Қазақ тілінің қоғамдағы рөлі

1.1 Қазақ тілінің қоғамдағы рөлі

Адам баласы ес білген кезден бастап айналадағы жаңа ұғымдарды ана тілі арқылы қабылдап, олардың мәнін түсіне бастайды. Қоғамдық, әлеуметтік, мәдени, рухани байлықтарды  адам ана сүтімен бірге қабылдап, туған тілі арқылы игеріп, игілігіне  жаратады.

     Ана тілі арқылы адамдар бір-бірімен  сөйлесіп, ойын жеткізеді, пікір  алысады. Ана тілінде халқымыздың  өрісін көрсететін әдеби, мәдени  туындылар жасалады. Ана тілі  – халқымыздың өмір сүріп,  қоғамды жан-жақты дамытып отыруының  әрі көрінісі,  әрі кепілі. Өйткені,  біріншіден, ана тілі халқымыздың  дүниеге келіп, өмір сүруіне тікелей байланысты, екіншіден, ана тілін ұмытып, ана тілінде сөйлемеген, ана тілінде тәлім-тәрбин ала алмаған халықтың келешегі жоқ. Себебі ол халық біртіндеп тарих сақнасынан шығып кетеді.

     Өз ана тілін білмаген, қадірлемеген  адам  өзін дүниеге әкелген,  мәпелеп өсіреген анасын да, ел-жұртын  да, Отанында сүйе алмайды.

      Тіл, ең алдымен, адамдар арасындағы  қатынас құрал болғандықтан, ол белгілі бір адам арасында, қоғамды өмір сүреді де, сол ортада қоғамдық қызмет атқарады. Тілдің адамдар арасындағы қатынас құралы болуы деген сөз – адамның ойын бір-біріне жеткізіп, түсінік алуы, сөйтіп, бір-бірімен қатынас жасауы, сөйлесуі. Мысалы, мұғалімнің сабақ түсіндіруі, одан оқушының жаңа ұғымдар арқылы білім алуы, түсінбегенін мұғалімнен сұрау немесе оқушының сабақ айтуы, білгенін түсіндіруі, мұғалімнің сұрақ қоюы, оқушының оған жауап беруі – осының бәрә тілдің қатынас құралы болуы арқылы іске асады.

      Қазақ  тілінің қоғамдық қызметі  үй ішінде отбасы мүшелерінің  арасынджа бір-бірімен түсініп,  сөйлесу үстінде, оқу орындарында  білім алу, тәрбие беру істерінде,  жұмыс орнында, ұжымда адамдардың  бір-бірімен қатынас жасауы кезінде жүзеге асады. Осыған байланысты қазақ тілі оқу-ағарту, білім-тербие саласында, мәдени өмірде қоғамдық-саяси өмірде ғылым саласында, іс-қағаздар ісінде, т.б. өз міндетін атқарып, халқына қызмет етіп келеді.

      Жастайынан қиялыңды қияға өрлеткен  ғажайып ертегілер, шыншыл да  сыршыл аңыз-әңгімелер, ерлікті,  елдікті дәріптеген батырлар  жырлары, шынайы махаббатты мұрат  еткен әсемде әсерлі ғашықтар, лиро-эпостық жырлар, береке-бірлікті  мақсат еткен өткірде өміршең  шешендік сөздер, халық даналығы  – мақал-мәтелдер ана тілінде  дүниеге келіп, әрбір адамғак  сол бір ана тілінде жетіп  отырады. Ана тілінде тараған  осындай халық мұраларынан ғибрат  аласың, оларды өмірге өнеге етесің. Одан жақсы, жаманды танып әсерленесің, білуге, білім алуға деген құштарлығың артады. Абайдың даналығына, Махамбеттің батылдығына, Бұқардың ақылгөқйлігі мен халқына деген жанашырлығына, Абылайцдың данышпандылығына, Бөгенбай мен Қабанбайдың ерліктеріне сүйсініп, рухани өміріңе азық етесің. Сондықтан ана тілінің қиын тағдыры үшін күйінуге де, өсіп-өркендесе шаттануға да тиіс боласың.

