АҚШ құрама штаттары

АҚШ, Америка Құрама Штаттары (ағылш. The United States of America, USA) — Батыс жарты шарындағы ірі ел. Оның барлық жері түгелдей дерлік Солтүстік Америкада. Шығысында Атлант мұхитымен, батысында Тынық мұхитпен шайылады. Солтүстікте Канадамен, оңтүстікте Мексикамен шектеседі.

АҚШ климаты біркелкі қоныржай және субтропикті болып келеді. Ал солтүстіктегі Аляска штатында қыстыгүні арктика суығы байқалып тұрады.

АҚШ – көптеген атақты тұлғалардың  отаны. Соның ішінде аса көрнекті саяси қайраткерлер Бенджамин Франклин, Авраам Линкольн, Роберт Фултон, Томас Эдисон, Марк Твен және т.б. бар.

Америка Құрама Штаттары (АҚШ), Америка  – Солтүстік Америкадағы мемлекет, федеративтік республика. Аумағы 9363,2 мың  км2. Халқы 302 млн. Астанасы – Вашингтон  қаласы. Тұрғын халқының саны жағынан  ірі қалалары: Нью-Йорк, Чикаго, Лос-Анджелес, Сан-Франциско, Филадельфия, Детройт, Бостон, Хьюстон, Вашингтон, Даллас, Питсбург, Балтимор, Сиэтл, т.б. 50 штат пен 1 федералдық (астаналық) округке бөлінеді. Бірімен-бірі шектесіп жатқан 48 штаттан және құрлықтың солтүстік-батысындағы Аляска, Тынық мұхиттың орталығындағы Гавай аралдарынан құрылған Гавай штаттарынан тұрады. Мемлекеттік тілі – ағылшын тілі. Халықтың 66%-ы – протестанттар, 26%-ға жуығы католиктер. Үкімет пен мемлекет басшысы – президент. Заң шығарушы орган – палата мен сенат өкілдерінен тұратын екі палаталы парламент (конгресс).

АҚШ аумағының басым көпшілігі  Атлант мұхитынан Тынық мұхитқа  дейінгі ендік бағытта созылып  жатқан қоңыржай және субтропиктік белдеуде орналасқан. Аляска штаты субарктика және арктикалық, ал Гавай штаты  – Тынық мұхиттың тропиктік белдеуінде. Жер бедерінің 1/2-ін (елдің батысында) биік таулы жоталар мен таулы  үстірттер алып жатыр. Кордильер  мен Аппалачи тауларының аралығында елдің ішкі жазықтары (Орталық Ұлы  жазықтар) орналасқан. Атлант мұхиты жағалауларын бойлап Атлант маңы және Мексика маңы ойпаттары жатыр. АҚШ-тағы ең биік тау  – Аляска түбегіндегі Мак-Кинли (6193 м). Жер қойнауы кен байлықтары мен минералды шикізатқа өте  бай. Оның ішінде темір, никель, кобальт, алтын, күміс, уран кентасы қоры жөнінен  дүние жүзінде алдыңғы орында. Тас көмір (Аппалачи таулары), мұнай  мен газ (Мексика ойпаты, Ұлы жазық) табылған. Ал Кордильер таулары түсті  және қара металл шикізаттарына бай  келеді.

