Қаржы менеджментінің стратегиясы мен тактикасы

Кіріспе

Біздің еліміз «Қазақстан-2030» ұзақ мерзімді бағдарламасына және онжылдық стратегиялық жоспарға сәйкес ойдағыдай ілгері дамып келеді.

      Соңғы жылдары біздің қол жеткізген табыстарымыз аз емес. Қазақстанның нарықтық жаңғырулардағы жетістіктері, экономикалық өрлеуі мен халықтың тұрмыс деңгейін көтеруі жалпыға мәлім, әрі әлемдік қоғамдастыққа да танылып отыр.

Н.Ә.Назарбаевтың Қазақстан халқына арналған жыл  сайынғы Жолдауларында ағымдағы міндеттері туралы ғана емес, біздің дамуымыздың  келешегі жайында да айтылып келеді. Осыған орай, әлемнің бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарынан нық орын алу мен 30 корпоративтік көшбасшыларын қалыптастыру негізінде елді индустрияландыру міндеттері біздің басты стратегиялық мақсатымыз болып қала бермек [1].

Осы орайда үстіміздегі жылы жоспарланып отырған елдің индустриалды-инновациялық дамуын жетілдірудің 2010-2015 жылдарға арналған бағдарламасы да  іске асырылып келеді. Ел қаражатын үнемді пайдалану мақсатында республикамыздағы «Самұрық» әл -ауқат қорының да алатын орны ерекше. «30 көшбасшы жобасы» – Қазақстан экономикасының даму деңгейі өсіп келе жатқанын дәлелдейтін қарқынды жоба жүзеге асып кәсіпкерлік қызметіне үлкен мән беріліп келеді.

Сондай-ақ, «кәсіпорындардың бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін шетелдің озық тәжірибелерін пайдалана отырып басқаруды жетілдіру» жолдары да алға қойған мақсаттардың бірі болып табылады. Кәсіпорын қызметінің оңтайлы нәтижеге жетуі үшін, бизнестің жалпы құрылымындағы қаржылық менеджменттің маңызы өте зор.

Курстық жұмыстың басты мақсаты:

• Қаржылық менеджменттің стратегиясы мен тактикасының теориялық негіздері
• Кәсіпорынның қаржылық жағдайын, стратегиялық және тактикалық басқаруды талдау («Лесозащита» ЖШС материалдары негізінде) 
• ҚР кәсіпорындағы қаржылық менеджменттің даму стратегиясы мен тактикасын жетілдіру жолдарын көрсету.

Жоғарыдағы  мақсатқа жету үшін келесідей міндеттерді  орындау қажет:

• Қаржылық менеджменттің мәні, қағидалары және функциялары;
• Кәсіпорындағы қаржылық менеджменттің стратегиясы мен тактикасын әзірлеу;
• Қаржылық менеджменттің стратегиясы мен тактикасынның құқықтық негіздері;
• «Лесозащита»  ЖШС  жалпы сипаттамасы және ұйымдық құрылымы;
• Кәсіпорынның қаржылық-экономикалық жағдайын талдау;
• «Лесозащита» ЖШС-ның қаржылық стратегиясы мен тактикасының ерекшеліктерін көрсету болып табылады.

Курстық жұмыстың объектісі – «Лесозащита» ЖШС-і  болып табылады.

Курстық жұмыстың зерттеу пәні – осы кәсіпорынның қаржылық процестері мен оның қызметінің соңғы өндірістік-шаруашылық нәтижелері.

Қаржылық менеджмент - бұл кәсіпорынның қаржылық ресурстарын қалыптастыру, пайдалану және ақша айналымы мен қаржыларды басқаруда қолданылатын әдіс-тәсілдер және формалар жүйесі.

Курстық жұмыста сандық көрсеткіштерді талдау барысында статистикалық, қаржылық-экономикалық талдау, салыстырмалы талдау әдістері қолданылды.

Бұл зерттеудің нәтижелері Қазастанның бәсекеге қабілетін арттырудың негізін құраушы - кәсіпорынның даму перспективасына әсер етуші факторларды анықтауға, оның тиімділігін арттыру бағытында кәсіпорын дамуының стратегиялық жоспарын қарастыру және оның қаржылық жағдайын болжау, сонымен қатар Қазақстанның бәсекеге қабілетін арттырудағы инновациялық қызметті мемлекеттік реттеудің негізгі басымдылықтарын анықтау мақсаттары алға қойылды. 

