Ақша несие саясаты. 5

Жоспар 

 
Кіріспе.......................................................................................................................3 

1.Ақша-несие саясаты............................................................................................4 
2. Ақша-несие саясатын жүргізудегі аспектілер................................................4 
3. Ақшаға сұраныс пен ұсыныс..........................................................................5 
4. Ақша-несие саясатының құралдары..............................................................6 
5. ҚҰБ ақша-несия саясатының басты мақсаты................................................11 

Қорытынды............................................................................................................13

Пайдаланылған әдебиеттер...................................................................................

КІРІСПЕ

Икемді ақша саясаты қоғамдық ұдайы өндірісті  мемлекеттік реттеудің аса маңызды  құралдарының бірі. Дж.М. Кейнстің пікірінше, оның инфляциялық әсерін фискальдық саясат және баға мен жалақыны бақылау  арқылы кемітуге немесе белгілі шекте  шектеуге мүмкіндік туады. Тұрақты  жалақы мен өте баяу өзгеретін  баға денгейі кейнсиандық үлгінің  пәрменділігінің шарттары. Бірақ, жалақы мен бағаны заң актілері арқылы шектеу, олардың негізгі қоғамдық қызметі-қоғамдық қажетті шығындарды өлшеу мүмкіндіктерінен ажыратып, экономикалық дұрыс шешім  қабылдауға, яғни нені, қалай және кім  үшін өндіру қажеттігін айқындауына  бөгет болады. Жоғарыда ескертілгендей, кейнсиандық үлгі бойынша ақшалай  ұсыныстың ұлғаюы нақтылы өндірістің ынталандырушысы қызметін атқарады. Кейнсшілердің ойынша ақша көлемін  артуы несие өсімінің төменлеуіне, қаржыландыруды, өндіріс пен іске тартылуды ынталандыруға ықпал  етеді.

Монитаристердің кейнсшілерден өзгешелігі сол, олардың  пікірінше, ақша көлемін артуы нақтылы  өндіріс пен іске тартуға тікелей  әсер етпейді, тек ғана жалпы баға өзгерістеріне алып келеді.

Ақшалай ұсыныстың  артуы тек қысқа мерзім ішінде ғана өндірістің өсуіне мүмкіндік жасайды. Ал оның ұзақ мерзімдік нәтижесі тіпті  де басқаша. Ақша мөлшерінің артуы бағаның  шұғыл өсуіне әкеледі де, ол өз кезегінде  өсім деңгейінің инфляциясын өршітеді. Алғашында халық қолындағы ақша табыстарының өсуі олардың тұтыну мүмкіндіктерін арттырып, өндірісті ынталандыруға  қызмет етеді. Соңынан бағаның шарықтауына  сәйкес халықтың нақтылы ақша мөлшері (тауардың бағасымен салыстырғанда) азайып, сұраныс пен өндірістің ара  қатынасы жаңа жағдайларды өте жоғары баға деңгейінде теңеседі.

Сонымен ұлғаймалы  ақша саясаты қысқа мерзімдік  өндірістің ұлғаюына, жұмыссыздық деңгейінің төмендеуіне жеткізгенімен түбінде  өндірістің тоқырауы мен жұмыссыздықтың ұлғаюына алып келеді. Сондықтан да монетаристер ақша айналымы мен мөлшерін реттеудің дискреттік (үзілмелі) саясатының орнына ақша эмиссиясын шектеу саясатын ұсынады. Мұның мәні ұзақ мерзімдік  өндіріс динамикасының тенденциясын ақша көлемі мен ақшаның айналу жылдамдығын  ескере отырып, ақша мөлшерінің қарқынын тұрақты реттеу саясаты.

Ақша көлемі мен айналымын қатаң салыстырмалы бағалар құрылымының сәйкестенуін арттырып, осыдан жалпы іске тартылудың өзгеруі және сұраныс пен ұсыныстың  құрылымдық деңгейіне игі әсер етеді. Тұрақты баға деңгейімен үйлестірілген  жалақыға сенімнің артуы шаруашылық ұйымдарына экономикалық негізді және тиімді шешімдерді қабылдауға мүмкіндік  береді.