Қаңтар айының орташа температурасы  Аляскада –18ӘС, Орталық жазықтың солтүстігінде  –24,8ӘС. Елдің оңтүстік-батысында  қаңтар айының орташа температурасы 12ӘС-тан, Флорида түбегінде 20ӘС-қа дейін жетеді. Шілде айының орташа температурасы  батыс жағалауда 14 – 22ӘС, шығыста 16 – 22ӘС-қа дейін ауытқиды, ал орталығындағы  жазық өңірлерде 32ӘС-қа дейін көтеріледі. Батыс жарты шардағы ең жоғарғы  температура Ажал аңғарында (56,7ӘС) байқалды. Жауын-шашынның мөлшері Алясканың  жел өтіндегі тау беткейлері мен  Тынық мұхит жағалауында 3000 – 4000 мм; шығыс және теңіз жағалауы белдемінде 1000 – 2000 мм; Орталық жазықта 600 – 900 мм, Ұлы жазықта – 400 – 600 мм, Мохаве шөлінде (Ажал аңғары) – 100 мм-ден де аз. Жауын-шашынның көп мөлшері Гавай аралдарында (10000 мм). Ең ірі өзендері: Миссисипи (ұзындығы Миссури саласымен бірге 6420 км), Огайо, Колорадо, Колумбия, Рио-Гранде, Юкон. Көпшілігі Атлант және Тынық  мұхит алабына жатады. Дүние жүзіне әйгілі көлдер жүйесін елдің солтүстік-шығысындағы  Ұлы көлдер құрайды (Жоғарғы көл, Гурон, Мичиган, Эри, Онтарио). Олардың  барлығы бір-бірімен жалғасып, 245 мың км2 аумақты алып жатыр. Эри  мен Онтарио көлдерін байланыстыратын  Ниагара сарқырамасы осы тұста  орналасқан. АҚШ аумағында 270-ке жуық мемлекет қорғауындағы табиғи аймақтар (ұлттық саябақтар, табиғат ескерткіштері, қорықтар) бар. Олардың ірілері: Йеллоустон, Йосемит, Секвойя, Гранд-Каньон, т.б.

Қазіргі АҚШ жерінде ежелден  үнділер өмір сүрді. Христофор Колумб Американы ашқаннан кейін (1492 – 1503) 16 ғасырда Англия, Испания, Нидерланды, Франция, Швеция Солтүстік Американы  отарлауға кірісті. 18 ғасырдың 60-жылдарына  қарай Англия Солтүстік Американы  түгел дерлік басып алды. 17 ғасырдың басында Америкаға ауыр жұмыстарға пайдалану үшін Африкадан құлдар әкелу басталды. Отарлық қанаудың күшеюі тәуелсіздік жолындағы соғысты  туғызды (1775 – 83). 1776 ж. 4-шілдеде Тәуелсіздік  декларациясы қабылданды, онда АҚШ-тың  құрылғандығы жарияланды. 13 ағылшын  отары бірігіп, дербес мемлекетке айналды, 1-Америка-буржуазиялық революциясы деп аталған тәуелсіздік соғысында Англия жеңіліс тапты. 1783 ж. бітім шарты бойынша Англия АҚШ-тың тәуелсіздігін мойындады. 1787 ж. АҚШ Конституциясы қабылданып, елдің бірінші президенті болып Джордж Вашингтон сайланды. 1776 ж. құрлық аралық конгресс қабылдаған Тәуелсіздік декларациясы жобасының авторы, қоғам құрылысын демократияландыруға үлкен үлес қосқан Томас Джефферсон 1800, 1804 ж. АҚШ президенті болып сайланды. Ол түрлі әлеуметтік топтардың арасында мәмілеге келтіру саясатын жүргізді. Кейбір реакциялық заңдарды жойып, армияны, флотты, мемлекеттік аппаратты қысқартты. Ресеймен дипломатиялық қатынас орнатты. 19 ғасырдың 1-жартысында АҚШ жері әжептәуір ұлғайды. 1803 ж. АҚШ Батыс Луизиананы, 1819 ж. Флориданы, 1867 ж. Алясканы қосып алды. 1823 ж. Монро доктринасы жарияланып, мұнда Америка және Еуропа бір-бірінің ішкі істеріне араласпауға тиісті деп көрсетілді. 1809 ж. елге құл әкелуге тыйым салынды. Алайда бұл іс жасырын түрде жалғаса берді. 1790 ж. АҚШ-та 760 мың зәңгі құл болса, 1860 ж. олар 4 млн-ға жетті. Ауыр езгіге және қорлауға шыдамаған құлдар көтерілістер жасады, солтүстікке қашты. Солтүстікте бірқатар штаттарда құлдық жойылды.