     Ана тілінің күші мен құдіретін  туған халқымыз әуелден-ақ бағдарлап,  сөз өнерін бар өнердің басы  деп санады. Мысалы, «Өен алды – қызыл тіл», «Тіл тас жарады, тас жармаса, бас жараджы», «Түгел сөздің түбі бер, түп атасы Майқы би», «Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні бар», «Аңдамай сөйлеген ауырмай өледі», «Ердің құнын екі ауыз сөзбен бітірген», т.б. сөдер халқымыдың орынды сөзге қандай мән бергенін көрсетеді. Ата-бабаларымыз өзінің асыл мұрасы – тіл өнерін келер ұрпағына жеткізіп, оны аялап, қастерлеуді тапсырып отырған.

1.2  Бір  ғана түбірден тұратын негізгі  және туынды түбір сөзді дара  сөз дейді.

Екі немесе одан да көп түбірденг құралған сөзді  күрделі сөз дейді. 

1.3 Өнерлі  жігіт өрге озар,   

Өнерсіз жігіт  жер соғар.

2.Білекті  бірді жығар,   

Білімді мыңды  жығар.

3.Сөз тапқанға  қолқа жоқ.

4.Аңдамай  сөйлеген ауырмай өледі.

5.Көз жетпеген  жерге сөз жетеді.

6.Ер жігіттің екі сөйлегені өлгені, 

   Еменнің  иілгені – сынғаны.

2. Айтылған  сөз – атылған оқ.

8. Қарға сұңқар болмас, есек тұлпар болмас.

9. Арғымақ  аттың баласы,   

 Аз оттар  да, көп жусар.   

 Азамат  ердің баласы   

 Аз ұйықтар  да, көп жортар.

10. Сырын білмеген  аттың сыртынан жүрме. 

2.1 Әдеби тіл - жалпы халықтық тілдің белгілі жүйеге түскен, жазу дәстүрі мен әр түрлі жазба және ауызша әдебиеттің негізінде қалыптасқан тұрақты, орныққан қалыптары, стильдік-жанрлық тармақтары бар, сол тілде сөйлейтін адамдардың бәріне ортақ, түсінікті.

Әдеби тілдің жүйелік  сипат алып, тұрақты нормаланып қалыптасуында, сұрыпталып, икемделіп, жетіле түсуінде, жанрлық-стильдік тармақтарының қалыптасып, дамуында жазба әдебиеттің алатын орны ерекше. Бірақ Әдеби тіл деген  ұғымды, бір жағынан, тек жазба  әдебиетпен байланыстырып, жазба тілмен балама деп тану, екінші жағынан, Әдеби  тіл тарихын сол халықтың қоғамдық, әлеум., экон., мәдени тарихынан бөліп  алып, соның нәтижесінде жазуы  болмаған я кеш дамыған халықтың, бай ауыз әдебиеті, ауызша тарап  келген әр жанрдағы халықтық әдебиеті болса да, Әдеби тілі жоқ, я болмаса  кеш қалыптасқан деген үзіледі-кесілді  пікір айту шындыққа жанасымды бола бермейді. Әдеби тіл тек жазба әдебиет негізінде ғана қалыптасып, дамып қоймайды, бұл процесте, мыс., қазақтың шешендік сөздерінің, ақын-жырлаулар шығармашылығының, айтыс ақындарының, лиро-эпик., батырлар жырларының, жалпы ауызша әдебиет түрлерінің де өз орындары бар. Оның үстініне Әдеби тілдің орфогр. нормасымен бірге орфоэп. та нормасы бар екенін мойындасақ, ауызша әдебиеттің те Әдеби тілді қалыптастырып, дамытуда орны бар екенін байқаймыз. Сондықтан, біріншіден, Әдеби тіл деген ұғым мен жазба тіл, жазба әдебиет тілі деген ұғымдар бір-бірімен қарым-қатынасты, байланысты болып келгенмен, тепе-тең, бір емес, екіншіден, жазба тіл әдебиліктің бірден-бір негізгі критериі, мәнді қасиеті бола алмайды, ол тек Әдеби тілдің даму дәрежесінің көрсеткіші, демек, жазба тіл мен ауыз екі тіл жалпы тілдің, соның ішінде Әдеби тілдің өмір сүру формасы болып табылады. Сол сияқты Әдеби тілді стильдік-жанрлық тармақтары бар деген белгі де әдебиліктің емес, Әдеби тілдің даму дәрежесінің сапалық көрсеткіші. Тілдің әдебилігінің мәнді сипаты, бірден-бір көрсеткіші — халықтың белгілі кезеңдегі қоғамдық, рухани, мәдени өмірінің құралы бола алуы, халықтың рухани байлығын, сөз өнерін жеткізудің, мәдени талап-тілектің қоғамдық көрінісі, құралы мен оны іске асырудың амалы бола алуы. Осындай міндетті атқаратын тіл ғана Әдеби тіл болмақ. Сонда ғана ол жалпы халықтық тіл деген ұғымнан өзінің жүйелілігімен, тұрақты нормалылығымен, сұрыпталып, өңделген қасиеттерімен, даму сатысының жоғары дәрежесімен, қоғамдық қызметінің айқындылығымен, сан алуандығымен ерекшеліне алады және өзі қызмет ететін халықтың қоғамдық даму тарихымен, саяси-әлеум., экономика, мәдени ерекшеліктерімен байланысты әр түрлі формада өмір сүруге икемделеді.