Курстық жұмыстың құрылымы кіріспеден, үш бөлімнен, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен және қосымшалардан тұрады. 

Жұмыстың әдіснамалық  негізі - Қазақстан Республикасының нормативті актілері, Анташов В., Уварова Г. «Экономический советник менеджера», Мадиярова Э.С., Сүйеубаева С.Н. «Қаржылық менеджмент», Ғ.С. Сейітқасымов, К.М. Маулетов, А.А. Мусина «Банковское дело»

1 Қаржылық менеджменттің  стратегиясы мен тактикасының  теориялық негіздері

1.1 Қаржы менеджментінің стратегиясы мен тактикасы туралы түсінік

Кәсіпорынның бәсекеге қабілеттілігі және төлем қабілеттілігі ең алдымен қаржылардың оңай ұйымдастырылуымен анықталады, ақша қатынастарының жүйесі болып табылады және ақшалай қорлардың айналым процесінде олардың қалыптасуы мен пайдалануын көрсетеді. Кәсіпорынның негізгі міндеті оның иелерінің әл ауқатының максималды көбеюі болып табылады, яғни пайданың, кәсіпорынның  нарықтық бағасы.

Қаржыларды басқарудың екінші жағы – қорларды сатып алу болып табылады. Олардың қайнар көзі әр түрлі болып табылуы мүмкін және әрқайсысының өзіне тән мінездемесі бар, олар капиталмен, жабдықтаушылармен анықталады: баға, төлемнің мерзімі, белгілі бір уақытта қолда бар болуы, мүмкін болатын қайшылықтар және тағы басқа шарттар. Осы факторлар негізінде қаржылық менеджер кәсіпорынды қаржыландыру көздерінің оңтайлы шешімдерін қабылдап отыруы керек.

Қаржылық менеджмент – бұл кәсіпорынның қаржылық ресурстарының  құрылуымен, бөлініуімен, оларды қолдануымен және кәсіпорынның ақшалай жүйе айналымының ұйымдастырушылармен байланысты болатын басқару нәтижелерінің әзірленуі және жеткізуінің принциптері мен әдіс-тәсілдерінің жүйесі болып табылады.

Қаржылық менеджмент фирманың қаржысымен жұмыс атқарады, яғни фирманың өндірістік әрекетіне  жұмсалған фирманың өз капиталы және қарыз капиталымен жұмыс атқарады (бөлінбеген пайда, амортизациялық қорлар, банк несиелері, құнды қағаздар эмиссиясы және т.б ).

Қаржылық менеджмент акция иелерінің хал-ахуалын немесе меншік кірістерін барынша көбейту  барысында өткізіліп отырған, басқарудағы  нарық жағдайында фирманың қаржы-қаражатының оңтайлы құрылымын құрып, оны сақтаумен байланысты қабылданған шешімдер жиынтығымен байланысты. Сонымен қатар қаржылық менеджмент  басқа да экономикалық ғылымдармен тығыз байланысты теориялық ғылым болып табылады.

Қаржылық менеджмент келесі бөлімдерден тұрады:

- қаржылық талдау және шешім қабылдау жүйесі;

- қысқа мерзімді қаржы ресурстарын қолдануды жоспарлау: (комермерциялық несие) қамсыздандырылмаған қысқа мерзімді қаржыландыру, қамтамасыз етілмеген қысқа мерзімді қаржыландыру, қысқа мерзімді жалпы қаржыландыру;

Ұзақ мерзімді қаржы  ресурстарын қолдануды жоспарлау:

- капиталды бюджеттендіру, лизинг немесе ұзақ мерзімді несие, қарапайым және артықшылығы бар акциялар шығару, инвестициялық жобаларды бағалау және инвестициялық қоржынды басқару, алдағы кезеңдегі кірістерді ескере отырып, ақшаның құнын бағалау (дисконттау);

- мүмкін болатын тәуекелді талдап, бағалау;

- шешімнің нұсқамасы және орындалуы;

- шешімнің орындалуын бақылау;

Шешімнің жүзеге асырылуы барысын  талдау және оның орындалуы  туралы есеп беру. Қаржы менеджментінің басты мақсаты-қазіргі кезде және болашақта кәсіпорын иелерінің әл-ауқатын барынша көтеру. Бұл мақсатта кәсіпорынның нарықтық құнын барынша көбейтуді қамтамасыз ету барысында көрінеді, бұл өз кезегінде кәсіпорын иелерінің қаржы мүдделерін жүзеге асырады.