1-дүниежүзілік соғыста АҚШ Антанта  жағында болды. Екі дүниежүзілік  соғыс аралығындағы Франклин  Рузвельт әкімшілігінің реформалары  АҚШ тарихында ерекше орын  алды. «Жаңа бағыт» деп аталған  осы реформалар елді ауыр экономикалық  дағдарыстан шығарды және қоғамның  демократиялық үлгісін қалыптастырды.  Рузвельт сыртқы саясатта да  өзгеріс жасады. Латын Америкасында  «тату көршілік», Еуропада «оқшаулану»,  Азияда «ашық есіктер» саясатын  жүргізді. 2-дүниежүзілік соғыс кезінде  АҚШ фашизмге қарсы мемлекеттер  одағын құруға белсене қатысып,  Тынық мұхитта, Еуропада, Африкада  соғыс қимылдарын жүргізді. Соғысқа  1941 ж. 7 желтоқсанда кірісіп, 1945 ж. 2 қыркүйекте  аяқтады. Соғыстан кейін АҚШ,  КСРО бөлек-бөлек әскери-саяси  одақтар құрып, дүние жүзін  екі лагерьге бөлуді іске асырды. Осы «қырғи-қабақ соғыс» 80-жылдардың  ортасына дейін созылды. Қазақстан  егемендік алғаннан кейін АҚШ-пен  дипломатиялық қатынастар орнатылды.  АҚШ – экономикасы дамыған  мемлекет. Жер қойнауы отын-энергетикалық  шикізаттарға, темір, түсті металл  қазбаларына, табиғи күкіртке, уран  шикізаттарына, фосфориттерге, калий  тұздарына, т.б. пайдалы кендерге  бай. АҚШ мемлекеті өз жерінің  табиғи байлықтарын бей-берекет  пайдаланбай, ұқыптылықпен қарап,  көп минералдық ресурстарды сырттан  тасиды.

АҚШ өнеркәсібі – бүкіл экономиканың жетекші саласы. Оның энергиялық балансында мұнай мен газ маңызды орын алады, ауыр және жеңіл өнеркәсібі өркендеген. Машина жасау өнеркәсібі автомобиль, авиация электр техникасы салаларына түрлі жабдықтар өндіреді. Атом өнеркәсібі, тоқыма және тігін өнеркәсібі айрықша  дамыған. АҚШ-тың ауыл шаруашылығында механикаландырылған фермерлік  шаруашылықтар жетекші рөл атқарады. Онда өндірілетін негізгі дақылдарға бидай, арпа, сұлы, қара бидай, жүгері, соя  бұршақтар, картоп, қант қызылшасы, мақта  жатады. Мал шаруашылығында сиыр, шошқа, қой өсіріледі, тауық пен күрке  тауық өсіру жаппай дамыған. АҚШ-тың  бір жылғы ұлттық табысы жан басына шаққанда 25 мың долларға жуық. Негізгі  сауда серіктестіктері – Батыс  Еуропа елдері, Канада, Мексика, Жапония. АҚШ-пен Қазақстанның экономикалық байланысы 20 ғасырдың 90-жылдарында дами бастады. Ондаған американ фирмалары  мен кәсіпкерлері және белгілі банкілер Қазақстанда түрлі салалар бойынша  жұмыс істейді (мысалы, мұнай өндірумен  айналысатын «Шеврон», «Shell», «Мобиль» компаниялары мен «Prіse Waterhause» есеп аудит консалингтік компаниясы, т.б.).

Тарихы

Вашингтон - елордасы

16 ғ. Колумб Американы ашқаннан кейін еуропалықтар Солтүстік Америкаға көшіп келе бастады. Олар осы құрлықтың негізгі халқы – үндістерді аяусыз қырғынға ұшыратты. Тірі қалған үндістер түк шықпайтын тақыр жерлерге – резервацияларға ығыстырылды.

17 ғ. негізінен Ұлыбританиядан көшіп келгендер Атлантика жағалауында өздеріне тұрақ салды – отар деп аталды. 18 ғ. аяғында 13 отар ағылшын үстемдігінен құтылып, тәуелсіз мемлекет – Америка Құрама Штаттарын құрды. Америка жалауының сол жақ жоғары бұрышындығы көк төрт бұрышқа салынған 50 ақ жұлдызша АҚШ-тың қазіргі күндегі штаттарының санына сай келеді.