Әдеби тілдің халықтың қоғамдық рухани байлығы, сөз мәдениеті  өндірісінің құралы болуы оның жүйелік  сипатымен, сұрыпталған, сымбатталған тұрақты нормаларымен, сол халыққа  әрі ортақ, әрі түсінікті қасиеттерімен  анықталады. Өйткені тілдің әдебилігі  сол тілдің иесі боып табылатын халық  өкілдерінің баршасына түсінікті  және ортақтығы, яғни олардың арасындағы бір-бірімен тікелей де, жанама да қарым-қатынас құралының ең жоғарғы  сатысы болуы сол тілдің орныққан жүйелі нормалары яғни тілдік элементтердің  жүйелігі мен қалыптығы негізінде  ғана жүзеге аспақ. Ол нормалар — бір  күннің, тіпті бір жылдың жемісі емес, тілдің даму барысындағы көптеген ғасырдың жемісі. Және олар тілдік деңгейлерде (фонетика, лексика, сөзжасам, грамматика, морфология және синтаксис) жеке-жеке тілдік бөлшектердің ішкі мәні, мазмұны (семантикасы) мен сыртқы дыбыстық, тұлғалық жағының сәйкестіктері және олардың қолданыстық-қызметтік сипатының диалектик. бірлікте болуы арқылы ұғынылып, әрі айқындалып отырады. Сондықтан да морфол. нормалар, синтаксистік нормалар, тілдік элементтердің (сөздердің) комбинаторлық, конструктивтік нормаларымен әрқайсысының мазмұны (мәні), түр-тұлғалық жиынтығы мен қолданыстық қалыптасу жүйелері болады. Сөз жоқ, ол нормалар да өзгеріп, дамып отырады.

Әдеби тілдің қоғамдағы  басты қызметі — адамдар арасындағы қатынас құралы болу. Сондықтан жалпы  тіл атаулыға тән қасиет-коммуникативтік  қызмет Ә. т-ге де тән. Әдеби тіл арқылы айтушының, жазып қалдырған адамның  ойын, пікірін ұғамыз, сұрағына жауап  береміз. Ә. т. арқылы өзіміз көзбен көрмеген оқиға туралы мағлұмат аламыз. Яғни пікір алысу, ой жеткізу, адамдардың бір-бірімен ұғысуы, білмегенді білу, білім, тәлім-тәрбие, тағлым алу Ә. т-дің  осы коммуникативтік қызметі  арқылы жүзеге асады. Бірақ Әдеби  тілдің коммуникативтік қызметі  адамдар арасындағы қарым-қатынас  құралдарының басқа түрлерінен қалыптасқан  белгілі тіл заңдылықтары, тілдік элементтер жүйесінің құралдық, құрылымдық, қолданыстық жағынан тұрақты  нормаларының болуы арқылы ажырытылады. Мыс., ойды білдірудің ең кіші тілдік бөлшегі  сөйлем болса, ол белгілі тәртіппен  орналасқан, белгілі тұлғалар арқылы грамматик. байланысқа түскен, мағыналары сәйкес сөздерден, ал сөздер дәл сол  сияқты морфемалар мен дыбыстардан  тұрады, сөйтіп сөйлем жүйелі құрылым  құрайды да, ерекше коммуникативтік  қызмет атқарады. Сол арқылы қате құрылған сөйлемді, орынсыз қолданылған жеке сөзді, сәйкессіз тіркестерді, кейбір дыбыстық ауытқуларды тауып, анықтай  аламыз. Сонымен бірге Ә. тіл арқылы белгілі бір оқиғаны оқушыға  жеткізіп қана қоймай, сезіміне әсер етуге  де болады, яғни оқушысын бірде күлдіріп, рахаттандырып, көңіліне нұр сеуіп, өсіреді, бірде жылатып, көңілін  күйдіріп, қайғыртады. Бұл — Әдеби  тілдің экспрессивтік-эстетик. қызметі  болып табылады.  Ә. т-дің қалыптасу жолын нақты көрсете алатын ерекшеліктерге назар аударсақ, әр түрлі Әдеби тілдер арасындағы ұқсастықтар мен ортақ сипаттарды байқауға болады. Солардың негізінде Ә. т-дің қалыптасуының негізгі үш жолын көрсетуге болады:

1. Әдеби тіл белгілі  халықтың бір ғана тобы сөйлейтін  бір диалектісінің негізінде  қалыптасады. Ондайға бұл диалектінің не геогр., не экон., не лингвистика, не тектік-этник., не мәдени дәрежесі т.б. жағынан артықшылығы болады. Орыс Әдеби тіл Мәскеудиалектісінің, татар Ә. т. Қазан (орта) диалектісінің негізінде қалыптасты деген қорытынды осындай ерекшеліктерге сүйенеді.

2. Әдеби тіл кейде  сол халықтың өз ана тілі  емес, бөтен халықтың тілі болуы  да мүмкін. Бөтен тілдің Әдеби  тіл болуы сол халықтың тәуелсіздігінің  жоқтығымен, басқа бір елге бағынышты болуымен, мәдениетінің мешеу қалуымен байланысты. Кейде ондай Әдеби тіл ол халық үшін белгілі бір мерзім ішінде өмір сүріп, кейін ол қасиетінен айрылып қалуы мүмкін, немесе жергілікті халық тілімен қатар өмір сүріп, көбіне тек ресми әдеби тіл шеңберінде қалып та қояды, немесе жергілікті халық тілімен қарым-қатынасқа түсудің нәтижесінде әр түрлі өзгерістерге ұшырауы да ықтимал.

3. Көп жағдайда Әдеби тіл сол халықтың бар болса барлық, я бірнеше диалектісінің негізінде немесе жалпы халықтық тілінің негізінде, сол сияқты сөйлеу тілі мен бай ауыз әдебиетінің дәстүрінде қалыптасады. Қазақ Әдеби тіл, соңғы кезде тіл мамандарының көрсетуінше, жалпы халықтық тілдің негізінде қалыптасты деп саналады қ. Қазақ әдеби тілі.  

2.2 Сөз түрлі бөлшектерден тұрады. Сөз бөлшектерінің өзіне тән белгілі бір мағынасы және қызметі болады. Мысалы: жолдастыққа деген сөз мынадай төрт бөлшектен тұрады :жол-дас-тық-қа.

    Сөйтіп  сөздің тұлғасы деген ұғымға  түбір және қосымша деп аталатын  бөлшектер кіреді. Сөз жалғыз  бір түбірден де қосымшалы  түбірден де екі түбірден де  құралады. 

2.3 Айтқан, барар, бармақ. 

3.1 Сөздің бастапқы мағыналы бөлшегін түбір дейді. Мысалы: жолдастық, сауыншылар, мектептердің, көрінген т. б. сөздердің түбірлері — жол, сау, мектеп, көр. Себебі бұлар қосымшасыз тұрып та белгілі бір мағынаны білдіреді: жол — із немесе сапар, сау — сүт алу, мектеп — оқитын орын, көр — көзбен байқау. 
Осы түбірлерге жалғанған -дас, -тық (жолдастық деген сөзде) -ын, -шы (сауыншы деген сөзде), -тер, -діқ (мектептердің деген сөзде) -ін, -ген (көрінген деген сөзде) бөлшектері қосымша деп аталады. 
 
