Қаржы нарығының инфрақұрылымы және оның құрамдас элементтері

Рефераттар 

1)Қаржы нарығының инфрақұрылымы және оның құрамдас элементтері 

1.Қаржы  нарығының мәні мен түсінігі.

2.Экономиканың  дамуындағы қаржы нарығының рөлі. .

3Қаржы  нарығының жіктелімінің ерекшеліктері. 

4.Қазақстанның  қаржы нарығының және оның  құрамдас бөліктері.

5.ҚР-дағы  қаржы нарығының құрамдас бөліктері. 

6.Әлемдік  қаржы нарығының мәні мен мағынасы.

7.Қаржы  нарығының негізгі даму кезеңдері 
 

   Қаржы нарығы – бұл, ең алдымен  дербес экономикалық категория  ретінде бағалы қағаздарды сату  мен қайта сату жөніндегі операцияларды жүзеге асыру жолымен кәсіпорындардың, фирмалардың, банктердің, жинақтаушы зейнетақы қорларының, сақтық институттарының, мемлекеттің және халықтың уақытша бос ақшасын жұмылдыруды, бөлуді және қайта бөлуді қамтамасыз ететін нарықтық қатынастардың жиынтығы. Ол нарықтық қатынастар жүйесінің құрамды бөлігі болып табылады және тауар, ақша, кредит, сақтық, валюта және басқа нарықтармен байланысты.

Шаруашылық  жүргізудің қазіргі жағдайындағы қаржы  нарығы қаржы ресурстарын үздіксіз қалыптастырып отырудың, оларды неғұрлым тиімді пайдаланудың, ұлттық шаруашылықта ақша қозғалысына ұтымды ұйымдастырудың айырықша нысаны болып табылады және бағалы қағаздар нарығы, сондай-ақ несие нарығы түрінде де іс-әрекет етеді. Қаржы нарығы экономиканың түрлі шаруашылық жүргізуші субъектілері арасында ақшаны қайта бөлуді барлық әр түрлі нысанда реттейтін нарықтық қатынастардың бүкіл жиынтығын біріктіретін неғұрлым жалпы ұғым болып табылады.

   Экономикалық әдебиеттерде және  шаруашылық практикада қаржы  нарығы ұғымы ақша, валюта, кредит, капитал нарықтарын қоса отырып кеңінен түсіндіріледі. Бұл қаржыны жалпы ақша мен құн категорияларына бара-бар категория ретінде қарастыратын практикамен, негізінен дүниежүзілік практикамен байланысты, өйткені экономикалық ресурстардың кез келген түрі меншіктің титулдары болып табылатын ақшамен немесе тиісті бағалы қағаздармен, басқа құжаттармен ортақтастырылуы мүмкін.

   Қаржы нарығы ақша нарығын,  несие капиталы нарығын және  қор нарығын қамтиды. Ал қор  нарығы өз алдына бағалы қағаздар нарығын және туынды бағалы қағаздар нарығын қамтитын болады.

Ақша  нарығы дегеніміз қолм-қол ақша ғана емес, қолма –қолсыз төлем қаражаттарының нарығы.

 несие  бойынша банктердің несие операцияларымен  байланысты.

Ақша  мен несие нарықтары, әдеттегідей, айналым активтерінің қозғалысына қызмет етеді.

Капитал нарығында қоғамдық өндіріс қатысушыларының  орташа және ұзақ мерзімді қорланымдарының  қозғалысы жүзеге асырылады.

Қаржы нарығында сатып алу –сатудың объектісі айрықшалықты тауарлар-ақша және бағалы (ақша) қағаздар болып табылады. Сондықтан онда бағалы қағаздардың қозғалысымен ортақтастырылатын экономиқалық қатынастар болып табылатын бағалы қағаздар нарығы маңызды орын алады. Қор құндылықтарының-бағалы қағаздар мен туынды бағалы қағаздар айналысымен байланысты болғандықтан, оны қор нарығы деп те атайды. ”Қор нарығы “ термині бастапқыда бағалы қағаздармен мәміле жасалынатын және ресімделінетін мекеменің – қор биржасының атымен байланысты.