1776 - АҚШ тәуелсіз декларациясы жариялды

1812-1815 – АҚШ-Ұлыбритания соғысы

1819 – АҚШ Флорида штатын 5 млн. долларға сатып алады.

1846-1849 – АҚШ-Мексика соғысы

1861-1865 – АҚШ-ның азамат соғысы

1867 – Ресейден Аляска штатын сатып алады

1917 – АҚШ Бірінші Дүниежүзілік Соғысына кіріп, Антанта одағына қосылады

1941 – Перл-Харбор инциденті. АҚШ Екінші Дүниежүзілік соғысна кіреді

1945 – Хиросима мен Нагасаки аттомдық шабуылы

1950-1953 – Корея соғысы

1962 - Кариб дағдарысы.

1964-1973 – Вьетнам соғысы

1969 – Ғарышкер Армстроң, Нил Олден айға қонады

1991 – Бірінші Ирак соғысы

2001 – 11 қыркүйектің трагедиясы

2003 – Екінші Ирак соғысы

Саясаты

Өкіл Палатасы

АҚШ үкіметі үш тармаққа бөлінеді:

• Заң шығарушы: АҚШ Парламенті – Конгресс деп аталады. Конгресс тұрақты негізде жұмыс істейтін екі палатадан: Сенаттан және Өкілдер Палатасынан тұрады.
• Атқарушы: АҚШ Президенті – мемлекеттің басшысы, бас әскери қолбасшы, ол заң жобасын жою құқығына ие болады
• Сот: Жоғарғы Соты және федералдық соттар

АҚШ-да екі бас партия бар:

Демократиялық партиясы – 1824 ж. құрылған. Джон Кеннеди, Билл Клинтон, Барак Обама осы партияның мүшелері.

Республикалық партиясы – 1854 ж. құрылған. Джордж Буш, Рональд Рейган осы

Әкімшілік құрылысы

Штаттар

Мейрамдар

United States of America

Ұраны: E Pluribus Unum («Out Of Many, One» — Көптен — бір) (дәстүрлі) 
In God We Trust Құдайға аманат (1956 ж. бастап) Әнұраны: The Star-Spangled Banner (Жұлдыздармен жарқыраған туымыз)

Елордасы  Вашингтон 
38°53′N, 77°02′W Ең ірі қаласы Нью-Йорк Ресми тілдері Федерал деңгейінде ешбірі жоқ 
(ағылшынша de facto) Үкімет түрі Федерациялық конституциялық республика  —  Президент Барак Обама (D)  —  Вице-президенті Джозеф Байден (D)  —  Палата спикері (төрағасы) Нэнси Пелози (D) Тәуелсіздік Ұлыбритания-дан   —  Жарияланған 4 шілде 1776   —  Мойындалған 3 қыркүйек 1783  Аумағы  —  Барлығы 9 631 42  км² (3rd¹) 
Айтылым қатесі: Танылмаған тыныс белгісі « » sq mi   —  Су (%) 4.87 Жұрты  —  2012 сарап. Үлгі:Uspop commas^[1] (3ші)  —  2000 жұрт санағы 281,421,906  ЖІӨ (АҚТ) 2006 сарап.  —  Бүкіл $13.049 триллион (1ші)  —  Жан басына шаққанда $43,555 (3ші) ЖІӨ (nominal) 2006 сарап.  —  Бүкіл $13.22 триллион (1ші)  —  Жан басына шаққанда $44,333 (8ші) АДИ (2004) 0.948 (high) (8ші) Ұлттық ақшасы АҚШ доллары ($) (USD) Уақыт белдеу(лер)і (UTC−5 to −10)  —  Жазғы уақыт  (UTC−4 to −10) Интернет үйшігі .us .gov .edu .mil Телефон белгілемесі +1 ¹ Кейде жер көлемі бойынша 4ші болып саналады.

АҚШ президенттері 1789 жылдан бері сайланып келеді.