Қаржылық менеджменттің  басты міндеті-бұл фирма кірісінің  қалыпты деңгейін сақтай отырып, қарапайым  акция бойынша, мүмкін болатын дивиденд бойынша көбеюін қадағалау, яғни фирманың оңтайлы қызмет тәртібін анықтау.

Кәсіпорынның нарықтық құнын барынша көбейту үрдісі оның пайдасын барынша көбейту арқылы жүзеге асырылады. Сөйтіп дәрежесі және жиынтығы жағынан жоғары пайда ағымдағы тұтыну мақсаттарына жұмсалуы мүмкін, соның нәтижесінде кәсіпорын ары қарай дамуға қажетті, өзінің қаржы ресурстарын құратын негізгі көзден айрылады (ал дамымайтын кәсіпорын өзінің нарықтағы конкуренттік (бәсекелік) қабілетін жоғалтады, ішкі көздер есебінен өзінің қаржы ресурстарын құру әлуетін азайтады, осының барлығы нәтижесінде кәсіпорынның нарықтық құнының төмендеуіне әкеліп соғады).

Сонымен қатар жоғары дәрежедегі пайда қаржы-қаражаттық тәуекелдің және болашақта банкроттықа  түсу қаупі есебінен болуы мүмкін, бұл жағдай да  кәсіпорынның нарықтық құнының төмендеуіне әкеледі. Сондықтан, нарықтық жағдайда пайданы барынша көбейту қаржы менеджментінің басты міндеті болғанымен, оның ең басты мақсаты емес.

Кәсіпорынның нарықтағы  жағдайы еш өзгеріссіз қалмайды. Ерте ме, кеш пе әйтеуір бір күні бәсекелестер пайда болады. Сондықтан да кәсіпорынның тұрақты дамуы оның экономикалық тірі қалудың, өмір сүрудің ең басты шарты болып табылады. Даму жоспары аз мөлшер уақытқа емес, сондай-ақ, оның ұзақ перспективасына да жоспарлануы қажет.

Сондықтан қаржы менеджменті  бірқатар сұрақтарға жауап қайтару  қажет және сондай-ақ қаржылық стратегия мен тактиканы қалыптастыру қажет.

Бірінші сұрақ былай  қойылады: «Фирманың перспективті дамуы  үшін қанша мөлшердегі ақша қаражаттар қажет?». Керек кезде толық немесе бөлек  мөлшерде бұл соманы және уақытты анықтау үшін қосымша  салымдар қаржысының қажеттілігі және фирманың шаруашылық қызметінің әр түрлі маңызды көрсеткіштері арасындағы тәуелділікті орнату мақсатты болып табылады

Мысалы,  сенімділікпен антуға болатын  жайт, ол дамуға қажетті ақша құралдары  өткізу көлеміне байланысты болатындығы  туралы. Бірақ бұл әдетте олай бола бермейді.

Егер кәсіпорын бәсекелестерімен шығарылатын өнім сапасын жақсартудың  күрес жолын таңдаса,  онда сапаның  жоғарлауы бағаның өсуімен, яғни өткізу көлемі және инвестицияны қажетсіну  аралығында жүреді. Бірақ, егер инфляция жағдайында бәсекелестерге қарсы өнімнің бағасын төмендету немесе тұрақтандыру жолы таңдалса, онда өткізілуден күтілетін түсім мөлшері аз болады.

Шығарылатын өнім өзіндік құнын  төмендетуге бағытталған шараларды  ендіру және құрастыруға байланысты шығындарды қажет етеді. Берілген жағдайға құралдарға қажетсіну бұл шығындардың шамасымен анықталады.

Нарықтық экономикаға  өтудің нәтижесінде кәсіпорынның мемлекеттің ықпалынан босады да ендігі кезекте кәсіпорынның қызметінің экономикалық және қаржылық нәтижелерін басқаруға байланысты жауапкершілігі артты. Соған байланысты әр бір кәсіпорын нақты жалпы стратегиясын ғана анықтап коймай, сонымен қатар қаржылық стратегиясында таңдауы қажет.