1. Ақша-несие саясаты

 
  Ақша-несие саясаты мемлекетті  реттеу саясатының бір бағыты  болып табылады. Соның ішінде  төлем балансын іске асырудағы  маңыздылығын баса айтып өткен  жөн. Ақша – несие саясаты  - нарықтық экономиканың тірегі  ретінде экономикалық дамудың  ажырамас элементін білдіреді. 
  Ақша – несие саясаты Қазақстан Республикасында ҚР Ұлттық Банкімен елдің банктік пайыздыі ставкаларын, валюта курсын, төлем қабілеттілігін анықтау жолымен іске асады. Сонымен қатар ақша массасы көлемінің кеңеюіне немесе оның қысқаруына бағытталуы мүмкін. 
  Төлем айналымы және оның біздің елдегі қалыптасуы мен жұмыс жасау қарқыны ақша-несие саясатының негізгі мақсатының бірі, мұнымен қоса инфляциялық тежелуді қамтамасыз ету және қаржы нарығының тұрақтылығын қадағалау қызметтері де жүктеледі. Айырбас бағамының икемділігін сақтап тұру өз алдына үлен жауаптылық. Бұл мақсаттарды бір мезгілде шешу қиындық тудырады. Себебі экономикалық өсу үшін несиелік экспансия, ал инфляцияны тежеу үшін, керісінше, несиелік рестрикция, яғни ақша массасының жалпы шектеулілігі қажет. Сондықтан да ақша-несие саясаты тұрақты бюджет, төлем балансы және салық саясатымен байланысты келеді.   
  Ақша-несие саясаты бүгінгі таңда несиелеуге болатын экономика секторын дұрыс таңдай білуге, сондай-ақ несие беру мүмкіндігі туралы, төлем балансы сұрақтарын шешуде банк үшін бірінші реттік маңызы бар басқа факторлар мен қарыз алушының несиелік қабілетіне қарап өз клиентін таңдаудағы біліктілігіне негізделеді.

2. Ақша-несие саясатын жүргізудегі аспектілер

 
    Қазақстан Республикасының осы заманғы әлеуметтік-экономикалық даму кезеңі нарықтық қатынаспен сипатталады. Бұл қатынаста жаңа ақша- несие жүйесі қалыптасып, қаржы институттарының жаңа түрлері пайда болып жатыр, нарықтық экономикаға тән жүйеге сәйкес банк жүйесінің құрылымы өзгерді.

Еліміздің ақша- несие саясаты халықаралық несиелік саясатпен жұмыс істеу принциптеріне  көшу барысында Қазақстан Республикасындағы  өтпелі кезеңнің ерекшеліктері мен  әлемдік банктің технологиясын  ұштастыра білудің маңызы зор. 

 Несиені  өтеу қабілетін бағалау үшін  рейтинг агенттіктері елдің несие  рейтингін әзірлейді, бұл орайда  мына аспектілерге назар аударады: 
1. Демократиялық саяси жүйені жасаудағы прогресс: мұны демократиялық саяси институттардың тиімділігі, шешімдер қабылдау процесінің ашықтығы, экономикалық реформаларды жүргізуге саяси жолды ұстаушылық және оларды тәжірибеде жүзеге асыруға қабілеттілік деп түсінеді. 
2. Қаржылық тұрақтылыққа және экономикалық өсуге жетудегі жетістіктер. Олар өзіне мыналарды біріктіреді: фискалдық және манетарлық саясаттың тиімділігі, ұлттық валютаның тұрақтылығы мен айырбасталымдағы кезінде инфляцияның төменгі деңгейін ұстап тұруы.

3. Нарықтық  экономикаға көшудегі прогресс: экономикадағы және меншік сектордың  рөлі (мемлекеттік секторды жекешелендірудің  дәрежесі, жеке меншік компаниялардың  жетістіктері, кәсіпорындардың құрылымын  өзгерту, корпарациялық басқарудың  тиімділігі, қоғамның салық салуға  қатысындағы өзгерістер және  төлем тәртібі, экономикалық ырықтандыру,  баға еркіндігі, жаңа отандық  және шетелдік компаниялар үшін  нарықтың ашықтығы, сыртқы сауда  мен инвестициялық қызметтегі  ақықтық), қаржы секторының ақуалы (банк секторының дамуы және  оны реттеу, қаржы делдалдылығының  дамуы, қор нарығының және банктік  емес қаржы мекемелерінің дамуы), нарықтық институттардың дамулығы (тиімді инфрақұрылым мен заңнаманың  болуы).