ВАШИНГТОН — АҚШ АСТАНАСЫ

АҚШ-тағы төңкерістен соң мұндағылар қай қаланы астана ету керектігі жайлы мәселемен бастарын қатырыпты. Елдің түрлі қалалары мен өзге бөлігіндегілер де астана мәртебесін алудан үміттеніпті. 
Ақыр соңында жаңа қала тұрғызу қажет деп шешілді. Осыған байланысты Конгресс 1790 жылы астана болуға лайықты қаланың орнын анықтайтын заң қабылдады. Алғаш нысанаға алынған Потомак өзенінің маңайы болды. Христофор Колумбтың құрметіне «Колумбия округі» деп аталған бұл жердің аумағы 26 шаршы шақырымнан аспайтын. Қала АҚШ-тың алғашқы Президентінің құрметіне Вашингтон деп аталды. Президент 1791 жылы астанаға лайық деп қазіргі қала тұрған орынды таңдады. Оған бұл жер аса қолайлы, Потомак өзені де кеме қатынасына тиімді болып көрінді.

Мэриленд  және Вирджиния штаттары бұл жерді федералдық үкіметтің қарамағына берді. Мэриленд шамамен 165 шаршы шақырымын, ал Вирджиния 93 шаршы шақырымын бөлді. Кейінірек, 1846 жылы Вирджиния берген жерлер штаттың талап етуімен өзіне қайтарылды. 
Вашингтон жаңа қаланы тұрғызуға атақты француз инженері әрі сәулетшісі Л Энфанды шақырды. Президент сарайының құрылысы 1800 жылы түгелге жуық аяқталды. Төбенің басына орнатылған «Капитолий төбесі» кейін Конгресс үйіне айналды. Сөйтіп, 1800 жылы Президент Джон Адам және басқа да үкімет адамдары Колумбия округінен орын тепкен жаңа федералдық астана – Вашингтонға орын ауыстырды.

Үндістер екі Америка құрлығындағы байырғы халықтардың жалпы атауы. Американы ең алғаш ашқан Колумб емес осы үндістер. Бұл атау 15 ғасырда испан теңіз жиїанкездерінің Үнді жерін таптық деген жаңсақ пікірлерінен жергілікті халыққа еуропалықтар тарапынан сырттай таңылған. Жалпы саны 38 млн. адам (2002). Антропол. жағынан Үндістер үлкен моңғол пішіндес расаның америкалық тобына жатады.

Тілі

Лингвистер  Үндістердің тілін ондаған тілдер шоғырына бөледі. Дж. Гринберг, т.б. ғалымдар Үндістер тілін 9 топқа және 1 шеттетілген тілге (Мексикадағы тараска) біріктіреді. Солтүстік және Орталдық Америка Үндістері тілі не-дене (атапаск, навах, апачи, тлинкит, хайда), пенути (майя, какчикель, маме, кекчи, киче, хуастек, михе, цимшиан, т.б.), алгонкин-мосан (алгонкин, сэлиш, кри, оджибве, монтанье, чиппева, т.б.), хока-сиу (хока, ирокез, сиу, т.б.), ацтектаноан (науа, пипиль, шошон, тарахумара, майо, тепехуан, т.б.), макро-ото-манге (сапотек, отоми, миштек, масатек, чинантек, т.б.), макро-чибча (чибча-муиска, ленка, мискито, гуайми, куна, т.б.), ал Оңт. Америкада же-пано-кариб (же, пано, уитото, гуайкуру, бороро, т.б.) анд-экваторлық (кечуа, аймара, араулан, араван тілдері, т.б.) болып бөлінеді. Ең ірі тілдер кечуа, гуарани, аймара. Көпшілік Үндістер екі тілді. АҚШ пен Канадада ағылшын және француз, Латын Америкасында испан және португал тілдерінде сөйлейді.

Тарихы

Үндістердің ата-бабалары кейінгі палеолитте (б.з.б. 30 — 10 мыңжылдықтар) Америкаға Беринг теңізі және бұғазы арқылы Солтүстік-Шығыс Азиядан қоныс аударған. Сол кездегі діни наным-сенімдерді (құдіретке сиыну, ата-баба аруағына табыну, бақсылық, тотемизм, т.б.) ұзақ уақыт бойы сақтап қалған. Еуропа отаршылары келгенге дейін Орталық және Оңтүстік Америка Үндістер өзіндік өркениеттерді (ацтек, майя, инк, т.б.) қалыптастырды.