Қосымша жеке тұрғанда ешбір мағына білдіре алмайды. Жоғарыдағы -дас, -тық, -ын т. б. дегендерде ешбір мән жоқ. Түбірге қосылғанда, оған бүтіндей жаңа мағына қосады, мысалы, жол — із я сапар болса, жолдас — жолға бірге шығатын адам я серік; не қосымша мән үстейді: мектеп — оқу оқитын орын болса, -тер деген қосымша сол мектептің біреу емес көп екенін ғана білдіреді. Сөйтіп, қосымша түбірсіз қолданылмайды және оның мәні тек түбір арқылы айқындалады. 
Қосымша екі түрлі: жұрнақ және жалғау. Жұрнақ өзі жалғанған сөздің мағынасын езгертеді немесе жаңа мағына тудырады. Жалғау өзі жалғанған сөздің мағынасын өзгертпейді, ол сөзді басқа сөзбен байланыстырады. Жұрнақтын өзі екі түрге бөлінеді: сөз тудырушы жұрнақтар және сөз түрлендіруші жұрнақтар. Түбірдің негізгі мағынасын өзгертіп, жаңа мағына үстейтін жұрнақты сөз тудырушы жұрнақтар дейді. -ын және -шы жұрнақтары жаңа сөз тудырып тұр. Жол деген із немесе сапар мәнін беретін сөз болса, оған -дас қосылып, жолдас — серік мәніндегі адам, оған -тық қосылып, жолдастық — адамдар арасында болатын қарым-қатынас, сау деген сүт алу мәнін беретін, қимылды білдіретін сөз болса, оған -ын қосылып, саууға байланысты жаңа мағынадағы заттық ұғым, оған -шы қосылып саууды іске асыратын адам, сондай мамандықтың иесі сияқты жаңа мағыналарды беріп тұр. Осындай жұрнақтар арқылы жасалған сөздер туынды түбір немесе туынды сөз деп аталады. Сөйтіп, жол, сау деген сөздер — негізгі түбірлер де, жолдас, жолдастық, сауын, сауыншы деген сөздер — туынды түбірлер. 
Бір сөзге бірнеше жұрнақ жалғана береді. Бір түбірден жасалған әр түрлі сөздер түбірлес сөздер деп аталады. Мысалы: өнім, өндіріс, өніс, өнгіш сияқты сөздердің негізгі түбірі — өн. 

               3.2 Зат есім - заттың, құбылыстың атын білдіріп, кім? не? деген сұраққа жауап беретін сөз табы. Күнделікті өмірде кездесетін әдеттегі жай нәрселерді ғана емес, табиғат пен қоғамдық өмірдегі ұшырасатын әр алуан құбылыстар мен уақиғаларды, ұғымдар мен түсініктерді де қамтиды.

Мысалы:құс, тас, су, шыны, адам, қол деген сөздермен қатар, жаңбыр, найзағай, сайлау, жүріс, капитализм, эволюция, ұғым, ақыл, сана деген сөздер де зат есімге жатады.

Туында зат есім жұрнақтар жалғану арқылы жасалады 

3.3 ә — дауысты, жіңішке, ашық, езулік дыбыс.

       д — дауыссыз, ұяң, тіс, ашық дыбыс.

       і — дауысты, жіңішке, қысаң, езулік дыбыс.

       С — дауыссыз, катаң, тіс, ызың дыбыс.

       е — дауысты, жіңішке, ашық, езулік дыбыс.

      р — дауыссыз, ұяң, тіс, ызың дыбыс. 

4.1

     1.Біріккен сөздер әрқашан бірге жазылады. Мысалы: Өнеркәсіп, шикізат, куншығыс т.б.

     2. Біріккен сөздердің жазылу үлгісі екі түрлі болады:

      а) біріккен сөздердің сыңарлары түбір тұлғасы сақталып, бірге жазылады. Мысалы: ақсақал, Мырзашөл, Кенжебек, Оқжетпес т.б.

      ә) түбір түлғалары дыбыстық өзгеріске ұшыраған кейбір біріккен сөздер дәстүр бойынша айтылуынша жазылады. Мысалы: бүрсігүні, қолғанат, қонағасы т.б.

      3. Әлде, әр, бір, еш, кей сөздері өзді-өзімен, өзге сөздермен бірге де, бөлек те жазылады:

      а) әлде. әр, бір, еш, кей сөздері есімдіктермен тіркескенде бірге жазылады. Мысалы: ешбір, ешкім, ешқашан, қайсыбір, әлдекім, әлдеқалай, әлдеқашан, әлдебір, әрбір, т.б.

      ә) әлде, бір, әр, еш, кей сөздері зат есімдердің анықтауышы ретінде қолданылғанда, анықталатын сөзден бөлек жазылады. Мысалы, еш адам, бір адам, кей адам, әр адам, әлде шөп, әлде мал т.б.

4.2 Деректі  зат есім деген көзбен көруге  болаты қолмен ұстауға болаты  затты айтады

Дерексіз  зат есім көзбге көрінбейтін қолмен ұсталмайтын затты айтыда 

4.3  
... Тіл – қай ұлттың болмасын тарихы мен тағдыры, тәлімі мен тәрбиесінің негізі, қатынас құралы. Тіл болмаса сөз болмайды. Сөз болмаса адамзаттың тірлігінде мән-маңыз болмайтыны белгілі. Демек, тілдің, сөздің орны ерекше. Міне, осы орайда ана тіліміз жайлы терең ойлану әрқайсымыз үшін парыз. Жыл өткен сайын ана тіліміздің мәртебесі өсіп, абыройы арта түсуде.

