Аќшаныѕ мјні жјне ќызметтері

Аќша, несие, банктер теориясы

Мында ґту: шарлау, іздеу

1-т а ќ ы р ы п. Аќшаныѕ мјні жјне ќызметтері

1.1. Аќшаныѕ ќажеттігі жјне шыєу тегі

Аќшаныѕ, ґндіргіш кїштер мен тауар ќатынастарыныѕ біршама жоєары дамуы нјтижесінде пайда болєандыєы ертеректен бізге белгілі. Аќша жаратылысын зерттегендегі басты аныќ болєаны, ол оныѕ тауарлы шыєу тегіне байланыстылыєын кґрсетеді. Тауар -- сатуєа немесе айырбастауєа арналєан еѕбек ґнімі. Осы еѕбек ґнімініѕ тауарєа айналуы аќшаныѕ пайда болуыныѕ объективтік алєы шарттарын туєызєан.

Наќты жјне абстракті еѕбектіѕ, жеке жјне ќоєамдыќ еѕбектіѕ бґлінісі, тўтыну ќўны мен кўнныѕ арасында тауар табиєатына байланысты болатын ќайшылыќтар айырбас ќўнныѕ јр тїрлі нысандарын туєызды. Айырбас -- бўл бір тауар ґндірушіден, екінші біреуіне жїретін тауардыѕ ќозєадысын білдіреді. Мўнда тауарлардыѕ баламалылыєын (мал = бидай = балта), яєни, тауардыѕ тїріне, сапасына, нысанына жјне таєайындалуына байланысты ґлшенуін талап етеді. Сонымен ќатар, јртїрлі тауарлардыѕ бір-біріне ґлшенуіне ортаќ негіз болуы ќажет.

Мўндай негізге тауарлардыѕ ќўны, демек тауар ґндірісі їдерісіне (процесінде) жўмсалатын жјне сол затќа айналып отырєан ќоєамдыќ еѕбекжатады. Тек ќоєамдыќ еѕбек ќана (жеке адамныѕ еѕбегі емес) тауарларды ґлшенетін жасайды. Нарыќта бір тауарды екінші бір тауарєа айырбастаудыѕ ґзі бўл тауарларєа еѕбектіѕ шыєындалєандыєын, яєни екі тауардыѕ да ќўныныѕ барлыєын кґрсетеді. Осыєан байланысты жекелеген тауарларды ґндіруге жўмсалєан еѕбек јртїрлі болып, нјтижесінде одардыѕ ќўндары да бірдей болмайды. Сґйтіп, ќоєамдыќ еѕбекті немесе ќўнды сандыќ жаєынан ґлшеу ќажеттігі туындап, айырбас ќўныныѕ (1 мал = 1 ќап бидайєа) ўєымы туындайды.

Айырбас ќўны -- бўл бір тауардыѕ басќа да бір тауарєа белгілі сјйкестікте айырбасталу ќабілетін білдіреді.

Натуралды шаруашылыќ тўсында ґнім тек ґндірушініѕ жјне оныѕ жанўясыныѕ ќажетін ќанаєаттандырєаѕдыќтан да, ол тўтыну ќўны ќасиетіне ие болды. Тауар ґндірісі тўсында ґндірушіні ґз ґнімін айырбастау їшін, бірінші кезекте ќўны, содан кейін оныѕ тўтыну ќўны ќызыќтырды. Егер тауардыѕ тўтыну ќўны болмаса, яєни оны ешкім ќажет етпесе, онда оны айырбастау мїмкін емес.

Демек, айырбасќа арналмаєан тауардыѕ ґндіруші їшін тўтыну ќўны болса жеткілікті. Ал, егер де тауар айырбасќа арналєан болса, онда, оныѕ, ґндіруші їшін айырбас ќўны мен сатып алушы їшін тўтыну кўны болуєа тиіс.

Сґйтіп, тауарлар айырбасыныѕ дамуы ґз кезегінде ќўнныѕ, мынадай нысандарыныѕ (формаларыныѕ) ќалыптасуына себеп болєан:

Алєашќысы - ґндіргіш кїштердіѕ тґменгі даму сатысына тјн ќўнныѕ жай жјне кездейсоќ нысаны. Айырбастыѕ бўл нысанында бір еѕбек ґнімі екінші бір еѕбек ґніміне тікелей айырбасталынып отырєан. Мысалєа, бір мал бір ќап бидайєа айырбасталды.

Екінші нысаны -- бўл ќўнныѕ толыќ немесе жалпы нысанымен сипатталады. Еѕбек бґлінісініѕ дамуы жјне ґндірістіѕ ґсуі нјтижесінде нарыќтаєы тауарлар саны мен тїрлері арта тїседі. Мўнда, кґбіне, бір тауар басќа да кґптеген балама-тауарлардыѕ, айырбасында жїрген. Мысалєа:

1 ќап бидай = 1 ќойєа = 1 балтаєа = 1 ќўмыраєа жјне т.б.