Функционалдық тұрғыдан қаржы нарығы – бұл шаруашылық жүргізуші субъектілердің, банктердің, мемлекеттің уақытша бос ақша қаражаттарын шоғырландыруды және қайта бөлуді қамтамассыз ететін нарықтық қатынастардың жүйесі . Бұл нарықтың жұмыс істеуі көптеген экономиқалық әсіресе инвестициялық процесстерді тәртіпке келтіріп, олардың тиімділігін арттыруға мүмкімдік береді.

   Қаржы нарығының жұмыс істеуінің  шарттары:

1) реттеліген  тауар нарығының болуы, яғни  кез-келген түрлердегі және арналымдағы  тауарлар мен қызмет көрсетулер  бойынша сұраным мен ұсынымның  теңгерімдігі;

2) Ұлттық (орталық) банк тарапынан ақша айналысын қалыпты реттеп отыру: бұған қолма – қол және қолма – қолсыз айналым бойынша эмиссияға бақылау жатады;

3) несие  нарығының жандырылуы, оның толық  коммерциялануы, яғни ресурстарын  еркін нарыққа орналастыру; несие  ресурстарының қозғалысы орталық банктің пайыздық есептік мөлшерлемесін, коммерциялық банктердің міндетті резервтерінің нормасын, ашық ақша нарығында операциялар жүргізуді белгілеу арқылы реттелінеді.

Кез келген субъектінің қаржы ресурстарына қажеттілігі және оны қанағаттандырудың нақты көздерімен тура келмеуі қаржы нарығының жұмыс істеуінің негізгі алғышарттарына мыналар жатады:

1) бәсекені  дамыту мен монополизмді шектеу  мақсатындағы материалдық өндіріс  сферасының бастапқы шаруашылық  буындарының – меншіктің барлық  нысандары кәсіпорындарының, соның ішінде мемлекеттік сектордың да кең дербестігі;

2) қаржы  ресурстарын қайта бөлудегі мемлекет  рөлінің қысқаруы: өндірістік күрделі  жұмсалымдарды орталықтан қаржыландырудың,  қаражаттарды кәсіпорындар арасында  ішкі ведомстволық қайта бөлудің азаюы;

3) шаруашылық  жүргізуші субъектілер мен халықтың  бағалы қағаздарға және басқа  активтерге инвестицияланатын ақшалай  табыстарының өсуі;

4) бюджет  тапшылықтарын қаржыландыру үшін  несие қорын пайдалануды тоқтату;  распубликалық, сондай –ақ жергілікті бюджеттердің тапшылықтары мемлекеттік қарыздарды шығару арқылы жабылуы тиіс.

      Қаржы нарығының маңызы. Қаржы нарығының  маңызы бос ақша қаражаттарын алу  және оларды қайта бөлу есебінен ұдайы  өндіріс процесіне ықпал етумен ғана айқындалып қоймайды.

Оның  жұмыс істеу әкімшіл - әміршіл  экономикаға тән «сатылас» әдістің  орнына «деңгейлес» қозғалысы бойынша  ресурстарды қайта бөлуге мүмкіндік  береді. Деңгейлес қозғалыс кезінде  шаруашылық жүргізуші субъектілер  арасында қаржы ресурстарын өтеусіз  қайта бөлу түрінде төте байланыстар іс- әрекет етеді. Бұл қаражаттарды маңызды сфералар мен объектілерге жедел аудару есебінен кәсіпорындардың, салалардың және экономиканың қаржылық жағдайын тұрақтандырады.

Қаржы нарығы бағалы қағаздардың бағасын  белгілеу жолымен бизнестің нақтылы құнын бағалауға мүмкіндік береді: тиімді жұмыс істейтін шаруашылық жүргізуші субъектілерде олардың неғұрлым жоғары бағасы белгіленеді.

Қаржы нарығының болуы инфляцияны тежейді, өйткені бюджет тапшылығын жабу үшін үкімет ақша эмиссисын пайдаланбайды, рынокте еркін жүретін, бағасы сұраным мен ұсыным арқылы анықталатын құнды қағаздар шығарады.