Мәдениеттi-тарихи облыстар

Отаршылдық қарсаңында Америкада бірнеше тарихи-мәдени облыстар қалыптасты.

• Теңіз аңшыларының Арктик. облысы (эскимостар, алеуттер).
• Солтүстік Американың солтүстік-батыс жағалауы — маманданған балық кәсіпшілігі мен теңіз аңшылығының обл. (хайда, тлинкиттер, вакаштар, селистер, т.б.).
• Калифорнияда — аңшы-балықшылар обл.
• Канаданың солтүстік және Алясканың ішкі бөлігі — Алгонкин мен Атапаск тайпалары орналасқан облыс.
• Қазіргі АҚШ аумағының шығыс бөлігінде жер өңдеумен айналысқан отырықшы тайпалар мекендеген (шығыс алгонкиндер, ирокездер, мускогтар) облыс.
• Американы ашқаннан кейін далалық аймақта бизон аулайтын аттылы аңшылар (сиу, дакота, оседжжер, мандандар, арапахо, чейендер, паундар, кәддо, вичита) обл.
• Солтүстік Американың оңтүстік-батысы (қазіргі Нью-Мексико, Аризона-Юта, Колорадо штаттары) — суармалы егін шаруашылығы дамыған облыс (Пуэбло, Пима).

Латын америкасы

• Еуропалықтар келгенге дейін Орталық Америка мен Андыдағы Үндістер мәдениеті едәуір өркендеген ел еді. Бұл аймақтың тұрғындары егін шаруашылығының күрделі суландыру жүйесін игеріп, маис, бұршақ, асқабақ, күнбағыс, какао, агава, темекі, мақта, картоп екті. Сонымен қатар мал шаруашылығы, металлургия кәсібі де дами бастаған-ды. Жоғары мәдениет ошағы қалыптасып, балық аулауды кәсіп еткен қала-мемлекеттер пайда болды.
• Оңтүстік Американың тропиктік бөлігін (Амазонка мен Ориноко алқаптары және Бразилия таулы үстірті) жерді кетпенмен өңдеген тайпалар мекендеді.
• Аргентина Пампасымен Патагон таулы үстіртін мекендейтін Үндістер мен Солт. Американың далалық аймағындағы тұрғындардың тіршілігінде, мәдениетінде ұқсастық мол.
• Оңтүстік Американың қиыр түстігі мен Отты жер аралының байырғы Үндістері (она, ямана, алакалуфтар) аңшылықпен айналысып, жартылай көшпелі тіршілік еткен.

Америка (ис. América, порт. América, фр. Amérique, Үлгі:Lang-qu, Үлгі:Lang-grn, Үлгі:Lang-ay, нидер. Amerika) – Америка-батыс жарты шардағы екі құрлықтан тұратын дүние бөлігі. Атлант және Тынық мұхиттары аралығында. Оның құрамына Солтүстік Америка мен Оңтүстік Америка құрлықтары, дүние жүзіндегі ең үлкен арал-Гренландия және тағыда басқа жағалауға жақын аралдар кіреді.Солтүстік Америка мен Оңтүстік Американың бір-бірінен бөлек және дүниенің басқа бөліктерінен алыс жатуы, ірілігі, табиғат жағдайында зор айырмашылық болуы оларды жеке, дербес құрлықтар деп санауға негіз болады. Олар бір-бірінен Панама мойнағы арқылы бөлінеді. Екі материк аралығындағы Теуантепек пен Панама мойнақтарының аралығы және Вест-Индия аралдары Орталық Америкаға жатады.