Їшінші нысаны -- бўл ќўнныѕ жалпылама нысаны. Јр тауар ґндіруші ґздерініѕ еѕбектеріне ќарай барлыєына бірдей ќажет жалпылама тауар алуєа тырысады. Осыєан байланысты жергілікті нарыќтарда, тауарлар массасынан жалпылама балама рґлде жїретін тауарлар ыєысып шыєады. Мўндай тауарлар рґлін, кей халыќтарда мал (ертедегі гректе, римдіктерде, славяндарда, моѕєолдарда жјне т.б.), аѕ терісі (Скандинавияда, ертедегі Русьте), шай (Ќытайда), тїз (Абиссинияда), піл сїйегі (Оѕтїстік Африкада) атќарады. Ресейге ќосылєанєа дейінгі Ќазаќстанныѕ кейбір алыс тїпкірлерінде ішкі сауда-саттыќ жїргізу їшін жалпыєа бірдей балама ретінде тоќты немесе саулыќ ќой пайдаланылєан. Біраќ, аталєан тауарлар мўндай рґлде ўзаќ уаќыт жїрмеген, себебі олар тауар айналысыныѕ талаптарын толыєымен ќанаєаттандыра алмайды жјне ґздерініѕ ќасиеттеріне байланысты баламалыќ шартына сјйкес келмейді.

Кўнныѕ жалпыєа балама нысаныныѕ дамуы нјтижесінде барлыќ тауарларєа тікелей айырбасталатын тауарлар јлемінен ерекше бір тауар -- аќшатауары ќалыптасты. Ол тауар рґлін баєалы метал-іттын жјне кїміс атќарды.

Сонымен, аќша -- бўл барлыќ тауарлардыѕ ќўнын ґлшейтін, жалпыєа барша айырыќша тауар.

Аќшаныѕ объективті ќажеттігі тауар ґндірісі жјне айналысыныѕ болуына сјйкес ќалыптасты. Аќша - бўл тауар айналысыныѕ кўралы жјне оныѕ ізбасары. Тауар мен аќша бір-бірінен бґлінбейді, себебі аќша айналысынсыз тауар айналысыныѕ да болуы мїмкін емес. Аќша тауардан бґлініп шыќќанымен де ол, айырыќша тауар ретінде ќала береді. Аќшаныѕ, жалпыєа бірдей балама рґлін атќару алтынєа жїктеледі. Сондыќтан, алтынныѕ басќа тауарлардыѕ ќўнын бейнелеуі, оныѕ еѕ бастысы мынадай табиєи ќасиетіне байланысты: біріншіден, алтынныѕ табиєи сапалылыєы, яєни оныѕ оѕай бґлінетіндігі, јдемілігі жјне тозбайтындыєы; екіншіден, ќўны ґте жоєары, сондай-аќ, оныѕ ќорыныѕ сиректігі мен ґндіруге кететін еѕбек шыєыны жоєары болуы.

Аќша -- ґндіріс жјне бґлу їдерісіндегі адамдар арасындаєы ќатынасты бейнелейтін, тарихи тїрде дамып келген экономикалыќ категория. Аќшаныѕ экономикалыќ категория ретіндегі мјні, оныѕ мынадай їш ќасиетініѕ біртўтастыєынан байќалады: жалпыєа тікелей айырбасталу нысаны; айырбас ќўныныѕ дербес нысаны; еѕбек ґлшемініѕ заттай (материалдану) нысаны.

Жалпыєа тікелей айырбасталу нысаны, оныѕ кез келген материалдыќ баєалы затќа айырбасталатынын сипаттайды. Екіншісі тауарларды сатумен байланыссыз. Соѕєы ќасиеті, тауар ґндіруге жўмсалєан еѕбектіѕ аќша кґмегімен ґлшеуге болатын ќўнын сипаттайды.

1.2. Аќшаныѕ тїрлері

Аќша, ґзініѕ дамуы барысында екі тїрге бґлінеді: толыќ ќўнды аќшалар жјне толыќ ќўнсыз аќшалар.

Толыќ ќўнды аќшалар -- номиналдыќ ќўны оны дайындауєа кеткен наќты ќўнымен сјйкес келетін аќшалар.

Мўндай аќшаларєа металл аќшалар, соныѕ ішінде: мыстан, кїмістен жјне алтыннан жасалєандары жатады. Металл аќшалар јр тїрлі нысанда болєан. Монета тїріндегі нысаны -- бўл олардыѕ соѕєы нысаны. Монетаныѕ бет жаєы -- аверс, артќы жаєы -- реверс жјне жаны -- гурт деп аталады.

Монета сґзініѕ шыєуын римдіктердіѕ жїрегі саналатын шіркеу ќўдайы Юнона-Монета есімімен байланыстырады, яєни сол шіркеуден берілген аќшалай ќаражаттыѕ кґмегімен римдердіѕ эпир ханы Пиррмен соєыста (б.э.д. 275 ж.) жеѕіске жеткендігі туралы аѕыз бар. «Монета» сґзі латынша «moneo» -- «кеѕес беремін, кґѕіліѕнен шыєамын» дегенді білдіреді.

Алєашќы монеталар VII є. б.з.б Ертедегі Ќытайда жјне Ертедегі Лидия мемлекетінде пайда болды. Киев Русінде алєашќы монеталардыѕ пайда болуы IX--X єє. жатады. Бастапќы кездері айналыста алтын монеталарымен ќатар, кїміс монеталар да ќоса жїреді. Алтын айналысына бірќатар елдер де XIX є. екінші жартысында ґтті. Бўл елдердіѕ ішінде алтын ґндіру жаєынан бірінші орынды, ґзініѕ отарларымен бірге аєылшын елі алєан.