Экономикалық  реформа процесінде қаржы рыногінің  қалыптасып, жұмыс істеуі экономиканың дағдарысын тудыратын және оның инфляциясымен  қосарланатын қарама- қайшылықтарға және қиыншылықтарға кезігеді.

Инфляция  бағалы қағаздарға айтарлықтай шектеу жасайды- олар қысқа мерзімді немесе құны жоғалмай жеңіл өтетіндей болуы  тиіс. Бағаның өнімі өсіп отырған  жағдайында инвесторлар қаражаттарды өтімі аз бағалы қағаздарға ұзақ мерзімге салуға бармайды. Инфляция кезінде ұзақ мерзімді инвестициялар үшін жылжымайтын дүние – мүлікке, таурларға, еркін айырбасталымды бағалы қағаздарға жұмсау неғұрлым тартымды болып табылады.

             Қаржы нарығының дамуы халықтың  көпшілік бөлігінің тұрмыс деңгейінің төмендігінен тежелеп отыр, мұның өзі жеке инвесторлардың санын азайтады. Кәсіпорындардың төлеуге созылмалы қабілетсіздігі жағдайында олардың қаражаттарды бағалы қағаздарға салуы екі талай. Ақша қаражаттарының тапшылығы қысқа мерзімді кредиттер мен депозиттер бойынша пайыздық мөлшерлемелердің өсуіне жеткізеді, мұның тәтижесінде бағалы қағаздардың табыстылығы банктердің ақша – кредит операциялары жөніндегі мұндай табыстылықпен бәсекелесе алмайды.

Қаржы нарығыныің жұмыс істеуінің маңызды факторы сонымен қатар саяси тұрақтылық болып табылады, ал бағалы қағаздардың айналысы бірқатар елдердің экономикалық кеңістігін қамтуы мүмкін. ТМД елдерінің саяси болмыстары не ол, не бұл кәсіпорынның рентабелдігіне қатысты ұзақ мерзімді болжамының мүмкіндігін жоққа шығарады және солай болған соң бағалы қағаздарды сатып алу ықыласын шектейді

Қаржы нарығының жандануы корпоративтік  бағалы қағаздарды – экономиканың нақты секторы кәсіпорындарының акциялары мен облигацияларын шығару және олардың айналысын жандандыру кезінде мүмкін. Қазақстанда соңғы уақытқа дейін қаржы рыногінің бұл сегменті жақсы дамымады, бұл жалпы экономикалық әлуетті тежейді.

Инвестициялық институттар, қор биржалары, биржадан тыс сауда, депозит мекемелері түріндегі  құрамды элементтерді қамтитын ұлттық қор жүйесін қалыптастыру бір мезгілде басқа нарықтық құрылымдардың, ең алдымен, әр түрлі тұрпаттағы акционерлік қоғамдардың қалыптасуымен, бұл жүйенің қызметін мемлекеттің экономикадағы оң құрылым жасаушы рөлі кезіндегі сенімді заңнаналық қамтамасыз ету жағдайында жүргізілуі тиіс.

   Жалпы кең мағынада қаржы құралдары  – бұл қаржы активтерін молайтатын  немесе көлемін ұлғайтатын кез-  келген шартты айтамыз. Мысалы, « А » кәсіпорны « Б »  кәсіпорнына төлем мерзімін ұзартумен  ( комерциялық несие) тауар жіберді, нәтижесінде «А » кәсіпорнының дебиторлық қарызы өсті, ал « Б » кәсіпорнының кредиторлық қарызы сол сомада өседі.

Қаржы құралдары 2 топқа бөлінеді: 1. Бастапқы; 2. Кейінгі

Бастапқы  қаржы құралдарына вексельдер, несиелер, заемдар, облигациялар, акциялар және т.б. құнды қағаздар жатады.

Кейінгі қаржы құралдары ( туынды құралдар немесе деривативтер ) – бұл қаржы опицондары, фьючерстер, форвардтық келісімдер және своптар.

        Қаржы институттарын 2 топқа бөлуге  болады: бірінші топ – депозит  типіндегі несиелік ұйымдарға байланысты қаржы делдалдары ( комерциялық банктер, жинақ институттары және несиелік одақтар), сақтандыру компаниялары, зейнетақы қоры, қаржылық және инвестициялық компаниялары және хеджингтік қорлар; екінші топ – қаржы нарығының функцияларын қамтамасыз ететін ұйымдар, соның ішінде инвестициялық банктер, қор және валюта биржалары.