4. Сауда ағындарын  қайта бағдарлау. Экспорт пен  импорттың өсу серпіні мен  құрылымы, халықаралық экономикалық  сауда ұйымдарына қатысу, қаржыландырудың  көзі ретіндегі шетелдік тура  инвестициялардың рөлі, менеджменттің  деңгейі технологияларды беру  арқылы бағаланады. 
Соңғы жылдары Қазақстан Республикасы шетелдерден едәуір несиелер алды. Сондықтан валюта қаражаттарын ұтымды, үнемді жұмсаудың маңызы арта түсуде. Олар бірінші кезекте тұтынуға арналған тауарды шығарған кәсңпорындарды құру және жаңғырту және басым өндірістерді, яғни экономиканы сауықтыру үшін белгіленген құрылымдық саясатты ескере отырып дамыту үшін пайдаланылуы тиіс.

3. Ақша -несие саясатының ресурстары

Қазақстан Ұлттық банкі мемлекеттік ақша-несие  саясатын және оның  анықтайтын және жүзеге асыратын орган болып табылады. Қазақстан Ұлттық банкі ақша-несие  саясатының басты мақсаты: ұлттық валютаның  тұрақтылығын, яғни оның төлем қабілеттілігі  мен басқа шетел валюталарына қатысты тұрақтылығын қамтамасыз етуді  көздейді.

Ақша-несие  – бұл айналыстағы ақша жиынын, несие көлемін, сыйақы мөлшерлемесін  өзгертуге, жалпы банк жүйесінің  қызметін реттеуге бағытталған шаралар  жиынтығы. Ақша-несие саясатының макроэкономикалық  деңгейдегі субъектісі-Ұлттық банк болып  табылады. Ал ақша-несие саясатының Ұлттық банк тарапынан реттеу объектілеріне  экономикадағы қолма-қол және қолма-қол  ақшасыз жиынының жиынтығы жатады.

Ақша-несие  саясатының түрлері:

Шаруашылық  жағдаятына байланысты ақша-несие саясатының екі типі болады:

1. рекстрикциялық ақша-несе саясаты;
2. экспанциялық ақша-несие саясаты;

Рекстикциялық ақша-несие саясаты- екінші деңгейлі банктердің несиелік операциялар көлемін  шектеуге және қатаң шарт белгілеуге, сондай-ақ сыйақы мөлшерлемесінің деңгейін арттыруға бағытталатын шаралар  жиынтығы.

Экспанциялық  ақша-несие саясаты – несие  беру көлемін кеңейтумен, айналымдағы  ақша жиынының өсуіне бақылаудың әлсіздігімен және сыйақы мөлшерлемесінің төмендеуіне  байланысты сипатталады. Соңғы жылдардағы ақша-несие саясатының басты көздеген бағыты: инфляцияны төмендету және теңгенің тұрақтылығын  қамтамасыз ету.

4. Ақша-несие саясатының құралдары.

Пайыздық  саясат  ақша-несие саясатының құралдарының бірі болып табылады. Ұлттық банк ақша нарығының сұраныс пен несие  бойынша ұсыныстың инфляция деңгейінің жалпы жағдайларына және инфляциялық  күтімдеріне байланысты анықталатын  ортақ қайта қаржыландыру мөлшерлемесін  бекітеді. Ұлттық банк өзінің пайыздық саясатын мемлекеттің ақша-несие  саясатын іске асыру мақсатында, нарықтың пайыздық мөлшерлемесіне әсер ету үшін қолданады. Қайта қаржыландыру мөлшерлемесін  анықтау кезінде Ұлттық банк пайыздық мөлшерлемесін оң және нақты түрде  ұстап тұру мүдделігін ескереді.

Теңгені айналысқа  енгізгеннен кейінгі пайыздық саясаттың  негізгі мақсаты- теңгені несиеге  деген сұранысын азайтатын, ал оның артынан ақша массасының өсім қарқынын азайтатын, сәйкесінше инфляцияны төмендетуді  қамтамасыз ететін деңгейге дейін көтеру. Жоғары пайыздық мөлшерлемелер, дәлірек  айтқанда, пайыздар үшін төлемдер шығындарды құрайтындардың бірі. Яғни жаңа пайыздық саясат өзінің нәтижесін қандай да бір анықталмаған болашақта емес, қысқа уақыт аралығында беруі  керек.