Алтын айналысы тўсында ќўнныѕ ќаєаздай белгілерініѕ пайда болуыныѕ мынадай объективті ќажеттіліктері болєан:

алтын ґндірісі тауар ґндірісініѕ артынан ілесе алмай, нјтижесінде айналыстаєы аќшаєа деген ќажеттілікті толыќ ґтей алмады.

жоєары ќўнды алтын аќшалар ўсаќ ќўнды айналымєа ќызмет кґрсете алмады.

алтын стандарты, жалпы алєанда ґндірісті жјне тауар айналымын ынталандырмады.

Алтын айналысы не бары бірінші дїниежїзілік соєысќа дейін болды жјне соєысушы елдер ґздерініѕ шыєыстарын жабу маќсатында ќўнныѕ ќаєаздай белгілерін шыєаруды ўлєайтты. Соныѕ нјтижесінде, біртіндеп алтын айналыстан шыєа бастайды.

Толыќќўнсыз аќшалар (ќўнныѕ белгілері) -- номиналдыќ ќўны наќты ќўнынан, яєни олардыѕ ґндірісіне кеткен ќоєамдыќ еѕбектен жоєары болып келетін аќшалар.

Оларєа мыналар жатады:

Ќўнныѕ металдыќ белгілері--арзан баєалы металдардан жасалєан ўсаќ монеталар, мысалєа жез, алюминий т.б. монеталар;

ќўнныѕ ќаєаздан жасалєан белгілері.

Ќўнныѕ ќаєаздай белгілері екіге бґлінді: ќаєаз аќшалар жјне несиелік аќшаларєа.

Ќаєаз аќшалар -- бўл наєыз аќшалардыѕ ґкілдері. Тарихта олар айналыста жїрген алтын жјне кїміс монеталардыѕ орынбасарлары ретінде пайда болды. Ќаєаз аќшалардыѕ айналыста жїруініѕ объективті мїмкіндігі, олардыѕ айналыс ќўралы ќызметін атќару ерекшеліктеріне байланысты.

Металл аќшалардыѕ ќаєаз аќшаєа ауысу себептері мынадай:

металл аќшалардыѕ тасымалдап алып жїру ќолайсыздыєы; металл аќшалардыѕ мемлекеттік билік органдарыныѕ жасаєан јрекетініѕ нјтижесінде, яєни ќазынаєа ќосымша табыс алу маќсатында металдыќ ќўрамын тґмендетуі барысында бїлінуі;

баєалы металдарды ґндірудіѕ ќаєаз аќшаларды шыєаруєа ќараєанда ќымбатќа тїсуі;

эмиссиондыќтабыс (шыєарылєан аќшалардыѕ номиналдыќ ќўны мен олардыѕ, наќты ќўны арасыѕдаєы айырма) алу маќсатында ќазынаныѕ, ќаєаз аќшаларды шыєаруы;

бюджет тапшылыєын жабу маќсатында ќаєаз аќшалардыѕ шыєарылуы.

Алєашќы ќаєаз аќшалар б.з. XII є. Ќытайда, 1690 жылы Ўлыбритания отары болєан Солтїстік Америкада, 1762 жылы Австрияда жјне 1769 жылы Ресейде пайда болды. Бірінші дїниежїзілік соєыс жылдары ќаєаз аќшалар барлыќ елдерде шыєарылды. Ќазіргі кезде ќаєаз аќшалар ќазыналыќ билеттер тїрінде он елде (АЌШ, Италия, Индия, Индонезия жјне т.б.) єана саќталєан. Кешегі КСРО-да 1961 жыпы болєан аќша реформасы негізінде ќаєаз аќшалар, яєни 1,3,5 рубльдік ќазыналыќ билет нысанында соѕєы рет айналымєа шыєарылып, кейіннен Ресейдегі 1991-1992 жылдары жјне Ќазаќстандаєы 1993 жылєы аќша реформасы нјтижесінде айналымнан алынды.

Ќаєаз аќшалар (ќазыналыќ билеттер) -- бюджет тапшылыєын жабу маќсатында шыєарылатын жјне металєа ауыстырылмайтын, сондай-аќ мемлекет белгілеген ґзіндік номиналы бар ќўнныѕ белгілері.

Ќаєаз аќшалар тек ќана айналыс ќўралы жјне тґлем ќўралы ќызметін атаќарды. Олардыѕ айналыста ўлєаюы мемлекеттіѕ ќаржы жетпіспеушілігіне байланысты шыєаруымен тїсіндіріледі. Ќаєаз аќшалар ґзініѕ табиєаты жаєынан тўраќсыз жјне ќўнсыздануєа тез икемді. Олардыѕ ќўнсыздану себептеріне: айналысќа басы артыќ ќаєаз аќшалардыѕ шыєарылуын, эмитентке деген сенімніѕ тґмендеуін жјне тґлем балансыныѕ ќолайсыздыќ жаєдайын жатќызады.

Несиелік аќшалар -- тауар ґндірісініѕ дамуымен, яєни тауарларды сатып алу жјне сатудыѕ уаќытын кешіктіріп тґлеуге (несиеге) берілуімен байланысты пайда болєан аќшалар.

Несиелік аќшалардыѕ шыєуы банктердіѕ несиелеу операцияларымен байланысты. Мўндай аќшалардыѕ басты маќсаты: аќша айналымын икемді ету; наєыз аќшаларды їнемдеу; ќолма-ќолсыз аќша айналымыныѕ дамуына мїмкіндік жасау.