         Қаржы делдалдары міндеттемелердің  шот есебінен ресурстық базасын  құрайды және ол қаржыларға  бағалы қағаздарды сатып алып, ссудаларды ұсынады.

Қаржылық делдалдар уақытша бос қаражаттары бар тұлғалармен ақшалай ақшалай қаражаттарға мұқтаж тұлғалар арасындағы ара қатынасты ұйымдастыруға маманданады, осы буында әлемнің дамыған елдеріндегі қаржылық жүйелер ең алдымен инвистициялық мақсаттарға қолданылатын күрделі қаржылық ресурстарына бағытталған.

          Коммерциялық банктің ерекше  рөлі:

біріншіден, коммерциялық банктер ақшалай ағымдарды  бөлуді жүзеге асыратын ірі есеп және кассалық орталықтар.

Екіншіден, коммерциялық банктер экономикалық субъектілерді несиелендіру жүйесінде негізгі орынды алады.

Үшіншіден, төлем құралдарын эмиссиялау процесінде коммерциялық банктің жағдайы ерекше.

Төртіншіден, қаржы ресурстарын жинақтай отырып, кәсіпорыға, салаларға несие түрінде  ұсынады. Экономика өсімін және құрылымын қайта құруға көмектеседі.

Жинақтаушы  институттары миаманданған қаржы мекемелеріне жатады, негізгі қаржылары – жинақ  салымдары және депозиттер болып  табылады. Бұл институттар акқшалай қаражаттарды қысқа мерзімдерге  ағымды және жинақтаушы шоттарды қолданумен тартады, ал кейіннен қозғалмайтын мүлік түрінде қамтамасыз етуге ұзақ мерзімге оларды біріктіреді. Осы топқа құрамының ипотекалық, жинақтаушы банктер және басқа да мамандандырылған несиелік мекемелер кіреді.

Несие одақтары өз ара несиелендіру институты болып табылады. Олар жеке тұлғалардың жинақтарын қабылдайды және одақ мүшелерін несиелендіреді. Несиелік одақтың мідеттемесі жинақ және чектік шоттары бойынша құралады. Несиелік одақ өзінің құралдарын қысқа мерзімді тұтыну ссуда түрінде одақ мүшелеріне ұсынады. Несие одағындағы әрбір мүше жалпы одақ жиналысында дауыс беруге құқығы бар. Несие одақтары негізінен кәсіп белгілеріне, тұрғын орнына жәнедіни белгісіне қарай құрылады. Несие одақтарының депозиттік типтегі қаржы институттарына қарағанда артықшылықтары бар. Олар табысқа салынатын салықтан босатылады.

         Қандай қаржы институттары келісім  негізінде қамтамасыз ететін  жинақ мекемелеріне жатады?Сақтандыру  компаниялары және зейнетақы  қоры келісім негізінде қызмет  ететін жинақ мекемелеріне жатады. Бұл қаржы институттары сақтандыру полистерін ұстаушылар мен зейнетақы қор шот иелерінің тұрақты түсіп отыратын құралдармен сипатталады. Олар ұзақ мерзімге, жоғары табысты қаржы құралдарын инвестициялауға мүмкіндігі бар. 

Қаржы компанияларыөз қаржы құралдарын, яғни коммерциялық вексельдер, акциялар. Облигациялар шығару арқылы құралатын немесе қысқа, ортамерзімді несиелерді тұтынужәне коммерциялық қажеттіліктерді ұсыну жолымен сипатталады. Қаржы компаниялары ірі ссудаларды ұсынатын және депозиттерге кішігірім ақшалай қаражаттар сомаларын жинақтайтын коммерциялық банктерге қарағанда жоғары тәуекелді несиелерді жиі ұсынады. Бұл институттардың заемдық капитал үлесі өте жоғары және меншікті капитал көлемінен асыптүсуі мүмкін.