ОББ бойынша Американың саяси  картасы

Тарихы

Солтүстік Американың солтүстік  шығыс жағалауы мен Гренландия аралын алғаш рет 900 жылдар шамасында нормандар  ашты. Антиль аралын және Оңтүстік Американың солтүстік жағалауының бір бөлігін, Солтүстік Американың Кариб теңізі жағалауының оңтүстік бөлігін 1492-1503 жылдары Христофор Колумб ашты. Бұл дүниенің жаңа бөлігі Италия теңізшісі Америго Веспучидің есімімен аталды. Ол батыс жарты шардағы Христофор Колумбтың ашқан жерлері бұрын белгісіз болып келген дүниенің жаңа бөлігі екендігі туралы алғаш пікір айтты. Христофор Колумб ашқанға дейін Американың байырғы халқы көптеген үндіс тайпалары мен эскимостардан ғана тұратын. Европалықтар келіп үстемдік жүргізгенде, жергілікті халықты адам төзгісіз қуғындау, қанау тәртібін орнатты. Отаршылармен бірге неше түрлі аурулар да келді, одан үндістер көп қырғынға ұшырап, күрт азайды, кейбір тайпалар мүлдем құрып кетті. Олардың орнына Африкадан құлдар әкелінді. Американың қазіргі халқы бұрынғы европалықтардың ұрпақтарынан және құл ретінде әкелінген Африкалықтар мен жергілікті үндістердің араласуынан пайда болған. Американың халқы антропологиялық жағынан әр түрлі. Онда адамзаттың белгілі үш нәсілінің өкілдері ( европеоид, монголоид, экваторлық негр-австралоид )араласып кеткен. Американың әр бөлігінде бұлардың араласу сипаты әр түрлі. Саны жағынан ең көбі-европеоид, оның өкілдері Солтүстік Америка халқының 90 %-і, Оңтүстік Американың 1/3бөлігі. Екінші орында-будандар. Олар-бірқатар елдердің ( Мексика, Орталық Америкадағы елдер, Венесуэла, Парагвай т.б)негізгі халықтары.Үшінші орында-мулаттар. Венесуэланың, Бразилияның, АҚШ-тың, Кубаның Орталық Америкадағы бірқатар елдердің халықтары-солар. Монголоид нәсілінің ерекше тармағына жататын байырғы халық-үндістер. Орталық және Оңтүстік Американың бірқатар аудандарында ( Боливия, Венесуэла, Колумбия, Экуадор, Перу, Бразилия, Мексика, т.б) сақталған. АҚШ-та, Канадада және т.б елдерде үндістер арнаулы резервацияларға қуылған. Америка халқының басым көпшілігі индоевропа отбасы тілдерінде сөйлейді. Америкада ағылшын тілі, Оңтүстік Америка мен Орталық Американың бірқатар елдерінде испан тілі, Бразилияда португал тілі басым. Канада мемлекетінде екі тілдің бірі -француз тілі, Гайти мен Вест-Индияның ұсақ аралдарында да солай. Үндістер-кечуа, аймара, ацтек және т.б өз тілдерін белгілі бір шамада сақтап қалған, ал Африка халықтарының тілдері олардың этникалық топтарының біреуінде де сақталмаған. Америкадағы ұлттардың сан жағынан көбі:американдар, ағылшын-канадалықтар, мексикандар, бразилиялықтар, колумбиялықтар, аргентиндер, кубалықтар және т.б. Америкада-50 ел бар, 26-сы тәуелсіздік алған мемлекеттер, 24-і отарлар.2-ші дүние жүзілік соғыстан кейін Американың саяси картасында біраз өзгерістер пайда болды. Халықтық революцияның жеңуі нәтижесінде Америкада тұңғыш Социялистық мемлекет-Куба пайда болды.

ТІЛІ

Ағылшын тілі (ағылш. English) — Үнді-Еуропалық тілдер жанұясының батыс герман тобына жататын тілі.

Герман тобына ағылшын  тілінен басқа неміс, норуег, швед, недерланд т.б. тілдері жатады. Ағылшын тілі ежелгі тіл болып есептеледі, ол қазіргі Ұлыбритания аумағын ежелде басып алған Англо-Саксондардың тілі, бірақ жауланған келттердің тілдері әсерін тигізген.