Несиелік аќшалардыѕ мынадай тїрлері бар: вексель, банкнота, жјне чек.

«Вексель» сґзі аєылшынша bill note -- міндеттеме шоты дегенді білдіреді.

Вексель -- белгілі бір соманы алдын ала келісілген мерзімде жјне белгіленген жерде тґлейтіндігі туралы борышќордыѕ ќарыздыќ міндеттемесі.

Вексельдіѕ екі тїрі бар: жай жјне аудармалы. Вексельдіѕ тїрлеріне «Ќазаќстан Республикасындаєы вексель айналысы туралы» (28.04.97) Ќазаќстан Республикасы Заѕында мынадай тїсініктемелер берілген:

--Жай вексель (соло) -- вексельді ўстаушыєа вексельде кґрсетілген соманы белгілі бір уаќытта немесе талап етуге байланысты тґлеу туралы вексель берушініѕ еш нјрсемен негізделмеген міндеттемесін сипаттайтын вексель.

-- Аудармалы вексель (тратта) -- вексельде кґрсетілген соманы белгілі бір уаќытта алєашќы вексельді ўстаушыєа (ремитентке) тґлеу туралы їшінші бір тўлєаєа (трассатќа) вексель берушініѕ (трассанттыѕ) еш нјрсемен негізделмеген ўсынысын (бўйрыєы) сипаттайтын вексель.

Трассат тратта бойынша тґлеуге келісімін бергеннен бастап, борышќор болып табылады. Аудармалы вексель келесі бетіндегі индоссамент (басќа біреуге аударуып жазу) кґмегімен айналыста жїре береді. Аудару туралы ќолдардыѕ кебеюіне байланысты вексель айналысы ўлєая тїседі жјне мўндаєы јр индоссант вексель бойынша міндеттемеге бірлесіп жауап береді.

Жай жјне аудармалы вексель -- коммерциялыќ вексельдіѕ тїрлері ретінде ќарастырылады.

Сонымен ќатар, экономикалыќ јдебиттерде вексельді мынадай тїрлерге бґледі: ќаржылыќ, ќазыналыќ, достыќ, бронзалыќ.

Ќаржылыќ (банктік) вексель -- белгілі бір аќша сомасын ќарызєа беруден туындайтын ќарыздыќ міндеттеме.

Ќазыналыќ вексель -- бюджет тапшылыєын жабу маќсатында мемлекет тарапынан шыєарылатын, оныѕ міндеттемесі. Ќазыналыќ вексель бойынша мемлекет борышќор болып саналады.

Достыќ вексель кейіннен банкте оларды есепке алу маќсатында бірі-біріне беріледі.

Бронзалыќ вексель наќты ќамтамасыз етілмеген ќарыздыќ міндеттемені білдіреді.

Вексельдіѕ келесідей ґзіне тјн ќасиеттері бар:

дерексіздік, яєни вексельде мјміленіѕ наќты тїрініѕ кґрсетілмеуі;

даусыздыќ, яєни протесттуралы актіні нотариуспен жасаєаннан кейін тиісті шара ќолданылєа дейінгі ќарыздыѕ міндетті тїрде тґленуге тиістігі;

айналымдылыќ, яєни басќа бір тўлєаларєа аударып жазу арќылы (индоссамент) тґлем ќўралы ретінде вексельдіѕ берілуі.

Ќазаќстанда жоєарыда аталєан заѕ ќабылданєа дейін жјне онан кейін де вексель айналысы дамып келеді. Вексель айналысын бірінші болып ќолдаушылардыѕ ќатарында Казкоммерцбанк тјжірибесін атап кетуге болады. Бўл банк 1996 жылы Ќазаќстан Республикасы Їкіметініѕ астыќ жинау баєдарламасына сјйкес ґзініѕ 500,1000 жјне 5000 АЌШ долларындаєы «астыќ» вексельдерін айналымєа шыєарып, оларды несие ќўралы ретінде клиентеріне берді. Сол клиенттерініѕ ішінде атап айтсаќ сыртќа астыќ сатумен айналысатын «Астыќ» акционерлік компаниясы 5000 АЌШ долларындаєы вексельді тендер бойынша жеѕіп алып, оны ґзініѕ жабдыќтаушылары арасында тґлем ќўралы ретінде пайдаланды.

Сонымен ќатар, осы банк 2003 жылы домицилиант ретінде «Ќазаќстан темір жолы» ЎК-ныѕ 200,0 млн. теѕгеге баєалаєан вексельдерін ґтеді.

Мўндаєы, «домицилиант» -- вексельде кґрсетілген тґлемді жїзеге асыратын, вексельде делдал ретінде ќатысатын банк.

Бянкнота (аєыл. сґзінде «Bank-note» аударєанда «банк билеті») орталыќ банктіѕ айналысќа шыєарєан јр тїрлі номиналдаєы аќша бірліктері.

Ол вексельден жјне ќаєаз аќшалардан ґзара ажыратылады. Банкнотаныѕ вексельден тґмендегідей айырмашылыєы бар:

мерзімділігіне ќарай, егер де вексель мерзімді ќарыздыќ міндеттеме болса (3--6 айлыќ), ал, банкнота -- мерзімсіз ќарыздыќ міндеттеме;

кепілдігіне ќарай, вексельді айналысќа жеке кјсіпкерлер шыєарады жјне оныѕ жеке кепілдігі болады, ал, банкнотаны ќазіргі кезде орталыќ банк шыєаратындыќтан, оєан мемлекет кепілдік береді.