Қаржы компанияларының екі түрі анықтылған: сауда (тұтыну) және бизнес аясында жұмыс істейтін компаниялар. Сауда- қаржылық компаниялары клиенттерге өндірушілерден немесе әртүрлі сатушылардан тауар сатып алуға несиелер ұсынады. Бұл компаниялар тұтынушы несие аясында коммерциялық банктермен бәсекелеседі. Сауда қаржы компаниялары сатып алу жерінде несиені дер кезінде рәсімдеп, клиенттің несие алу проблемасын жеңілдетеді.

          Бизнес саласындағы компаниялар  факторингтік, операцияларды жүзеге  асырумен және лизингтік қаржыландырумен  айналысады. Қаржы компаниялары холдингтік компанияларға жататын жеке меншік корпорациялар, ашық акционерлік қоғам формада құрылу мүмкін.

Инвестициялық банктер өз атауына қарамастан, дәстүрлі банктер қатарына жатпайды: салымдар ашпайды, несиені келтіруге тартылған  қаржылардықолданбайды. Олар тікелей қаржыландыруды ұйымдастырады. Олар инвестициялық қаржыландыруға мемлекетке және бизнеске бағалы қағаздарын орналастырады. Құнды қағаздарды сатып біткеннен кейін инвестициялық банктер, брокерлер және диллерлер рөлінде бола отырып,осы құнды қағаздар үшін қосымша нарықты қалыптастырады.

Инвестициялық банктер жаңа эмиссияларды орналастырудың кепілдемелері немесе жаңа компаниялар, мекемелер ретінде болады. Инвестициялық  банктер жалпы шаруашылық стратегия  мәселелері бойынша эксперттер, қаржылық кеңесшілер ретінде болады.

        Әлемдік экономикалық қызметте  несие нарқы нарықтық қатнастарға  тән сипат. Бұл салада елдер  арасында қаржыға деген сұраныс  пен ұсыныс мәселелеріне байланысты  міндеттер өз шешімін табады. Бұл үшін қолдағы капитал қорын  бөліске салу, оның қайтарымын қамтамасыз ету міндеті шешіледі. Ол қызмет – капиталдың кері қайтарылуын және пайыздық төлемінің келісім-шартта белгіленген талапқа сәйкес жүзеге асырылуын қамтамасыз етуге тиіс. Әлемдік қаржы қозғалысы тәжірибесінде қаржы нарқы дегеніміз – қарыз капиталының бір бөлігінің нарық жүйесі арқылы елдер арасындағы қаржылық алмасуды бейнелеуі. Тәжірибеде қаржы нарқы екі саладан тұрады:

      -қарыз  капиталының қысқа мерзімді мақсаттағы  нарқы, бұл қаржы нарқы деп  аталады.

      -қарыз  капиталының орташа және ұзақ мерзімге арналуы ұйымдастыратын нарқы – бұл капитал нарқы деп аталады.

      Экономикалық  даму барысында әр ел өз өндірісін  табысты жүргізуге, үздіксіз өрге бастыруға  ынталы болады. Бұл үшін материалдық  өндіріске қаржы қажет екені  белгілі. Егер қолда қажетті қаржы болмаса, не істеу керек? Осындай жағдайда қаржыға қажеттілік, несие нарқы арқылы шешіледі.

      Экономикалық  даму талабы капитал нарқының қозғалысына  да өзгерістер енгізуді алға тартты. Сондықтан  капиталды нарықта сала-салаға бөлу, оны пайдалануда мерзімдік жағынан шектеуді өзгерту қажет болды. Қарыз капиталының тек бұрынғы ғана түрі қысқа мерзімдісі қысқартылып, оның орнына қаржыны бірден орташа және ұзақ мерзімді нарық арқылы пайдалану ісі өмірге келді.

      Экономикалық  тиімділік тұрғысынан алғанда, қарыз капиталын пайдаланудың бұл шарасы аса тиімді. Бұл шара несие нарқында шетелдерден капитал алуды және шетелдік мемлекеттердің заңды тұлғаларға, жеке азаматтарға беретін қаражатты нарыққа шоғырландыра отырып, қаржыға деген сұранысқа сәйкес капитал бөлуді қамтамасыз етуге мүмкіндік жасады. Бұл әдіс нарықтық қатнас жүйесінде несие нарқын тиімділік мақсатта дамытуға, капитал қозғалысын барынша өрістетуге елеулі үлес қосады. 