Қазақстандағы жоғары қарқынды инфляцияға қарсы күресте  пайдалануға мүмкіндік беретін  келесі бір факторға- шетел валютасына деген шектен тыс сұранысы азайту шаралары жатады. Теңгені енгізгеннен  кейін жарты жыл ішінде валютаның  бағамдық айырмасы есебінен алыпсатарлық жолмен табыс алу мүмкіндігінің  болуы ірі банктердің қысқа мерзімді капиталының  қарыздық нарықтан еліміздің  валюта нарығына ағылуына жол берді. Айырбас бағамымен анықталатын  теңгенің сыртқы құнының көрсеткіштері  мен қарыздар бойынша пайыздық мөлшерлемелер  және бағалы қағаздар бойынша табыстылық арқылы анықталатын теңгенің ішкі құнының  көрсеткіштері арасындағы қатынастың  бұзылуы ұлттық валютаның тұрақтылығына  кері әсерін тигізеді.

Ұлттық банкінің қайта қаржыландыруының ресми мөлшерлемесінің  өзгеру динамикасы – 2004 жылы қаңтар-ақпан  айларында 270%,  ал наурыз-тамыз  айларында 300%  құрады. Теңгенің айырбас бағамының  тұрақтануы мен инфляцияның төмендеуіне  байланысты 2004 жылдың ортасынан бастап пайыздық мөлшерлемесінің деңгейі  қыркүйекте 280%-ға  дейін төмендеп, ай сайын азайып отырды. 2004 жылдың аяғында ол 230%, 2005 жылы 52,5%, 2006 жылдың қыркүйегінде-30%, 2007 жылы -24% құрады.

Қаржы операцияларының  барлық түрлері бойынша пайыздық мөлшерлемесінің деңгейі Ұлттық банкінің  қайта қаржыландыру мөлшерлемесі бойынша индикативті анықталады. Сауданың түрлері бойынша төленетін  пайыздық мөлшерлемелер өзара кейбір негізгі себептермен ерекшеленеді. Олардың арасынан мыналарды бөліп  көрсетуге болады: қарыз мерзімінің әр түрлілігі, пайызды төлемеуімен  байланысты тәуекелдің деңгейі және пайыздық мөлшерлемесінің өзгеру мүмкіндігімен  байланысты тәуекелдің деңгейі.

Мемлекеттік қазыналық міндеттемелер, банкаралық несие, Ұлттық банкінің ноталары бойынша  пайыздық мөлшерлемелер сауда мәніне сай келеді. Жалпы барлық нақты  нарық пайыздық мөлшерлемелер 2004 жылдың тамызынан бастап оң көрініске ие болды.

Ұлттық банкінің ноталы және қазыналық вексельдер бойынша  табысы Ұлттық банкінің ноталарының  пайызды және қарызды төлеу жағынан  несиеге қарағанда үлкен сенімділігімен түсіндіріледі.

Резервтік талаптар. Банктерге берілетін несиенің көлемін  реттеу үшін, банктің өз міндеттемлері  бойынша төлей алмау тәуекелін  төмендету және жеке банктердің қызметтерін  реттеу туралы «Ережесіне сәйкес міндетті резерв бойынша төлей алмау тәуеклін төмендету және банктердің акционерлері мен салымшыларының мүдделерін қорғау мақсатында Ұлттық банк резервтік талаптар механизмін қолданады.

2003 жылы 1 қаңтарда  енгізілген «Қазақстан Республикасының  коомерциялық, кооперативтік және  жеке банктердің қызметтерін  реттеу туралы» Ережесіне сәйкес  міндетті резерв бойынша норматив 18-20% көлемі қарастырылған. Бұл  ереже 2004 жылы мамыр айына дейін  қызмет етті, осы жылдан бастап  норматив банктердің теңге және  шетел валютасындағы жалпы депозиттік  міндеттемелер бойынша норматив 15% -ға дейін төмендеді.

Банк резервтерінің  шамадан тыс өсуіне байланысты (Ұлттық банкідегі корреспонденттік шоттағы  қаражаттар) резервтік талаптардың  мөлшерін азайтып қана қоймай, сонымен  қатар, резервтеудің баламалы тәртібіне  ауысу мүмкіндігі пайда болды. Яғни экономикалық нормативтерді орындайтын бантердің корреспонденттік шоттағы  қаражаттарының мөлшері резервті талаптардан  кем болмау керек еді. Ал 2005 жылы резервтік талаптардың нормативі 20%-ға , 2006 жылы 15%-ға дейін төмендейді.