Экономикалыќ јдебиттерде банкнотаны екі тїрге бґледі: классикалыќ жјне жай.

Классикалыќ банкнота--бўл банкнотаныѕ алєашќы пайда болєан нысаны ретінде алтынєа еркін алмастырылатын, яєни алтынмен ќамтамасыз етілген Орталыќ банктіѕ билеті.

Классикалыќ банкнотаныѕ ќаєаз аќшалардан ґзіндік айырмашылыєы бар:

жаратылысына ќарай--ќаєаз аќшалар аќшаныѕ айналыс ќўралы ретіндегі ќызметінен туындаса, ал банкнота -- аќшаныѕ тґлем ќўралы ќызметінен пайда болєан;

эмиссиялау јдісі бойынша -- ќаєаз аќшаларды айналысќа ќазынашылыќ шыєарса, ал банкнотаны -- Орталыќ банк шыєарады;

ќайтарылуына ќарай -- классикалыќ банкноттар вексель мерзімініѕ аяќталуына байланысты Орталыќ банкке ќайтарылса, ал, ќаєаз аќшалар ќайтарылмайды, яєни олар айналыста ќала береді;

ауыстырылуына ќарай -- классикалыќ банкноталар банкке ќайтуына байланысты алтынєа немесе кїміске ауыстырылып отырса, ќаєаз аќшалар ќашаннан ауыстырылмайтын болєан.

Банкноталардыѕ алтынєа ауыстырылуы тоќталєаннан бастап, банкнота алтынмен ќамтамасыз етілуі ќысќарып, оныѕ вексельдік ќамтамасыз етілуі де кїрт нашарлай тїсті, себебі Орталыќ банктіѕ вексельдік портфелі, кґбірек казыналыќ вексельдер мен міндеттемелерге толыќты.

Жай банкнота -- бўл ќазіргі кездегі айналысќа шыєарылєан Орталыќ банк билеті.

Олар металєа алмастырылмайды, тек ќана Орталыќ банктіѕ барлыќ активтерімен ќамтамасыз етіледі. Ендеше ќазіргі айналыста жїрген орталыќ банктен шыєатын жай банкноталар алтынмен ќамтамасыз етілмейді, біраќ олардыѕ белгілі бір дјрежеде тауарлыќ немесе несиелік негізі саќталєан, сондай-аќ олар ќаєаз-аќша айналысыныѕ зандылыќтарына баєынады.

Ќазіргі кезде Ќазаќстан Республикасыныѕ Ўлттыќ Банкісініѕ жай банкноталардыѕ эмиссиялануыныѕ тґмендегідей їш жолын бґліп кґрсетуге болады:

Шаруашылыќты несиелеу жолымен;

Мемлекетті (їкіметті) несиелеу, яєни мемлекеттік ќарыздыќ міндеттемелердіѕ орнына банкноттардыѕ шыєарылуы барысында. Шынында да, еліміз тјуелсіздік алєан жылдардыѕ басында экономикадаєы тўраќсыздыктыѕ нјтижесінде 1993-1998 жылдары мўндай кґріністіѕ кујсі болдыќ. Айталыќ, 1995--1996 жылдары бюджет тапшылыєы ЖІҐ-ніѕ 5,5 %-на дейін жетті, ендеше сол уаќыттары республикалыќ бюджет тапшылыєыныѕ 80%-єа жуыєы Ўлттыќ Банктіѕ Їкіметке берген несиелері есебінен жабылєаны белгілі. Јрине, бўл жолдыѕ теріс жаќтары да болды, оныѕ бірі елімізде гиперинфлияцияныѕ орын алуы.

ўлттыќ валюта баєамыныѕ тўраќтылыєын ќамтамсыз ету жјне еліміздіѕ сыртќы ќарыздарды ґтеу їшін мемлекеттіѕ валюталыќ резервтерін арттыру маќсатында айналысќа ќосымша аќша эмиссиялау жолымен.

Чек, вексель мен банкнотаєа ќараєанда, коммерциялыќ банктердіѕ кўрылып, олардаєы аєымдыќ шоттарда бос аќшалай ќаражаттардыѕ жинаќталуына байланысты несиелік жјне айналыс ќўралы ретінде біршама кеш пайда болды.

Алєашќы чектер 1683 жылы Англияда пайда болды.

Чек -- аєымдаєы шот иесініѕ чекті ўстаушыєа белгілі бір аќшалай сачаны тґлеу туралы немесе басќа аєымдыќ шотќа аудару туралы ґзініѕ банкісіне берген жазбаша бўйрыєы . Чектіѕ мынадай тїрлері бар: аќшалай чек -- банктен ќолма-ќол аќша алуєа арналєан тґлем ќўралы.

атаулы чек -- аударуєа ќўќысыз белгілі бір тўлєаныѕ атына жазылады;

ордерлі чек -- бір тўлєаныѕ атына толтырылєан, біраќ индоссамент бойынша басќа бір тўлєаєа беруге ќўќыќ береді;

мјлімдеуші чек -- чекті мјлімдеушіге ондаєы кґрсетілген сомасы тґленеді;

есеп айырысу чегі -- заѕды тўлєалар арасында ќолма-ќолсыз есеп айырысуларда ќолданылады;

жол чегі--туристік сапарларєа арналєан тґлем ќўралы;

кепілдендірілген чек -- банктіѕ чекте кґрсетілген соманы тґлеуге кепілдендіруін сипаттайын тґлем ќўралы.