     ТМД-ның барлық елдерінде, соның  ішінде Қазақстанда, тәуелсіздік  алумен бірге экономиканың қаржы секторының реформасы және дамуы қаржы институттарының тұрақтылығын жетілдіру мен нығайту және тұрғындардың қаржы секторына сенімін арттыру бойынша іс-шараларды белсендендіруге әкелген басымды мемлекеттік міндеттердің маңыздыларының бірі ретінде қарастырылады.

    Бүгінгі күнге Қазақстанның қаржы  секторы банктік қызметтер нарығы, бағалы қағаздар нарығы, сақтандыру  нарығы және зейнетақы қызметтерінің  нарығы сынды негізгі секторлармен  көрініс тапқан.

     Банктік қызметтер нарығы: қалыптасуы және әлемдік қаржы дағдарысына дейінгі дамуы.

     Банк секторы экономиканың қантамыр  жүйесі  және қаржы секторының  ең үлкен сегменті болып табылады. Қазақстандық банктік қызметтер  нарығының қалыптасуы мен дамуының  бүкіл кезеңінде ол мәнді реформаларды басынан өткерді.

    1990 жылы «Банктер және Қазақ  ССР-ндегі банк қызметі туралы»  Заң қабылданған кезде отандық  банк жүйесін реформалаудың алғашқы  заңнамалық негізі қаланды. 1991 жылы  екі деңгейлі банк жүйесі қалыптастырылды.  Бұған мемлекеттік салалық банктерді қайта ұйымдастыру және СССР Мемлекеттік банкінің республикалық бөлімшелерінің егеменді мемлекеттердің орталық банкі қызметін атқаруы, сонымен қатар алғашқы коммерциялық банктердің құрылуы септігін тигізді. Сол кезден бастап Қазақстан банк жүйесінің бірінші деңгейі Қазақстан Республикасы Ұлттық банкімен және оның облыстардағы бөлімшелерімен, ал екінші деңгейі өзге банктермен көрініс тапты. Нарықтық қатынастардың кеңеюі және несие ісінің дамуы коммерциялық банктердің жылдам өсуіне әкелді, олардың саны, мәселен, 1993 жылы 200-ден астам болды.

    1993 жылдың сәуірінде орталық банктің  міндеттерін, қызметінің қағидаттарын, құқықтық мәртебесін және құзырлығын, банк жүйесіндегі рөлі мен  орнын, Қазақстан Республикасы  мемлекеттік үкіметінің органдарымен өзара қарым-қатынасын анықтайтын «Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі туралы» жаңа Заң қабылданды.

    Қазақстанның тәуелсіздік алуы  мемлекеттіліктің негізгі нышандарының  бірі ретінде, сонымен қатар  республика экономикасын инфляциялық  қысымнан және қолма-қол ақшаның тапшылығынан қорғау мәселесін шешу мақсатында ұлттық валютаны енгізу туралы мәселені шешуді күн тәртібіне қойды. Осыған байланысты, Қазақстан Республикасы Президенті бекіткен ұлттық валюта – теңгені дайындау және енгізу бойынша кезек күттірмес іс-шаралар Бағдарламасы жасалды. Бағдарламаның негізгі бағыттары – бұл дағдарысқа қарсы шараларды қабылдау қажеттігі және әлеуметтік-экономикалық реформалаудың тереңдеуі, қатаң ақша-несие және пайыз саясатын жүргізу, бағалардың еркіндігі, халықтың әлсіз топтарын әлеумттік қорғау.

    1993 жылғы ақша реформасы теңгені  тікелей енгізу жолымен келесі  артықшылықтарды әкелді:

        • •        респбуликаның  тәуелсіз ақша-несие саясатын  жүргізуге мүмкіндігі болды;

        • •        Қазақстан  тұрғындары болашақтағы белгісіздіктен арылды;

        • •        жаңа  ұлттық валюта шетел валютасына  қатысты оның нақты бағамын  анықтауға мүмкіндік берді [1].