А.А. Томпсон, А.Дж. Стриклендтің көзқарасы бойынша, стратегия – ұйымның мақсатқа жетуін қамтамасыз ететін басқарушылық іс-шаралардың барлық жинтығын көрсетеді [1, 44б.]. Кәсіпорынның стратегиясы жоспарланған және жағдайларға байлансты біршама өзгеріп отырады.

С.Д. Ильенкова [37, б. 74] стратегияны -шешім қабылдау процессі ретінде анықталады деп қарастырады, яғни кәсіпорынның өмірлік цикілін нығайту мен бәсекеге қабілеттілгін арттыру мақсаттында іс-шаралардың кешенді байланыстағы қызметі мен қойылған мақсаттарға жетудің кешенді жан-жақты жоспарлау. О.С. Виханский [27. Б. 88] мен А.И. Ноумов [28,б.167] стратегия – бұл кәсіпорынның даму бағытын, қызмет ету саласы менформасын, ұйымның ішкі байланыстар жүйесін, сонымен қатар қоршаған ортадағы кәсіпорынның орнын сапалы анықтайтын ұзақ мерзімді жоспарлау. Біз О.С.Виханский мен А.И. Ноумовтың берген анықтамасымен келісеміз, себебі стратегия ұғымына берген анықтамасы дәл және оның мәнін толық ашады деп санаймыз.

Кәсіпорынның қаржылық стратегиясын қазіргі таңда қалыптастыру басқарудың жаңа концепциясының методологиялық принциптерінің бірі– «стратегиялық басқару» - АҚШ пен Батыс Еуропаның көптеген мемлекеттерінде бұл ұғым 70-ші жылдардың басында белсенді түрді енгізіле бастады. Стратегиялық басқару стратегиялық жоспарлаудың методологиясының дамуы негізінде қалыптасты және ол стратегиялық басқарудың негізін құрайды. Бірақ И.А. Бланктың [24, б.21,22] айтуы бойынша, стратегиялық жоспарлаудың басқада ұзақ мерзімді жоспарлаудан ерекшелігі ол дамудың қалыптасқан тенденциясын ғана ескермейді, сонымен қатар мүмкіндіктер жүйесі мен кәсіпорын дамуының қауіптілігін, күтпеген жағдайлардың туындауын, алдағы кезеңде қалыптасқан тенденцияны өзгерте алу болып табылады.

Стратегиялық басқарудың мақсаттары үшін кәсіпорның стратегиялық дамуының деңгейлері бойынша дифференциаланған түрлері маңызды болып табылады. Осы басқару жүйеде И.А. Бланк [24. Б.71-85] стратегияның негізгі үш түрін көрсетеді: корпоративтік стратегия, функционалды стратегия (маркетингтік, өндірістік,қаржылық, инновациялық) және жеке шаруашылық бірлік стратегиясы (бизнес-бірлік). И.А. Бланкқа қарағанда А.А. Томпсон, А.Дж. Стрикленд корпоративтік, іскерлік, функционалдық және оперативтік стратегиялар деп көрсетеді.

Жоғарыда аталғандарға қарасақ, қаржылық стратегия функционалдық стратегияның бір түрі болып табылады және ол кәсіпорынның қаржылыққатынастары мен қаржылық қызметтерінің дамуының негізгі бағыттарын қамтиды. Біздің ойымызша, кәсіпорынның функционалды стратегия жүйесінде қаржылық стратегия маңызды орынды алады. Бұл функционалдық стратегияның маңыздылығы кәсіпорының барлық қызметінің экономикалық көрсеткіштер жүйесі қаржы арқылы көрсетіледі, функционалдық мәселелердің балансталуы мен кәсіпорынның негізгі мақсаттарына жетуге бағынышты болуында. Бір жағынан, қаржы – бұл басқада функционалды стратегияны қалыптастырудың қайнар көзі, яғни қаржылық ресурстар кәсіпорын қызмет бағыты мен шектеуші көлемі болып табылады.

И.А. Бланктың [24, б.26,27] ойынша қаржылық стратегия - функционалдық стратегияның негізгі түрлерінің бірі, қаржылық қызметінің негізгі дамуының барлық бағытын және ұзақ мерзімді қаржылық мақсаттарды қалыптастыру мен оларға жетудің тиімді жолын анықтау арқылы қаржылық қарым –қатынастарды, сонымен қатарсыртқы орта жағдайларының өзгеруінде қаржылық ресурстарды қалыптастырубағыттарын өзгеру мен қолдануды қамтамасызетеді. В.А. Слепов пен Е.И. Громова [55, б.50] қаржылық стратегия - әдістер жиыны болып табылады, сол арқылы кәсіпорынның қаржылық саясатты жүргізіледі және қолданылады, саясат стратегияға қарағанда бірінші депқарастырады.