Чектіѕ экономикалыќ жаратылысы мынадай:

біріншіден, ол банктен наќты аќшаны алуєа ќызмет етеді;

екіншіден, ол айналыс жјне тґлем ќўралы ќызметін атќарады;

їшіншіден, ол ќолма-ќолсыз аќшамен есеп айырысу ќўралы.

Электрондыќ аќшалар -- компьютер торабыныѕ, аќпараттарды автоматты тїрде ґѕдеу ќўралдарын ќолданатын байланыс жїйелері арќылы жїзеге асыратын банктер жјне олардыѕ клиенттері, сатушылар мен сатып алушылар арасындаєы тґлемдер жиынтыєы.

Электронды аќшалар -- пластикалыќ карточка нысанында болады. Олар екі тїрлі болып келеді:

Дебеттік (твлем) карточка -- банкте арнайы карточкалыќ ќаражаты бар, клиент арасындаєы келісімшартќа сјйкес шоттаєы ќаражатты пайдалануєа, банкомат арќылы ќолма-ќол аќша алуєа, сондай-аќ тауарлар мен ќызметтер їшін тґлеуге арналєан тґлем ќўралы.

Кредиттік карточка -- оныѕ эмитеті мен карточка иесі арасындаєы келісімшартќа сјйкес, несиелік кґлемінде тауарлар мен ќызметтер їшін тґлемді жасауєа, не ќолма-ќол аќша алуєа арналєан карточка.

Ќазаќстан Республикасындаєы екінші деѕгейдегі банктер дебеттік жјне кредиттік карточкалардыѕ локальдыќ жјне халыќаралыќ тїрлерін кеѕінен ќолданылуда. Халыќаралыќ карточкаларєа: «Eurocard», «Master Card», «Visa», «Maestro» жјне т.б. жатады.

Ќазіргі кезде жалаќы алуєа арналєан дебеттік карточкалар да кеѕінен ќолданылуда. Мўндай карточкалардыѕ шоттары кґбіне теѕгеде ашылады.

Несиелік карточкалар бґлшек сауда айналымында жјне ќызмет кґрсету аясында ќолданылады. Ќазіргі уаќытта несиелік карточкалардыѕ мынадай тїрлері ќолданылады: банктік, саудаєа арналєан, бензин сатып алуєа арналєан, туризм жјне ойын-сауыќ шараларын тґлеуге арналєан. Біршама кеѕінен таралєан тїріне сауда карточкаларын жатќызуєа болады.

2011 жылдыѕ 1 аќпанындаєы жаєдай бойынша 20 банк жјне «Ќазпочта» АЌ наќтылы тїрде тґлем карточкаларын шыєаруды жїзеге асыруда. Екінші деѕгейлі банктер жергілікті жїйе тґлем карточкаларын: Altyn Card -- «Ќазаќстанныѕ Халыќтыќ Банкі» АЌ, Smart AlemCard -- «БТА Банкі» АЌ, «Сити банкі» АЌ шыєаруда. Бўдан басќа, ќазаќстандыќ банктер келесідей халыќаралыќ жїйе карточкаларын шыєарумен жјне таратумен айналысуда: VISA International, MasterCard Worldwide, American Express International, China Union Pay жјне Diners Club International.

Мысалєа Темірбанкі АЌ-ныѕ шыєаратын жјне ќызмет кґрсететін тґлем карточаларыныѕ тїрлері 2- ќосыша бетте берілген.

1.3. Аќшаныѕ ќызметтері жјне экономикадаєы рґлі

Аќша экономикадаєы рґлін ґзініѕ атќаратын негізгі ќызметтері арќылы орындайды. Аќшаныѕ јр ќызметі тауар айырбасы їдерісінен туындайтын тауар ґндірушілердіѕ нысаны ретінде аќшаныѕ јлеуметтік жјне экономикалыќ мазмўныныѕ белгілі бір жаќтарын сипаттайды.

Аќшаныѕ ќазіргі экономикадаєы атќаратын ќызметтеріне мыналар жатады: ќўн ґлшемі жјне баєа масштабы; айналыс (айырбас) ќўралы; тґлем ќўралы; ќорлану жјне ќор жинау ќўралы; дїниежїзілік аќша.

Аќшаныѕ ќўн ґлшемі ќызметі. Аќша жалпыєа бірдей балама ретінде барлыќ тауарлардыѕ ќўнын ґлшейді. Аќша ќўн ґлшемі ретінде: «мґлшері жаєынан аттас, сапасы жаєынан салыстыруєа келетін тауарлар ќўнын бейнелеу їшін тауарлар дїниесіне материал беру» ќызметін атќарады. Біраќ та тауарларды ґзара ґлшейтін аќша емес, тауарлар ґндірісіне кеткен ќоєамдыќ ќажетті еѕбек олардыѕ бір-бірініѕ ґлшенуіне жаєдай жасады. Барлыќ тауарлар ќоєамдыќ еѕбек ґнімдері, сондыќтан олардыѕ ќўнын ґзіндік ќўны бар наќты аќшалар (алтын жјне кїміс) ґлшей алады.