Тіл – халықтың жаны. Тілі құрыса, халық та жер бетінен  жоғалады. Адамзат тарихында көптеген өркениетті елдердің өшіп кетуі алдымен  тілді жоғалтудан басталғанын ғылым  дәлелдеп отыр. Бүгінгі қазақ қоғамындағы  мәңгүрттіктің басы да өз тілін тәрк етуден туды. Ана сүті сіңбеген, бесік  жырынан нәр алмаған ұлттық қасиет тана сүтімен кірмейді. Тілі мен  дінінен айырылған ондай жан  рухани кемтарлығын, адамдық болмысын түсінбей, көлденең көк аттының қолжаулығына айналады. Ана тіліміздің тағдыры  үшін күресте халқымыз қам-қарекетсіз болған емес. Жиырмасыншы жылдары  тіл тәуелсіздігін ту етіп көтерген Әлихан, Ахмет, Міржақып, Мағжан, Мұхтарлар, сексенінші жылдардың аяғында бостандықтың лебі білінісімен басталған бүкілхалықтық  қозғалыс соның айғағы.

ХХ ғасырдың ұлы жемісі – қазақ халқы үшін Егемендіктің көк туы желбіреуі. Ата-бабаларымыз көксеген, армандаған тәуелсіздікке қол жеткіздік. Ендігі мақсатымыз - ұлттық рухты, түскен еңсені көтеру. Ұлттық мінез, ұлттық намыс, ана  тілі жоқ жерде – ұлт та жоқ.

О, туған ана  тілім! Тас бұлақтың тұнығы да сенде, ана сүтінің жұғымы да сенде, райхан гүлдің жұпары да сенде, қыран құстың жанары да сенде, назды сұлудың нәзіктігі  де сенде, сахара даланың  жазықтығы да сенде...

Халқымыздың аса бай рухани қазынасы – туған  ана тіліміз. Ол – қазақ тілі.

Қазақ тілі - өзінің даласындай кең пішілген жайдары  да жалпақ тіл. Қазақ сөзі қашанда  даланың қоңыр желіндей аңқылдап еркін есіп тұрады. Қазақ тілінің  биязы мақамы – домбыраның күмбір қаққан сазындай. Асқан әуезділігі – шырқап салар әндей. Туған тіл  біздің бірінші бақытымыз, бірінші  ырысымыз, біз сондықтан “Ана тіліміз” дейміз. Қазақтар “Ананың тілі”  деп ерекше құрметтейді. Басқа тілді  білу - әрине, мақтаныш. Әйтсе де өз ана  тілін аяқ асты етуге болмайды.                   

 Ана тілің  – арың бұл,                  

 Ұятың  боп тұр бетте.                  

 Өзге тілдің  бәрін біл,                  

 Өз тіліңді  құрметте, – дейді талантты ақын  Қадыр Мырза Әли ағамыз.

Анамның тілі – ардақтым менің. Адамның атасы, әкесі мен шешесі сенсің. Сен менің  кішкентай кезімде әкем болып  мойныңа отырғызып қуандың, ат үстінде  алдыңа алып, мені көкке секірттің. Жел болып кекілімнен сипадың.

Тілім, ана  тілім менің, адамзатымның тілі, сен  менің анам болған кезіңде көкірегіңе жабысып, төсіңнен ақ сүтіңді емдім. Сен менің ағам, інім, әпкем, қарындасым, бауырларым болған кезіңде мен сені одан әрмен түсініп,  ұғынғым келді. Адамзаттың Абай мен Мағжан сынды асқар алыптарын туғызған, әкелері мен аналары болған ұлтымыздың тірегі сенсің, туған тілім. Бірақ, менің терім “туған тілім” сен үшін ғана төгілсін, менің өмірім сен үшін ғана өрілсін! Олай болса, ана тілімізді алдымен өзіміз құрметтейік, ардақтайық! Сонда ғана туған тіліміздің туы биіктерде желбіреп тұратын болады...         ****************************

Ана тілі  

Ана тілі дегеніміз  – сол тілді жасаған, жасап  келе жатқан халықтың өткені, бүгінгісі, болашағы.