    1993 жылдың қарашасында ұлттық  валютаны енгізу мемлекеттік  ақша-несие саясатын және банктік  реттеуді жүргізу тұрғысында Ұлттық банктің рөлін арттырды. Ұлттық банк банк жүйесінің қызмет етуінің нормативтік және құқықтық негізін қалыптастыруға үлкен көңіл бөлді, банк қызметі үшін қажетті минималды резервтік талаптар, экономикалық нормативтер сынды пруденциалды реттеудің нормативтері енгізілді, сонымен қатар шетел қатысуымен қызмет ететін банктер қаражаттарының бір бөлігін ішкі активтерге орналастыру туралы және банктің қарыз қоржынын сыныптау туралы ережелер қабылданды. Айта кеткені жөн, банктік жүйенің реформалануы кезеңінде бұл нормативтердің көпшілігі мәнді өзгерістерге ұшырады.

    Ақша қаражаттарын орталықтандырылған  қайта бөлуді максималды қысқарту  және Ұлттық банк қызметтерін  орталық банктердің классикалық  қызметтеріне жақындату бойынша  алдына міндеттер қойған отандық банк жүйесін реформалаудың алғашқы бағдарламасы 1995 жылдың 15 ақпанында қыбалданды.

    Банк жүйесін реформалаудың келесі  кезеңі ТМД аумағында алғышқылардың  бірі болып 1996 жылдың желтоқсанында  қабылданған 2000 жылдың соңына  дейін капитал өтімділігінің жеткіліктілігі, активтер сапасы, менеджмент, бухгалтерлік есеп деңгейі, ақпараттарды енгізу және беру тұрғысында қызметтің халықаралық стандарттарына екінші деңгейлі банктерді өткізу Бағдарламасы болды [2].

    Жалпы, банктердің капиталдану  деңгейіне Ұлттық банктің қойған қатаң талаптары банктердің бірігуі/жұтуы, төмен капиталданған банктердің несие серіктестіктеріне өз еріктерімен қайта құрылуы, барлық банк операцияларын жүргізуге лицензияны жою мен қаржылық тұрақсыз және төлем қабілетсіз банктерді күштеп жою тәртібін қолдану есебінен банк секторын оңалтуды жеделдетті. Бұның барлығы халықаралық стандарттар деңгейінде өз қызметін жүзеге асыратын, жоғары капиталдандырылған банктері бар тұрақты банк жүйесін қалыптастыруға мүмкіндік берді. Ұлттық банк тарапынан қабылданған шаралар банктер санының 1993 жылғы 204-тен 1997 жылдағы 81-ге дейін қысқаруына әкелді. Қазіргі уақытта Қазақстанда 37 екінші деңгейлі банк қызмет атқарады.

    1997 жылы банктерді инвестициялық  және депозиттік деп бөлінуі  алынып тасталды, банк қызметінің түрлерін кеңейту қарастырылды, сонымен қатар банктерді ашуға және оларды лицензиялауға, ішкі бақылауға және банктердегі тәртіптерге қатаң талаптар қойылды, CAMEL жүйесі бойынша банктердің қаржылық жағдайын рейтингтік бағалау енгізілді.

    Қазақстанда банк операцияларының жеке түрлерін жүзеге асыратын несиелік серіктестіктер, ломбардтар, ипотекалық компаниялар, инвестициялық қорлар және т.б. сияқты банктік емес қаржылық мекемелердің қалыптасуы да маңызды болып табылады. Несиелік серіктестіктер және микроқаржылық ұйымдар сынды банктік емес мекемелер қызметінің мақсаттары мен міндеттері халықты, шағын және орта кәсіпкерлерді несиелік ресурстармен қамтамасыз ету, бәсекеге қабілеттілік және қаржылық тұрақтылық деңгейін арттыру болып табылды, және олардың қызмет етуі ауылдық аймақтардағы қаржылық қызмет көрсету нарығындағы олқылықтарды толтыруға мүмкіндік береді, сонымен қатар қосымша жұмыс орындарын жасау жолымен әлеуметтік мәселелерді шешуге көмектеседі, кедейлік деңгейін төмендетеді және шағын бизнес пен орта бизнесті дамыта отырып, халықтың табыстарын арттырады.