Тауар ќўныныѕ аќшамен бейнеленуі оныѕ баєасы деп аталады. Баєа тауарды ґндіруге жјне сатуєа ќажетті ќоєамдыќ еѕбек шыєынымен аныќталады. Јрбір елде аќшаныѕ ґлшемі ретінде ќабылданєан жјне тауарлар баєасын ґлшеуге ќызмет ететін металдыѕ (алтын) баєа белгілеу процесіндегі аќша бірлігіне бекітілетін салмаќты саны баєамас- штабы деп аталады.

Баєалардыѕ негізінде жјне олардыѕ ќозєалысында ќўн заѕы жатыр. Аќшаныѕ ќўн ґлшемі ќызметі мен баєа масштабы арасында ґзара айырмашылыќ бар. Ќўн ґлшемі -- бўл мемлекетке тјуелсіз аќшаныѕ экономикалыќ ќызметін сипаттайды. Ќўн ґлшемі кызметі ќўн заѕына байланысты аныќталады. Баєа масштабы -- бўл мемлекетке тјуелді, біраќ тауардыѕ ќўнын кґрсету їшін емес, тек оныѕ баєасын бейнелеу їшін ќызмет етеді. Баєа масштабы нарыќ заѕына, яєни сўраныс пен ўсынысќа байланысты белгіленеді. Сґйтіп баєа масштабы арќылы ойша белгіленетін тауарлар баєасы, ўлттыќ аќша бірлігіндегі кґрсетілетін нарыќтыќ баєаєа айналады.

Бїгінгі танда тауарлар алтынєа тікелей айырбасталмайды жјне олардыѕ баєасы алтынмен бейнеленбейді. Аќшаныѕ бўл ќызметін алтынныѕ орнында жїретін оныѕ ќўндыќ ґкілдері немесе ќаєаз жјне несиелік аќша белгілері атќарады. Мўндай аќшалардыѕ меншікті ќўны болмайтындыќтан да, оларды толыќ баєалы емес аќшалар деп атайды. Ґйткені, олар тауарлар ќўнын толыќ ґлшемейді, біраќ ґлшеуге ќатынасады.

Аќшаныѕ айналыс ќўралы ќызметі. Айналыс ќўралы ќызметінде аќша тауар айналысы їдерісінде делдалдыќ рґл атќарады. Тауар айналысы мынадай їдерістерді ќамтиды: тауар сату, яєни оныѕ аќшаєа айналуы, жјне тауарды сатып алу, яєни тауардыѕ аќшаєа айналуы. Бўл їдерісті арнайы формулада келесідей тїрде беруге болады: Т ( mayap) --A (аќша) -- Т( тауар).

Аќша айналысыныѕ тауар айналысынан айырмашылыєы аќша тауарларды біртіндеп айналыстан шыєара отырып, ґзі айналыста їнемі ќалып отырады. Аќшаныѕ айналыс кўралы ретіндегі ќызметініѕ басты ерекшелігі, біріншіден, бўл ќызметті толыќ баєалы емес ќўнныѕ белгілері: ќаєаз жјне несиелік аќшалар атќарады, екіншіден, наќты жјне ќолма-ќолсыз аќшалар атќарады.

Сонымей аќша, айналыс Кўралы ќызметін атќаратындыќтан да олардыѕ саны, яєни айналысќа ќажетті сатылатын тауарлар массасы жјне баєасы негізінде аныќталады. Ал егер, айналыстаєы аќша массасы тауар массасынан артыќ болса, онда аќшаныѕ ќўнсыздануы инфляцияєа жол береді.

Аќшаныѕ тґлем ќўралы ќызметі. Јртїрлі жаєдайлардыѕ болуына байланысты тауарлардыѕ тек наќты аќшаєа єана сатылмайтыны белгілі. Себебі јртїрлі тауарларды ґндіру кезеѕі мен айналыс мерзімініѕ ўзаќтыєыныѕ бірдей еместігі, сондай-аќ бірќатар тауарлардыѕ ґндірісі мен сатылуыныѕ маусымдыќ сипатта болуы шаруашылыќ субъектісінде ќосымша ќаражаттардыѕ жетіспеушілігін туєызады. Соныѕ нјтижесінде тауарлардыѕ тґлемін кешіктіріп сатып алу жјне сату, яєни несиеге беру ќажеттігі туындайды. Аќша тґлем ќўралы ретінде мынадай ерекше бір ќозєалыс нысанына ие: Т(тауар) -- М(міндеттеме), келісілген мерзімнен кейін: М(міндеттеме) -- Т(тауар).

Аќшаныѕ тґлем кўралы ќызметі мен айналыс ќўралы ќызметтері арасында ґзара айырмашылыќ бар. Аќша айналыс ќўралы ретінде делдалдыќ рґлінде жїретін болса, тґлем ќўралы ќызметінде аќша мен тауардыѕ бір-біріне ќарама-ќарсы ќозєалысы болмайды, яєни ќарыздыќ міндеттеме арќылы ґтеу, сату жјне сатып алу їдерісініѕ аякталєандыєын білдіреді. Тауар мен аќша арасындаєы уаќыттаєы алшаќтыќ кредиторєа ќарыз алушыныѕ тґлемеу ќауіпін тудыруы мїмкін.

Аќша тґлем ќўралы ретінде тек ќана тауар айналысына ќызмет етіп ќоймай, сол сияќты ќаржы жјне несие ќатынастарына да ќызмет етеді.