Ағылшын тілі — халықаралық тіл. Әлемдегі ең көп тараған, әрі қытай тілінен кейінгі халық саны бойынша ең көп пайдаланатын тіл. Ағылшын тілі Ұлыбритания, Америка Құрама Штаттары, Жаңа Зеландия, Аустралия және басқа елдерде ана тілі болып есептеледі. Одан басқа көптеген мемлекеттерде ресми тілі болып саналады.

Ағылшын тілі — БҰҰ-ның алты тілінің бірі болып саналады. Ағылшын тілі — дүние жүзіне ең кең таралған тіл. Үндіеуропа тілдерінің батыс герман тобына жатады. А. т. құрылымы жағынан флективті. Ұлыбритания, АҚШ, Австралия, Жаңа Зеландияның мемлекеттік тілі болып табылады. Канадада (француз тілімен қатар), Ирландияда (ирланд тілімен қатар) мемлекеттік қос тілдің бірі. БҰҰ-да қабылданған ресми алты тілдің негізгісі. Алты құрлыққа кең тараған бұл тілде қазір 400 млн-нан астам адам сөйлейді. Қазақстанда да 20-ғ-дың 50-жылдарынан бастап Абылай хан атынд. Қазақ мемлекеттік халықаралық қатынастар және әлем тілдері ун-тінде, өзге де жоғары және орта оқу орындарында Ағылшын тілі оқытылып мамандар дайындалды. Жеке пән түрінде мектеп бағдарламаларына енгізілді. А.т-нің түп-төркіні 5-6 ғ-да құрлықтан Британ аралына қоныс аударған англ, сакс, ют тайпалары мен аралдағы байырғы кельт (бриттер) тайпаларының тілі болып саналады. А.т-нің даму тарихы ежелгі ағылшындық (7-11 ғ.), орта (12-15 ғ.) және жаңа (15 ғ-дан бері) дәуір болып үш кезеңге бөлінеді. А.т-дегі жазба ескерткіштер 7-8 ғ-дан белгілі. Ол уақытта ағылшындар руна жазуын пайдаланып, тасқа, ағашқа, сүйекке ойып жазған. 6-7 ғ-да ағылшындар арасында христиан дінінің таралуына байланысты руна жазуы қолданыстан шығып, латын әліпбиі қолданыла бастады. Ағылшындар латын әліпбиін ілгері дамытып, оған W, J және V әріптерін қосты. 1066 ж. Англияны нормандар басып алды да, мемл. тіл — француз тілі болып, Ағылшын тілі қарапайым халықтың сөйлеу тілі есебінде сақталды. 1476 ж. Англияда ағылшын тілінде кітап басып шығару басталды. Бұл жағдай Лондон диалектісі негізінде ағылшынның жазба әдеби тілін қалыптастырды. Ағылшын тілі британдық және американдық болып екі түрге бөлінеді. Британдық Ағылшын тілі өз ішінде шотландиялық, солтүстік, батыс, шығыс, оңтүстік диалектілерге жіктеледі. 7-11 ғ-да англо-саксон тілінде 4 диалект болған: нартумбриялық, мерсиялық, уэссек және кент. Ағылшын тілінің басты ерекшеліктері: а) фонетика жүйесінде дыбыстарының көпшілігі біресе созылыңқы, біресе қысқа айтылады. Осыған орай, Ағылшын тілінде сөз мағынасы бірсыдырғы өзгеріске түсуі мүмкін; б) морфол. саласындағы өзгешелік: сын есім мен сан есімнің барлық жалғаулары, яғни септіктері, сондай-ақ, зат есім мен етістік аффикстерінің көбі бұл күнде тарихи өзгерістерге түскен. Соған орай, Ағылшын тілінде сөз бен сөзді байланыстыратын предлогтар, артикльдер, сондай-ақ көмекші етістік сияқты жаңа тұлғалар, формалар (морфемалар) пайда болған. Ағылшын тілінің жазу ережелері мен сөздердің айтылуында айырмашылықтар бар. Орфографиялық ережелер бойынша бұрынғы және қазіргі ағылшын тіліндегі дыбыстардың өзгерістері жазуда қатаң сақталады. “Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 1 - том