Ұлттық банк орташа айлық қалдыққа байланысты пайызды  банктің корреспонденттік шоты бойынша  төлейді. Резервтер бойынша пайызды  төлеу резервтік талаптардың  депозиттері бойынша банктердің пайыздық мөлшерлемесі арасындағы айырманы азайту қажеттілігінен туындайды.

2005 жылдың  басында жалпы банктер арасында  баламалы резервтерден құрылған  банктердің үлес салмағы 32,6%-ын, құрады, ал жыл аяғында -48,4%

2005 жылы банктердің 13,5%-ы      резервтік талаптардың  орындалуын бұзды. Мұндай банктерге  айып-пұл санкциялары қолданылды.

Әлемдік тәжірибе көрсеткендей міндетті резервтер деңгейінің тым жоғары болуы қаржы делдал түріндегі банкі жүйесінің тиімділігін  әлсіретеді, өйткені резрвтердің  банкі жүйесінің тиімділігін  әлсіретеді, өйткені резервтердің минималды  нормасының үлкеюі несие ресурстарының  экономикаға құйылуына кедергі  жасайды. Бұдан жоғары міндетті резервтер  нормасы АҚШ-та және Германияда қолданылады. АҚШ-та міндетті резервтер нормасы  АҚШ-та және Германияда қолданылады.

АҚШ-та міндетті резервтер сомасы банктің категориясына, депозиттің мөлшеріне, түріне байланысты. Ол федералды резервтік банктердің пайызсыз депозиттік шоттарында сақталынады, артық резервтер федералды резервтік  банктердің негізгі көзін, яғни АҚШ-тың  ақша нарығында ең негізгі процесстерінің бірі болып табылатын операциялар  көзін құрайды. АҚШ –тағы банк жүйесіндегі резервтерінің басты  ролі коммерциялық банктердің несиелік операцияларын бақылау болып  табылады. Банктердің федералды банк жүйесінің  Басқарушылар кеңесі, заңмен бекітілген резервтер көмегімен, коммерциялық банктердің несиелеу қабілетіне әсер етеді. Оның мақсаты банк несиесінің артықшылығын немесе кемшілігін болдырмау. Бұл саясат коомерциялық банктердің несие көмегіне қаншалықты жағымды  әсер етсе, соншалықты басқарушылар кеңесінде  экономикада іскерлік белсенделегінің  ауытқуын болдырмауына мүмкіндік болады. Осыцндай жанама жолмен коммерциялық банктің несиесін бақылау құралы сияқты резервтер өтімділік көзі болмайды, бұлар тек салымшыларды қорғайды деп есептейді.

ФРЖ экономикалық дағдарыс кезеңінде міндетті резерв деңгейін жиі төмендетуге дейін  барды, сөйте отырып іскерлік белсенділіктің дамуын ынталандыруға тырысты. Керісінше 1973-1974 жылдары инфляциялық процестерді  тежеу мақсатында ФРЖ міндеті  резервтердің деңгейін уақытша көтеріп  отырды.

Ақша –несие  қатынастарын мұндай бақылау және реттеу механизмі ашық нарықтағы операцияларға  және есеп мөлшерлемелерінің өзгерісіне қарағанда сирек пйдаланылады.

Несие ореациялары  Ұлттық банкпен Қазақстан Республикасының  Министрлер Кабинеті арасындағы, 2004 жылы қаңтар айындағы меморандумына сәйкес Ұлттық банк несиені үш негізгі бағыт  бойынша береді. Директивті несиелерҮкімет белгілеген басымдықтар бойынша  мемлекеттік бюджеттің тапшылығын жабу үшін коммерциялық банктер арқылы және несиелік аукциондар арқылы банктерге  берілетін несиелер. 2004 жылы Министрлер Кабинетінің қарамағына Ұлттық банк ұсынған несиелердің 75 %  несиеге  берілген. Сонымен бірге бюджеттің  кірісіне бөлінбеген пайда және 16,5 млрд. тенге сомасындағы депозиттер үшін төлемге аударылған. Бұл таза төлемдер бюджет кірісінің 17 %  несиесін құрады.

Директивті  несиелердің айналысында қиын жағдай пайда болды. Сондықтан бұл несиелерді қайтару  бойынша жұмыстарын тоқтатты, олар несие Үкіметтің кепілдемесі  бойынша төленеді деп сенді, өйткені  несиелер Қаржы Министрлігі және Экономика Министрлігінің рұқсаты  арқылы, несиелік қабілетіне байланыссыз  барлық шаруашылық оргондарға берілді. Нәтижесінде 4,6 млрд. теңгеден (қайтарылуы міндетті сомадан) 2004 жылы 1,8 млрд. теңгесі  ғана қайтарылды.