А.Н. Жилкина [64, б.325] қаржылық стратегия - кәсіпорынды ақша қаражаттармен қамтамасыз ететін басты жоспар деп қарастырады. Бірақ біздің ойымызша, бұл анықтама ұғымның толық мәнін ашпайды,себебі кәсіпорынның тиімді дамуы үшін тек қана қаражылық ресурстар жеткіліксізжәне И.А. Бланк берген анықтамаға келісеміз. О.С. Виханский [27, б39] мен А.И.Наумов [28, б. 140-141], Н.Н. Турусова [60, б.15], В.С. Кузнецов [47, б34] стратегияны - стратегиялық жоспарлаудың бес басқару процессінің бірі деп қарастырады. Бұл процесстер бір бірімен байланысты. Бірақ та бұл процестің кері байланысы да бар және бұл әр бір процесстің кері әсерібарлық процестің жиынтығына әсер етеді.

 Ортаны талдау стратегиялық мененджмент соңғы процесі болып табылады, себебі ол кәсіпорынның миссия мен мақсатын анықтауүшін да, стратегияны таңдауға да базаны қамтамасыз етеді.

 И.А. Бланк [24,б.72-78, 103-106], О.С. Виханский [27, б.40-61] мен А.И. Наумов [28, б.141-149], Н.Н. Турусова [60, б.16], И.П. Кислицына [20,б.182—186], Е.А. Иванова [57, б.126-138], С.Д. Ильенкова [37,б.77,78] ұйымның өмір сүру ортаса екіге бөлінеді: сыртқы (макроортамен негізгі қызмет ету ортасы) мен ішкі орта. Макроорта экономикаға әсерін зерттейді, құқықтық тексеру мен басқару, саяси процестер, табиғи ортамен ресурстар, әлеуметтік және қоғамның мәдени құраушысы, ғылыми-техникалық және қоғамның техникалық дамуы және т.б. Негізгі қызмет ету ортасын талдау келесі негізгі компоненттардан тұрады: сатыпалушылар, жеткізушілер, бәсекелестер, еңбек нарығының күші. Ішкі ортаны талдау фирманың кадрларына, олардың квалификациясы, басқаруды ұйымдастыру, өндірістік,қаржы, маркетинг, ұйымастырушылық мәдениетіне көңіл бөлінеді.

 Стратегиялық қаржылықталдаудың  мақсаты – қаржылық стратегияны  қалыптастыру негізі. И.А. Бланк [24,б. 47-63] келесі әдістерді анықтайды: SWOT-талдау, PEST-талдау, SNW-талдау, қоржындық талдау, салыстырмалы қаржылық талдау, қаржылық коэффициенттерін талдау, Дюпон моделінің интегралдыталдау, эксперттік талдау.

 Қоржындық талдау мақсатында А.Н. Петров [56,б.96-103], А.А. Томпсон мен А.Дж. Стрикленд [59,б.380-392], С.Д. Ильенкова [37,б.90-91] Ботонск консультатциялық топ матрицасын қолдануды ұсынады. Альтернативалық матрица негізінде А.Н. Петров [56, б.392-397] – «саланың қызығушылығы/бәсекелестердің позициясын» матрицасы, өмірлік цикл матрицасы, С.Д. Ильенков [37, б.91] – «өнім/нарық» матрицасы.

 Ішкі ортаны бағалау үшін, яғни оның қаржылық жағдайын факторлық әдіс арқылы З.А. Круш пен Л.В. Лущикова [46, б.158-179] Д. Уил Кокстың формуласын, Альтманның екі факторлы немесе бес факторлы моделін, коэффициенттік әдіс – У. Бивер формуласы, баланс құрылымын коэффициенттік талдау, кәсіпорынның қаржылық саясатын шығару бойынша методологиялық ұсыныстармен сәйкес интегралдық баға арқылы қолдануды ұсынады. Сонымен қатар, З.А. Круш пен Л.В. Лущиковаматрицалық әдісті көрсетеді және Ж. Форшон мен И. Романемен шығарылған қаржылық стратегия матрицасына көп көңіл бөлінген. Бұл матрица Е.С. Стояновамен толықтай сипатталған. Біздің ойымызша,ешбір кәсіпорын бәсекелестік ортада тиімді жұмыс істей алмайды, егер оның нақтыориентациясы, бағыты болмаса.