Қазақ тілі өзінің даласындай бай. Қазақ сөзі қашанда  даланың қоңыр желіндей аңқылдап, еркін есіп тұрады. Қазақ тілі қасиетті қазақ домбырасының үнімен үндесіп  жатады. Ана тілі – бұл әкенің тілі, туған халықтың тілі.

Ана тілін  біз кішкентай кезімізден әке-шешемізден, әжеміз бен атамыздан біле бастаймыз.

Ана сүтіндей бойымызға біртіндеп сіңеді. Халықтың тәуелсіздігінің ең басты белгісі  – оның ана тілі, ұлттық мәдениеті. Өзінің ана тілі, ұлттық мәдениеті  жоқ ел өз алдына мемлекет болып  өмір сүре алмайды. Дүниедегі барлық халық тәуелсіздікке ұлттық қадыр-қасиетін, мәдениетін, ана тілін сақтап қалу үшін ұмтылады.     

Сондықтан кез  келген мемлекет өзінің аумағында салт-дәстүрін, ана тілін айрықша қорғайды.

Еліміз Қазақстан Республикасы егемен ел атанды. Ана тілімізге мемлекеттік мәртебе берілді. Тіл туралы заң қабылданды. Президентіміздің 2003 жылғы 15 қарашадағы жарлығымен қыркүйектің үшінші жексенбісі Қазақстан Республикасы халықтары тілдерінің күні ретінде атап өтілетін болды.

Тіл адамдар  арасындағы қатынас құралы, өйткені  адамдар қоғамдық өмірде бір-бірімен тіл арқылы сөйлеседі, пікір алмасады, ойын жеткізеді.

Тіл арқылы біз  оқып, білім аламыз, қалаған мамандықты игереміз.

Тіл арқылы даналар  сөзін оқып білеміз, одан ғибрат аламыз. “Өнер алды – қызыл тіл” деген  осыдан шыққан болар. Тіл халықпен бірге жасайды, дамиды, өркендейді. 

    *********************   

Ана тілінің  қадір-қасиетін біле білген халқымыз оны ұлттың рухына, қазына байлығына балайды. Себебі не?

Себебі, тіл  – халықтың жаны, сәні, тұтастай кескін-келбеті, ұлттық болмысы. Адамды мұратқа жеткізетін – ана тілі мен ата дәстүрі. Біздің осындай халықтық қасиетті мұрамыз, ана тіліміз – қазақ тілі.

Әр халықтың өзінің ана тілі бар. Тіл – жеке адам ойлап тапқан туынды емес, ол барша ұлтқа ортақ, соның  төл перзенті. Сол халықтың  мәдени әлеуметтік өмірінде өзіндік мәні бар киелі ұғым.

Тіл – атадан балаға мирас болып қалып отыратын баға жетпес мұра. Тіл – еліміздің  іргетасы, «Ұлттың қуаты тілінде».

Тілдің адам өмірі үшін мәні айрықша. Тіл – өлшеусіз қазына, өрісі кең әлем». «Тіл – асыл ойдың бұлағы». «Тіл –құдірет». «Тіл  - тәуелсіздік тұғыры».  «Тіл – ұлттың жан дүниесі».

Тіл құдіреті - ерекше. Оның бітпесті бітіретін, жетпесті жеткізетін,  үзілгенді жалғайтын мүмкіндігі бар. Бір ауыз сөз опық жегізіп, өмір бойы өзегіңді өртесе, бір ауыз орынды айтылған сөз жадында жатталып, бақытқа жеткізеді.

Тіл – ұлттың жан дүниесі. Расында қазақ халқының басында талай қиын нәубет, зұлматтың, қайғылы күндердің болғаны тарихтан белгілі. Сондай ауыр сәттерде, сын  сағаттарда атамекен қонысын тастап босқан халықтың өзімен бірге алып жүрген байлығы – ана сүтімен  санасын дарыған ана тілі ғана.

Халқымыздың тілге беріп жүрген бағасы бұл ғана емес, ана тілге деген мейірім, махаббат сезімін білдіретін сөздер көп-ақ. Оған жүздеген мысалдар келтіруге болады. Осы сияқты ой тұжырымдардың баршасы ел аузына түспей, ғасырлар өтсе де ұрпақ жадында сақталған қанатты сөздер.

«Тәрбие басы  - тіл» деген осы күнге дейін мән-мағынасын жоғалтпаған қанатты сөз XI ғасырдың ұлы ойшылдарының бірі Ахмет Иүгінекидің есіміне  қатысты.