Сөйтіп, банк жүйесі арқылы төлем қабілеті жоқ  кәсіпорындарға қысым көрсетілді, олар банк несиесі есебінен бюджет дотациясын жасады, өйткені несие қайтару  жүгі Қаржы министрлігіне ауысты.

Санациялау  мен банкроттық механизмін пайдаланусыз басымдылық салалардың кәсіпорындарының қаржы мәселесін шешудің  сәтсіз аяқталуы нәтижесінде 2005 жылдың ақпанан  бастап, директивті несиені беру тоқтатылды.

2004 жылғы  ақпан-көкек айларындағы, кәсіпорындардың  міндеттемелері мен өзара талаптарын  республика ішіндегі шаруашылықаралық  есепке алу арқылы төлемсіздік  мәселесін шешуге ынтасы өткен  жылдың тағы бір рецидиві болып  шықты. Есепке алу нәтижесінде  өткен жылғы наурыз айындағы  ақша массасы оның алдындағы  айдың көрсеткішіне қарағанда  40,6%-ға ал көкек айында –  56,4% -ға өсті.

Төлемсіздікті шаруашылық аралық есепке алу арқылы шешу, бір жағынан мәселені шешшсе , екінші жағынан кәсіпорындардың  айналым қаражаттарын жоғалтуға  әсер ететін факторды – бағалардың өсуін ынталандырды. Ақша-несие саясатының бұл құралы өткен уақыттың еншісінде  қалды. Оның орнын тұрақты түрде  жұмыс жасайтын клиринг алу керек  және ол кәсіпорындардың қаржы тәртібін сақтаған кезде ғана төлемсіздік  мәселесін шешуге мүмкіндік береді.

Үкіметтің несиелеу көлемі әрқашан бюджет тапшылығының деңгейімен және оны баламалы көздер жабу мүмкіндігімен анықталды. Қаншалықты бюджет тапшылығы жоғары болса, соғұрлым несие эммиссиясының ықтималдығы  үлкен болады да, ол инфляцияға ықпал  етеді. Сөйтіп үкімет оған балама инфляциясыз  көздерді  кеңейтуге мән  береді, ондай көздерге: сыртқы қарыздар және үкіметтің  бағалы қағаздары жатады.

Ұлттық банк 2004 жылы көкек айында мемлекеттік  қысқа мерзімді міндеттемелердің бірінші  аукционнан өткізгенде Қаржы Министрлігі  бастапқы үш айда сату көлемін 1,6-2,3 млн. теңгеден. 2004 жылы желтоқсан айында- 171,7 млн., ал 2006 жылдың маусымында – 3 млрд. теңгеге дейін көтерді. Дисконттық баға 2004 жылы маусымда – 55,65% -дан   2006 жылдың ортасында 92,92 % -ға дейін өсті.

 Аукциондық  несиелер бір айдан үш айға, кейін алты айға жейін берілді. 

2005 жылғы  қаржы нарығының жаңалығы –  банкаралық қаржы платасы   ұйымдастырған банкаралық несиелерді  сату болды. 

2005 жылы Ұлттық  банк арқылы ломбардтық негізде  несие беру тәжірибесі басталды. Аталған несиелердің көлемі үлкен  емес, бұлай болуы олардың экономикалық  мәнімен байланысты. Банктер бұл  несиелерді өте қажетті жағдайларда  ғана қолданады.

2005 жылы орталық  несиелер бойынша банктердің  қарыздарын қайта құру процесі  басталды, бұл позитивті бағаланды,  өйткені 2003 – 2005 жж . берілген  қарыздары бойынша айыппұлдар  мен пайыздың өсу түріндегі  қарыздардың көбеюі және жиналуы  республикадағы жалпы экономикалық  жағдайға кері әсерін тигізді,  соның ішінде төлем жағдайына  және есеп айырысу тәртібіне  ықпал етті.

Ашық нарықтағы  операциялар.