Соған байланысты, басқарудың ортаны талдаудың басқа да маңызды мәселелерінің бірі ұйымның миссиясы мен мақсатынанықтау болып табылады.

 С. Кузнецов [47,б.35] бойынша миссияны анықтау кәсіпорынның қызметінің функционалдығының негізгі идеясын анықтайды, сонымен қатар кәсіпорынның бөлімшелерінің алдына нақты мақсаттарды қою.

И.П. Кислицын [20, б.190] бойынша миссия дегеніміз - бұл кәсіпорынның болашақта қандай болу керек екенін көру дегенді білдіреді.

О.С. Виханский мен  А.И. Наумов миссия дегеніміз - кең мағынада ұйымның өмір сүруі, тар мағынада ұйымның неүшін және қандай мақсатта құрылғанын, яғни миссия бұл ұйымның өмір сүру қажеттілігін көрсетеді және оның өзге ұйымдардан айырмашылығын көрсетеді деп санайды. Біз О.С. Виханский мен А.И. Наумовтың ойымен келісеміз, бұл ұғымның нақты және түсінікті мағынасын көрсетеді.

 Егер миссия жалпы ориентацияны көрсетсе, ұйымның функциялық бағытын, оның өмір сүруін мәнін көрсетсе, ал нақты дәл осы мерзімде және оның соңғы көрінісі мақсат ретінде болады, ол И.П. Кислицинамен (20, б.190) белгілі бір нәтижеге алуды анықтайды деп санайды. Біз О.С. Виханский мен А.И. Наумовтың ойымен келісеміз, ұйымның жеке сипаттамасындағы жағдайларының нақты мақсаты, оларға жету үшін қызметін бағыттайды.

 О.С. Виханский менА.И.  Наумов бойынша негізгі мақсаты ұйымның даму мақсаттары болып табылады,яғни сату көлемінің темптерінің өзгеру мен толықтай саланың және ұйымның табысының арасындағы ара қатынасты көрсетеді. Осы қатынасқа байланысты ұйымның даму темпі жылдам, тұрақты немесе қысқарғаны болуы мүмкін. Осы типтарға сәйкес даму темпі үшін жылдам даму мақсаты, тұрақты даму мақсаты мен қысқарту мақсатын қалыптастыруған болады. Е.А.Иванов келесідей типтерді көрсетеді: табысты мотивациялау, рационалды қызмет, максималды табыс, нарықтың белгіліүлесін алу мақсаты, ұзақ мерзімді мақсаттар, персоналды мақсаттар, әлеуметтік жауапкершілікті, даму мен диверсификация мақсаты.

И.А. Бланк келесідей  мақсаттарды көрсетеді: табысты  максималдау моделі,трансакциондық шығындарды минималдау, сату көлемін  максималдау, кәсіпорынның нарықтық бағасын максимизациялау моделі [24, б.122-139].

 Көп жағдайда мақсатқа жетудің жолын таңдауда оның сол мақсаттың қалайтын нәтижесіне жете алуына тәуелді болады. Мақсаттар бойынша дұрыс шешемідермен қатар мақсатқа жетуде стратегиялық дұрыс шешімдерде маңызды. Соған байланысты миссия мен мақсаттарды анықтаудан соң стратегияны таңдау мен талдау кезеңі басталады.

 О.С. Виханский мен А.И. Наумов келесідей базистік немесе эталондық стратегияны көрсетеді:

1 бағытты даму стратегиясы: нарықта позицияның күшейуі,нарықта даму стратегиясы, өнімді дамыту стратегиясы;

2 интегрирленген даму стратегиясы:  кері вертикалды интеграциялық стратегия, алға жылжу вертикалды интеграция стратегиясы;

3 диверсификацияланған даму стратегиясы: орталықтандырылған диверсификация стратегиясы, көлденең диверсификацияланған стратегия, конгломентирленген диверсификация стратегиясы;

4 қысқарту стратегиясы: «өнімді жинау» стратегиясы, ликвидация стратегисы, қысқарту стратегиясы, шығындарды қысқарту стратегиясы;

5 комбинирленген стратегия.