Үзілмей келе жатқан осындай даналық дәстүрінің жалғасын біз бүгінгі ұрпақтан да көреміз. Ана тіліміздің айтып жеткізуге болмайтын асыл қасиеттерін тап басып танып, қанатты сөздерге айналдырған зиялыларымыз да баршылық.

Бүгінгі қазақ  тілінің тағдыр мен болашағы Елбасын  аз толғандырып жүрген жоқ. Сондықтан да болар Ел басының «Қазақстанның болашағы – қазақ тілінде», «Ана тілі – бәріміздің анамыз, өйткені ол – ұлтымыздың анасы» деген сөзі бар. Ал кейінгі 2005 жылғы жолдауында айтылған «Біз барша қазақстандықтарды біріктіруші басты факторлардың бірі – еліміздің мемлекеттік тілін, барлық қазақтардың ана тілін одан әрі дамытуға бар күш-жігерімізді жұмсауымыз керек» деген уәжінде қазақ тілінің Қазақстан халықтарының басын біріктіруші  ұйытқы болуын көздеп отыр.

Қай қоғамда  да тіл мәселесі болатыны белгілі. Біздің ұлтта да тіл өзекті мәселе болып  отыр. Қазақстанда қазақ тілі –мемлекеттік тіл. Солай бола тұрса да бізде қазір көптеген қазақтар үй ішінде, сыртта, қоғамдық орындарда орысша сөйлеп, қазақ тілінің сөйлеу өрісін тарылтып, қолданылу аясын әлсіретеді, тіпті жоғарғы жақтағы басшылардың өздері орыс тілінде сөйлейді, қазақша сөйлегеннің өзінде шұбарлап сөйлейді. Басты кемшілігіміз – осы.

Қазір көптеген жастар ана тілін дұрыс білмейді. Ауылдық жерде жақсы, қалалық жерлерде тіл құнарлылығы сұйыла түскен. 

Қазақ тілінің  жанашыры болған сатирик ақын Шона Сымаханұлының бір шумақ өлеңінде осындай жағдайды сипаттайды:

Қазіргінің  баласы,

Көп білем деп көкиді.

Әкесінің  жазғанын

Аудармадан  оқиды.  

«Ұлттың тілі – ұлттың ділі» демекші, қандай  ұлт пен ұлыс болмасын ең басты байлығы – ана тілі. Тілін  жоғалтқан халықтың жеке мемлекет болып басқа елдермен терезесі тең дәрежеде тұра алмайтындығы тарихтан белгілі. Сондықтан сан ғасырлар бойы арман болған тәуелсіздігімізге қол жеткізіп,  егеменді ел болып жатқан  сындарлы кезеңде мемлекетіміздің нышаны  ана тілімізді бүкіл тіршілігіміздің түп қызығына айналдыру – әрбір ұлтжанды азаматтың басты міндеті.

Ата-бабамыздан қалған асыл қазына тілімізді сақтаудың  тиімді жолы – отбасында ана тілінде  сөйлеп, айналадағы дүние туралы сол  тілде айтып, сол тілде қуаныш ренішіңді бөлісіп, өзіңді, өзгені жұбату болып табылады. Бұл  - ана тілінің қадір-қасиетін арттыра түсері  даусыз. Ақын  Оразақын Асқар «Тәуелсіздік тартулары» жинағына енген өлеңінде:  

Көрінесің көзге шыққан сүйелдей,

Сұрақтар  да шаншу болып тиер кей.

Құтылмайсың барлық тілді білсең де,

Өз тіліңнің көмегіне сүйенбей...

Ана тілінде ата-баба сыры бар,

Аудармадан  түпнұсқадай кім ұғар.

Өсе келе құстың тілін білсең де,

Ана тілсіз оның қандай құны бар, - деп өлең жолдарында өз тілің өзге тілді үйренуге басты тірек екенін баяндаған.

«Тілден асқан  байлық жоқ» тон-торқа, мал-мүлік, алтын-күміс байлығы түпкілікті емес. Күндердің күнінде сарқылады, тозады. Халықпен бірге мәңгі жасайтын тіл байлығы екенін ұмытпайық.  

5.1 Сын есім деп заттың сапасын, сипатын, қасиетін, көлемін, салмағын, түсін (түр-реңін) және басқа сол сияқты сыр-сипаттарын білдіретін лексика-грамматикалық сөз табын айтамыз.