Бұны Орталық  банкпен екінші нарықта ақша массасының көлемін реттеу мақсатында бағалы қағаздарды сату-сатып алу операциялары ретінде  түсінуге болады.  Бұл айналыстағы  коммерциялық банкілердің өтімділігіндегі  және несиелік салымдардағы ақша массасын реттеудің ең икемді әдісі. Мұның  мағынасы мынадай, Орталық банкінің ақша эмиссясын тоқтатау және банктердің несиелік экспанциясын шектеу мақсатында, нарықта бағалы қағаздарды сатып, бұл  қағаздарды сатып алған банктердің резервтік шоттарынан белгілі бір  соманы есептен шығару. Керісінше, ақша шығаруын және несиелерді беруді ынталандыру  үшін Орталық банк кері операциясын  жүргізеді- бағалы қағаздарды сатып  алып, оның құнын банктердің резервтік  шотына аударады. Осылармен Орталық  банк ашық нарықтағы (өзінің) операцияларымен  банк жүйесінде өзінің өтімділігін  жоғарлату үшін жағымды жағдайлар  жасайды немесе керісінше, сонымен  бірге айналыстағы ақша массасының көлемін реттейді. Егер бағалы қағаздар Орталық банкпен алдын ала  дараланған бағам бойынша сатылса, онда Ұлттық банк сатып алушыларды ынталандыру үшін және сонымен олардың  несиелік қабілеттерін төмендету үшін нарықтық бағамнан төмен бағаммен бекітеді.

Ақша массасын шұғыл түрде реттеудің басты  құралына ақша агрегаттары бойынша  мақсатты бағдардан шығатын, көлемі белгіленген Ұлттық банкінің ноталарының  эмиссиясы жатады.

Валюта нарығындағы операциялар  арқылы –өтімділікті қамтамасыз ету  саясаты . Ұлттық банкінің валюталық  нарықтағы интервенциясы  жалпы  ақша-несие саясатының шегінде жүзеге асты. Ұлттық банкінің шетел валютасын  сату, егер ақша базасының өсімі  басқа  факторлардың әсерінен шетел  активтерінен басқа болатын жағдайда, 2005 жылы жағдайлар көбінесе ақша массасының өсімін стеризациялау және теңгенің айырбастау бағамын  реттеу мәселелерінбір уақытта шешті. Бірақ кейбір айларда  таза шетел активтерінің өсімі Үкіметке  берілген таза несиелер өсіміне ақша базасының өсімінің төмендеуі, Ұлттық банкінің қатысу дәрежесінің төмендеуі  бұл қарама-қайшылықтарды жоюға  мүмкіндік беріп, бір уақытта, ақша массасына валюталық интервенцияларының  әсер ету тиімділігін төмендетті.

5. ҚҰБ ақша-несия саясатының басты мақсаты

Ақша-несие  саясатының құралдарын төмендегідей  топтастыруға болады.

Ақырғы мақсат:

а) экономиканың өсуі;

ә) толық  жұмыс бастылық;

б) бағаны тұрақтандыру;

в) төлем  балансын тұрақтандыру;

Аралық  мақсат:

а) ақша жиыны;

ә) пайыз  мөлшерлемесі;

б) айырбас  курсы.

Құралдары:

а) несие  берудің лимиті, пайыз мөлшерлемесін  тікелей реттеу;

ә) міндетті резервтер нормасының өзгеруі;

б) есептеу  мөлшерлемесінің өзгерісі;

в) ашық нарықтағы  операциялар.

Тікелей (а) және жанама (ә,б,в) құралдарының арасында айырмашылықтар бар. Жанама құралдарды тиімді пайдалану ақша нарығының  дамуымен тығыз байланысты . Нарықтық экономикада әсіресе алғашқы  өзгерістер кезеңінде , тікелей және жанама  құралдар пайдаланылады,  соңғылары алғашқыларын ығыстырады.

Соңғы мақсаттар  жалпы экономикалық саясаттың, сонымен  қатар қазыналық, валюталық, сыртқы сауда, құрылымдық және басқа да саясаттарды  ескере отырып, несие-ақша саясаты жоғарыда аталған саясаттардың бір бағыты ретінде қарастырылады.

Аралық мақсаттар  нарықтық жағдайда тікелей орталық  банктің жанама құралдары арқылы жүзеге асырылады.

Бұл мақсаттарға  жетуде Ұлттық банк ақша-несие саясатын жүргізуде.нысанаға алатын ақша базасы келесідей ақша-несие саясатының негізгі құралдарының көмегімен  реттеледі:

-қайта қаржыландыру  мөлшерлемесі: ресми мүдделендіру  мөлшерлемесі деңгейін белгілеу;

-ҚҰБ-те  (Қазақстан   Ұлттық банкі) жинақталатын ең  төменгі міндетті  резервтер нормасының  белгілеу, оның ішінде сырттан  тартылған қаражаттарды мерзіміне,  көлеміне және түрлеріне байланысты  жіктеу;

-кейбір жағдайларда  несиелік операциялардың жекелеген  түрлерінің деңгейі мен көлеміне  тікелей сандық шектеулер енгізу;

-ресми есепке  алу (дисконттық) мөлшерлемесі.