 И.А. Бланк екінші  және үшінші топтағы стратегияны  қосып оны жылдамдатылған стратегия деп атайды. Сонымен қатар, И.А. Бланктың зерттеу нәтижесі бойынша келесідей қаржылық қызметтің доминантты сфераны (бағыттарды) көрсетті: кәсіпорынның қаржылық ресурстарын қалыптастыру стратегиясы, кәсіпорынның инвестициялық стратегиясы, кәсіпорынды қаржылық қауіпсіздікпен қамтамасыз ету стратегиясы, кәсіпорынның қаржылық қызметін басқару стратегиясы. В.А Горемыкин келесідей стратегияларды көрсетеді: даму стратегиясы, шектелген даму стратегиясы, қысқарту стратегиясы, комбинирленген стратегия, қоржындық стратегия, диверсификация стратегиясы мен өнімнің диверсификация стратегиясы.

1.2 Қаржы менеджментінің  стартегиясы мен тактикасының  әдістемесін  қалыптастыру және  оларды іске асыру жолдары

Кәсіпорынның стратегиясы  – нақты мақсаттарға жетуді көздейтін, келешекке негізделген шаралар  жүйесінен тұрады. Стратегияны дайындау мен оны жүзеге асырудың мәні –  сансыз баламаның ішінен дұрыс даму бағытын таңдап алу мен өндірістік шаруашылық қызметті таңдап алынған бағыт бойынша бағыттауында жатыр. Қазіргі кезеңде даму бағытын алған стратегиялық басқарудың жүйесі мыналарды қарастырады:

• шаруашылық басқару қызметінің нақты құрылымына тәуелсіз стратегиялық мақсаттарға ресурстардың бөлінуі;
• әрбір стратегиялық мақсатты басқару орталықтарының құрылуы;
• стратегиялық мақсатқа жету дәрежесіне байланысты өндірістік бөлімшелер мен оның басшыларын ынталандыру мен бағалау.

Стратегияны дайындау басқарудың жоғарғы деңгейінде жүзеге асырылады  және келесідегідей міндеттерді шешуге негізделеді: стратегиялық мақсаттарды дайындау; банк мүмкіндіктері мен ресурсын бағалау; маркетингтік қызмет саласында тенденцияны талдау; қызметтің баламалы бағыттарын бағалау; келешекке стратегияны анықтау; егжей-тегжейлі оперативтік (жедел) жоспарларды, бағдарламаларды, бюджетті дайындау; белгіленген мақсат пен жоспарлардың нақты белгілері негізіндебанкқызметін бағалау.

Ковалева А.М. пікірінше қаражатты стратегиялық, тактикалық жоспарлаудың екінші сұрағы инвестициялау қайнар көздеріне қатысты болып келеді [1, 12б].

Мұндай қайнар көздердің  үш түрін бөлуге болады:

- жеке;

- кірістірілген; 

- қарызға алынған. 

Кәсіпорынға жеке ақша құралдары  ең тиімді түрі болып табылады, өйткені  олар оның тәуелсіздігі мен өз бетімен  дамуын қамтамасыз етеді. Жеке капиталды қалыптастыру үшін екі шартты ұстану қажет.

Кірістірілген қаражат  көздері ішінде бірінші орынды акционерлер  қаражаттары жатады. Акциялардың  қосымша эмиссиясы немесе фирма  басшылығымен жасалған бақылау пакет  акцияларының бір бөлігін сату және сол арқылы инвесторларды өзіне тарту болып табылады. Бірақ та бұл өте қауіпті. Өйткені, біріншіден, фирманы басқаратын тұлғалар фирманы басқару билігінің жарты бөлігінен айырылады. Сондай-ақ халық арасында акцияларды табысты ендіру күрделі мақсат болып табылады.

Ұсақ инвесторды жақсы  құрастырылған бизнес жоспарлармен өзіне қарата алмайсын, ал ірі инвестор көп мөлшердегі кемітулерді қажет  етеді. Сондықтан да акционер капиталын  өзіне қарату үшін екі негізгі  шартты ұстану қажет:

- ұсақ акционерлерді оларға төленетін дивидендтер жиі төленетінін;

- олардың бағасы түспейтіндігі  туралы жөнінде көндіруге тырысу  керек.

  Ал ірі компанияларды өздеріне қарату үшін олар үшін сіздің кәсіпорыныңыз мөлдір болуға қажет. Келтірілген ақша құралдары ішкі қажеттілікті өтеу үшін жұмсайды, демек еңбекті төлеу үшін жұмсайды.

