеңілдікпен есептеу if (A = 6) OR (A = 7) then S: = S * (1 -B); // Есептеу н#гижесін шығару Iabel3.caption: = FloatTostr(s) + ' тг төлеңіз ';

end;

Procedure TForml.Button2 Click (Sender: Tobject); begin

Forml. Close; end;

3 - мысал. Багдарламалау кезінде көбінесе екіден көп тармацтан таңдаудь жузеге асыруга тура келеді.

Келесі бағдарламада сіздің салмағыңызды және бойыңыздың үзындығыі енгізуді сұрайды. Салмактың оптимальды мәнін есептейді жөне оны нақті салмақпен салыстырады да сәйкес жауапты экранға шығарады. Салмақты тиімді мәні былай есептелетіндігі бізге белгілі:

Бой ұзындығы (см) -100

Бағдарламаға  қажетті  компоненттер:   Editl,  Edit2,  Labell,  Label2,  Label: Button 1, Button2.

Procedure TForm 1. Button 1 Click (Sender: Tobject); var

W: real; {салмак}

h: real; {ұзындық}

opt: real; {оптимальды салмақ}

d: real; { оптимальды салмақтан ауытқу }

begin

W : = StrToFloat (Editl.text); h : = StrToInt (Edit2.text); opt: = h - 100;

if w = opt then Label3. Caption: = 'Сіз жақсы формадасыз' else if w < opt then begin

d: = opt - W; Label3. Caption: = =' Сізге ' + FloatTostr(d) + ' кг - ға толу керек ';

end;

else begin d: = W - opt; Label3.Caption: = =' Сізге ' + FloatTostr(d) +' кг - ға азу керек';

end;

Procedure TForml. Button2 Click (Sender: Tobject); begin

Forml.Close; end;

4-мысал. Функция мәнін есептейтін программа--жоба к^рыңдар.

-4х² +8,я<0 •у/аг² + Зх + 4,х > I

1-әдіс.

Форма кұру. Формада көрсетілгендей компоненттерді орналастырьш, эр 
компоненттердің қасиеттершің мәндерін қойып шығу.

Процедура программасын жазу. Ол үшін «Есептеу» түймесіне екі рет 
басу, сонда программа терезесі шығады. Келесі процедура денесін енгізу.

procedure TFonnl.ButtonlClick(Sender: TObject); var x,y:real; begin