Пайыз саясаты. ҚҰБ өзі жүргізетін операциялар бойынша ресми қайта қаржыландыру мөлшерлемесін, сол сияқты басқа да мүдделендіру мөлшерін белгілейді. Ресми қайта қаржыландыру мөлшерлемесін ақша нарығының жалпы жағдайына несие бойынша сұраныс пе ұсынысқа, инфляция деңгейіне байланысты белгілейді. ҚҰБ мүдделендіру мөлшерлемесі саясатын мемлекеттік ақша-несие саясаты жүзеге асырылатын аумақтағы нарықтың мүдделендіру мөлшерлемесіне әрекет ету үшін пайдаланады.

ҚҰБ пайыз  саясатының басты мақсаты – айналыстағы  теңге деңгейін көтере отырып, несиеге  деген сұранысты азайту, соның  нәтижесінде ақша жиыны және инфляцияның  өсуін төмендетуді қамтамасыз ету  болып табылады. Жоғары пайыз мөлшерлемесі, шын мәнісінде пайыз үшін төлемдер өз кезегінде шығынның көлемін құрайды. Демек, жаңа пайыз саясаты алдағы уақытта немесе белгілі бір уақыт  аралығында өзінің нәтижелеріне қол  жеткізуге тиіс.

Қазақстандағы инфляциямен күресудің тағы да бір  маңызды факторы-шетел валютасына деген артық сұранысты төмендету  болып табылады. өткенге оралатын болсақ, теңгені енгізгеннен кеінгі жарты жылдай уақыт ішінде, валюталардың бағамдық айырмасы есебінен алыпсатарлық табысқа қол жеткізу мүмкіндігінің  салдарынан банктің қысқа мерзімді капиталдары несиелік нарықтан валюталық  нарыққа  ауысып кетті. Теңгенің айырбас  бағамы анықталатын сыртқы көрінісі мен сыртқы құны арасындағы шекті  қатынастың бұзылуы ұлттық валютаның  тұрақсыздығын одан сайын арттыра  түсті.Ұлттық банктің мүдделендіру мөлшерлемесі ақша нарығындағы қаржылық  операциялардың барлық түрлеріне пайыз  мөлшерлемесінің белгілеу базасы ретінде  қызмет етеді.Қайта қаржыландыру мөлшерлемесінің  шамасы ақшалай қаражаттарға деген  сұранысқа және инфляция деңгейіне  байланысты келеді. Ұлттық банк мүдделендіру мөлшерін реттеу арқылы республикамыздағы  ақша жиынының шамасына әсер етеді  және несиеге деген сұранысты  арттыруға немесе қысқартуға мүмкіндік  жасайды. Ресми пайыз мөлшерлемесінің  деңгейі екінші деңгейдегі банктер  үшін, Ұлттық банк саясатының ақша жиынына  бақылау жасау шегіндегі негізгі  бағыттарын сипаттайтын басты бір  көрсеткішті білдіреді.Ұлттық банктің  ресми пайыздары, оның тікелей бақылауына жатпайтын несиелік ресурстар нарығының  шартына сай банктер дербес белгілейтін  нарықтық пайыз мөлшерлемесіне жанама түрде ықпал етеді. Соның негізінде  сұраныс пен ұсынысқа байланысты саудада белгіленетін Ұлттық банктің  қысқа мерзімді шоттары бойынша, банкаралық несиелер және мемлекеттік  қысқа мерзімді несиелер бойынша  пайыз мөлшерлемелері жыл бойына Ұлттық банктің қысқа мерзімді шоттары  бойынша, банкаралық несиелер және мемлекеттік  қысқа мерзімді несиелер бойынша  пайыз мөлшерлемелері жыл бойына Ұлттық банктің мүдделендіру мөлшерлемесінің  өзгеруіне байланысты төмендеп отырған.Пайыздың нақты бейнелері, өз кезегінде инвестициялау  үшін әлуеттік ресурс болып табылатын  депозиттердің несиелік мекемелерге  ағылуын арттыра түсті.