Еңбекақыны төлеуде  қарыздың оптималды деңгейін орнатып, кәсіпорын еңбекақы қорын автоматты  түрде жоғарлатып жіберсе, инвестицияға қолдануға болатын қаражатты  орнына қарыз мөлшерін көбейтіп жібереді. Бұл қаражаттар айналым капиталына салынған онсыз ешбір жерде бір коммерциялық жоба бұнсыз өз ісін жүзеге асырылмайды.

Данилова Н.Ф. пікірі бойынша  қарыздарды банкирлерден және облигационерлерден алуға болады. Банкирлер қарыз  бен оның құнын қайтарылуын қалайды. Ұзақ мерзімді инвестициялық несиені қамтамасыз етеді. Қарыз берушіге кім аманат бола алады  [2, 19б].

Бұл және басқа да күрделі  сұрақтарға кәсіпорынның менеджерлері жауап бере алады, олар белгілі бір  банкке ссуда алуға барғанда, бұл  сұрақтарға жауап қайтару қажет екендігі туралы естерінен шықпауы қажет. Корпоративтік облигациялар акциялар сияқты қасиетімен белгілі, бірақ та Қазақстан Республикасында олар қолданылмайды.

Келтірілген несиені  жұмыс істеп тұрған кәсіпорындарда оны кеңейту мақсатында қаражаттандыру өте тиімді.

 Банкирлер ойы бойынша  бұған салынатын қаражаттың тәуекелділігі  сонша үлкен емес, демек несие  құнын төмендетуге болады деген  сөз. Сондай-ақ мұндай кәсіпорында  активтердің мөлшері көбірек,  олар оның сенімді материалды  қамтамасыздандырылуын қамтамасыз етеді, ал жаңадан ашылған кәсіпорындарға ең жақсысы жарналық немесе акционерлік капиталды келтіру болып табылады.

Бұл несие алынған  жағдайда несиені өтеу жөнінде қатаң  график құрылады, онда несие өтеу мен  оның пайыздарын да өтеуге тырысу қажет. Бұндай кредитті жаңадан құрылған кәсіпорындардың өтеуге шамасы да жетпей қалу қаупі бар. Бұл сұрақты шешу үшін салымдардың өтем уақытын есептеуге арналған арнайы есептеулер мен әдістерді қолдануға қажет.

Қаржылық менеджменттің  үшінші сұрағы былай көрсетілген: «Жобаға салынған қаражаттардың қайтарылуы қашан күтіледі?». Бұл сұраққа жауап беру үшін салынған қаражаттардың мерзімін анықтай алатын арнайы есептеулер мен тәсілдерді қолдану қажет.

Қаржылық менеджмент кәсіпорынның жалпы кірісі, акция  кірісі  ( дивиденд ) және акция сценариімен жұмыс атқарады, сонымен қатар нақты нарық жағдаятының күтіп отырған нәтижесіне сәйкес келмегендіктен болатын шығын тәуекелімен де жұмыс атқарады. Пайданы барынша көбейту мақсатын басшылыққа ала отырып, компания пайданың барлық түрін алуға болатын баламаны таңдауға тиіс. Акция курсын көбейтуге немесе төленетін дивиденттің көбеюіне әкелетін шешімдерді қабылдау керек. Бірақ, тәжірибеде мұндай әрекеттер капиталдың бір бөлігін жоғалтумен , меншік иелері алдағы кірістерінен айрылуымен, іскерлік имидждің төмендеуімен және кейде фирманың құруымен байланысты болады. Сонымен қатар фирма өз тарапынан ешқандай да әсері жоқ факторлар бар (ішкі немесе экзоиндік факторлар), осы факторлар фирманың пайдасын азайтады, олар: технологиялық, ресурстық, қаржылық, эколгиялық және саяси шектеулер.

Кәсіпкерлікпен айналысатын  кәсіпорындарға тән болатын, ең алдымен, сыртқы ортаның  өзгерісіне серпімді диверсифицирлі реакцияның болуы және өндірістің дамуындағы ғылыми-техникалық зерттеулердің үздіксіз жүруі.

Бұның барлығы кәсіпорын  дамуындағы стратегия мен тактиканы  құрастырудың негізгі мәселелердің шешімі болып табылады.