    Осылайша, 1998 жылдың соңындағы банк  жүйесін қайта қалыптастыру коммерциялық  банктерден тұратын олардың екінші  деңгейі ломбардтар, несиелік серіктестіктер, тарсталық, лизингтік, факторингтік фирмалар, ипотекалық компаниялар түрінде көрініс табатын банктік емес қаржылық мекемелермен толықтырылғандығымен негізделеді. 2009 жылдың 1 қазанында Қазақстанда банктік операциялардың жекелеген түрлерін жүзеге асыратын 17 ұйым, соның ішінде 7 ипотекалық ұйым жұмыс жасайды.

    1999 жылдың сәуірінде Үкіметтің  және Ұлттық банктің шешімімен  Қазақстанда теңгенің еркін айырбас  бағамының режимі енгізілді, бұл  әсіресе Ресейде 1998 жылы сыртық  қаржы нарықтарындағы дағдарыстан  кейін ұлғайып кеткен Ұлттық банктің араласуынсыз валюта нарығындағы сұраныс пен ұсыныс негізінде теңге бағамының қалыптасуын білдірді. Бұл шара қаржы жүйесін тұрақтылығына нұқсан келтірмей экспорттық өндіріс жұмысының рентабельділігін арттыруға мүмкіндік жасады. Қазақстан бұл кезеңде халықаралық қаржылық ұйымдардың ұсыныстарына қарамастан, банк клиенттеріне олардың салымдарын теңгенің девальвациясына дейінгі бағам бойынша ауыстыруға құқық беру жолымен жеке және заңды тұлғалардың жинақтарын қорғау бойынша мүмкін шараларды жасады. Теңгенің еркін айырбас бағамы режимін енгізу өз нәтижелерін уақыт күттірмей берді. Яғни, 1999 жылдың үшінші тоқсанында сауда балансы оң болды, долларлық сипаттағы экспорт көлемі бірінші тоқсанмен салыстырғанда 60 пайызға өсті. 1999 жылдың қазанында теңгенің бағамы  біршама тұрақтанды, ал Ұлттық банктің алтын валюта резервтері бір айдың ішінде 143 миллион АҚШ долларына дейін ұлғайды.

    Ұлттық банктің жүргізіп отырған  ақша-несие саясатының ең мәнді  жетістіктерінің бірі 1993 жылы 2153%-ға  дейін жеткен гиперинфляцияны тоқтатуы болды. Инфляция қарқыны мен қайта қаржыландыру мөлшерлемелерінің серпінінің тенденциялары бір-біріне сәйкес болғандықтан, қайта қаржыландырудың банктік мөлшерлемелерінің төмендеуінің серпінді процесі қатар жүріп жатты. Яғни, 1994 жылдың қаңтарынан 2002 жылдың қарашасы аралығында қайта қаржыландыру мөлшерлемесі 27,0-ден 7,5%-ға дейін төмендеді. Әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғандай, ақша және несиелер құнының ұзақ мерзімді жоспардағы тұрақтылығы экономиканың тиімді қызмет атқаруының және сәйкесінше оңтайды экономикалық өсу мен халықтың жоғары жұмысбастылығының шешуші алғышарттары болып табылады.

    Қазақстан Республикасы Президенті  Н.Ә. Назарбаев, Ұлттық банк, Бағалы  қағаздар бойынша Ұлттық комиссия, Үкімет өкілдері, сонымен қатар  республиканың қаржы нарығының өкілдері қатысқан 1999 жылдың 28 мамырында Алматы қаласында өткен Қазақстан қаржыгерлерінің І Конгресі тек банк секторының ғана емес, бүкіл отандық қаржы нарығының даму тарихында атап өтерлік оқиға болды. Алғаш рет қаржы нарығының барлық секторларының өкілдері экономикалық өсудің және халықтың әл-ауқатын жақсартудың ғаламдық міндеттерін шешуге мүмкіндік беретін қазақстандық қаржы нарығында кең инвестициялық мүмкіндіктерді жасау және жаңа қаржылық институттарды қалыптастыру мәселелерін талқылау үшін ерікті түрде біріккен болатын.