Жалпы барлыќ аќшалай тґлемдерді тґмендегідей тїрде топтастыруєа болады; тауарлар жјне кґрсетілетін ќызметтер бойынша тґлем міндеттемелері; мемлекетке ќатысты ќаржылыќ міндеттемелер; банктік ссудалар, мемлекеттік жјне тўтыну несиелері бойынша ќарыздыќ міндеттемелер; саќтандыру міндеттемелері; јкімшілік жјне сот алдындаєы жјне ґзге міндеттемелер.

Аќшаныѕ тґлем ќўралы ќызметін толыќ баєалы емес, яєни ќаєаз жјне несиелік аќшалар атќарады.

Аќшаныѕ ќор жинау жјне ќорлану ќызметі. Аќша жалпыєа бірдей балама ретінде, оныѕ иесіне тауар алуды ќамтамасыз етумен ќатар, байлыќты жинау ќўралы болып табылады. Сондыќтан да адамдар, оларды жинаќтау немесе ќорлануєа тырысады. Ќорлану їшін аќша айналыстан алынады, сґйтіп, тауарды сату жјне сатып алу ќозєалысы їзіледі.

Аќшаныѕ ќор жинау ќызметін толыќ баєалы емес аќшалар атќара алмайды, себебі олардыѕ меншікті ќўны жоќ. Бўл ќызметті атќару ќашаннан алтынєа жїктелген.

Ал аќшаныѕ ќорлану ќызметін толыќ баєалы емес аќшалар атќарады. Тауар ґндірісі жаєдайында ќорлану екі нысанда жїзеге асырылады десе болады:

1) Кјсіпорындар мен ўйымдардыѕ аєымдыќ жјне жинаќ (депозиттік) шоттардаєы, сол сияќты банктегі басќа шоттардаєы аќшалай ќаражат ќалдыќтары тїрінде ќоєамдыќ ќорлану нысанда;

2) Банктердегі халыќ салымдарында, облигацияларда жинаќталєан жеке ќорлану нысанында.

Дїниежїзілік аќша. Сыртќы сауда байланыстары, халыќаралыќ заемдар, сыртќы серіктестерге ќызмет кґрсету барысы дїниежїзілік аќшалардыѕ пайда болуына себеп болды. Дїниежїзілік аќшалар жалпыєа ортаќ тґлем ќўралы, жалпыєа ортаќ сатып алынатын ќўрал жјне жалпыєа ортаќ ќоєамдыќ байлыќтыѕ материалдану ќўралы болыптабылады. Халыќаралыќ тґлем ќўралы ретінде дїниежїзілік аќшалар халыќаралыќ байланыстардаєы есеп айырысуларда ќолданылады. Халыќаралыќ сатып алынатын ќўрал ретінде дїниежїзілік аќшалар елдер арасындаєы наќты аќшамен тґленетін тауарлар жјне кґрсетілетін ќызметтер айырбасындаєы тепе-тендік бўзылєан жаєдайда ќызмет етеді. Жалпыєа ортаќ ќоєамдыќ байлыќты ќўрау ретінде дїниежїзілік аќшалар бір елдіѕ екінші бір елге займ немесе субсидиялар беруі барысында ќызмет етеді.

Егер де еліміздіѕ ішіндегі аќша мемлекетпен заѕдастырылєан ўлттыќ аќша бірлігі нысанында ќызмет ететін болса, ал елімізден тысќары жерде, К. Маркс ґз еѕбегінде: «аќша ґзініѕ ўлттыќ киімін шешеді де, ґзініѕ бастапќы нысаны ретіндегі металл ќўймасына, яєни жалпылама балама тауар нысанында ґтеді»--деп жазады. Сондай-аќ бўл жерде дїниежїзілік аќша ретінде алтынныѕ ќызмет етуі сипатталады.

Алтын монета стандарты тўсында дїниежїзілік аќша ќызметін алтын жјне алтынєа ауыстырылатын жекелеген елдердіѕ несиелік аќшалары (банкноталар) кґбіне АЌШ доллары жјне аєылшын фунт стерлингі аткарєан.

Ќазіргі кезде дїниежїзілік аќша ќызметін: АЌШ -- доллары, Еуропалыќ Одаќтыѕ ќазіргі валютасы - еуро, сол сияќты Халыќаралыќ валюталыќ ќордыѕ СДР-і (арнайы ќарыз алу ќўќыєы) атќарады.

1999 жылы ќаѕтар айынан бастап, Еуропалыќ ќауымдастыќ елдерінде жаѕа валютасы «еуро» енгізілді. Еуропралыќ валюталыќ Одаќќа бастапќыда он бір ел ќатынасќан: Германия, Франция, Луксенбург, Нидерландия, Австрия, Бельгия, Финляндия, Ирландия, Португалия, Испания жјне Италия. 1999 жылєы 1 ќаѕтардан бастап, «еуро» ќолма-ќолсыз тґлемдер їшін жјне мемлекеттіѕ жаѕа ќаєаздарын орналастыру їшін пайдаланылды. «Еуро» банкноты мен монеталары 2002 жылдыѕ 1 каѕтарынан жјне 6 айдай уаќыт ішінде енгізіліп, валюталыќ одаќќа мїше елдердіѕ ўлттыќ аќша бірліктері 2002 жылдыѕ 1 шілдесінен бастап ґз ќызметтерін тоќтатты,