Азаматтық құқық. 18

Әрекетке  қабілеттілік — заңды тұлғаның немесе азаматтың өз әрекеттерімен азаматтық құқыларды иеленуге және оны жүзеге асыруға, өзіне азаматтық міндеттер белгілеп, оларды орындауға қабілеттілігі. Азаматтық құқықта оны заңды тұлғаның, азаматтардың немесе жас өспірімдердің (14 жастан 18 жасқа дейін) Әрекетке қабілеттілігіне бөледі. Азаматтар толық әрекетке қабілеттілікке 18 жастан бастап ие болады. Егер 18-ге толмаған азамат некеге тұратын болса, неке мемлекет халық-актілерін тіркейтін органда тіркелсе, онда ол азамат некеге тұрған кезден бастап әрекетке қабілеттілікке толықтай ие болады. Азаматтық заң қағидалары бойынша, егер заң құжаттарында өзгеше көзделмесе, азаматтардың әрекетке қабілеттілігіне шек қоюға болмайды.

Жеке тұлға  — азаматтық құқықтың субъектісі

Азаматтық кодекс тің 12-бабына сәйкес жеке тұлға деп Қазақстан  Респцбликасының азаматтарын, басқа  мемлекеттердің азаматтарфын және азаматтығы жоқ адамдарды айтамыз. Азаматтық алған адам сол мемлекеттің құқық субъектісі болады. Сондықтан да азаматтық заңда жеке тұлғалардың құқық қабілеттіктері туралы емес, азаматтардың құқық қабілеттілігі туралы ғана айтылған. Құқық қабілеттілігі ең алдымен толық түрде Қазақстан Республикасының азаматтарына беріледі.

Қазақстан Республикасының  Президентінің 1995 жылғы 19 маусымда қабылданған  «Шетелдік азаматтардың құқықтық жағдайлары туралы» Заң күші бар Жарлығының 2-бабына сәйкес, «Қазақстан Республикасының  азаматтары болып саналмайтын және басқа мемлекеттің азаматы туралы дәлелі бар азаматтар шетел азаматтары болып саналады». Қазақстан Республикасындағы олардың азаматтық құқық қабілеттілігі өзінің мемлекетінің заңымен емес, Қазақстан Республикасының заңымен айқындалады. Олар Қазақстан Республикасының заңында қаралмаған азаматтық құқыққа таласа алмайды және де егер заңда өзгеше көзделмесе, құқық қабілеттілігі шектелуге жатпайды. Аталған Жарлықтың 2-бабының 11-бөлігіне сәйкес, «Қазақстан Республикасының азаматтары болып саналмайтын және басқа мемлекеттің азаматтығы туралы дәлелі жоқ адамдар азаматтығы жоқ адамдар деп есептеледі». Егер заң құжаттарында көзделмесе, азаматтығы жоқ адамдар Қазақстан Республикасы азаматтарымен тең дәрежеде азаматтық құқықты пайдаланады.

Құқық субъектілерін сипаттайтын  негізгі құқық қасиеттері құқық  қабілеттілігі болып табылады. Азаматтық  құқық қабілеттілігі АК-тің 13- бабында  азаматтық құқыққа ие болып, міндет атқару қабілеті барлық азаматтарға бірдей деп тұжырымдалады. Конституцияның 14-бабына сәйкес, заң мен сот алдында жұртың бәрі тең, тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне , дінге көзқарасына, нанымына, тұрғылықты жеріне байланысты немесе кез келген өзге жағдаяттар бойынша ешкімді ешқандай кемсітуге болмайды. Конституцияның аталған тұжырымына орай азаматтарды құқық қабілеттілігі заңда бәріне бірдей және біріңғай құрылған. Азаматтық кодекстің 13-бабында азаматтаржы құқық қабілеттілігі барлық азаматтар үшін тең дәрежеде екендігі танылған. Дейтұрғанмен, құқық қабілеттілігінің теңдік принципі нақты субъективтік құқық шеңберәіне жекеленген азматтарға берілетін міндеттілік теңдікті корсетіле қояды деуге болмайды.   Азаматтардың бәрінде бірдей кез келген құқықты ала беру мумкіндігі бола бермейді. Құқық қабілеттілігінің теңдігі деген заңда бұл орайда ешкімге артықшылық бермейтіндігі, ешкімге субъективтік құқық алуға алуға тыйым салмайтындығы тұрғысынан түсіну керек. Азаматтық құқық қабілеттілігінің теңдік принципінен жалпы ережеге сәйкес оны шектеуге жол берілмейді. Азаматтық Кодекстің 18-бабының 1-тармағында былай деп жазылған: «Заң құжаттарыңда көзделген реттер мен тәртіп бойынша болмаса, ешкімнің де құқық қабілеттілігі мен қабілеттілігін шектеуге болмайды». Қолданылып жүрген заңға сәйкес, құқық қабілеттілігін шектеу азаматтың қылмыс жасау негізінде сот укімі алынған шара бойынша шектелуі мүмкін. Бұл орайда азамат құқық қабілеттілігін толықтай айрылмайды. Қазіргі қылмыстық заңдаазаматтың құқықғын айыру мына жағдайларға:

1. Белгілі бір дауазымды иеленуге немесе белгілі бір қызметті жасауға (жүргізуші, дәрігер және т.б.)
2. Елдің аумағында емін-еркін жүріп тұруға (жер аударумен шектелу)

Ескерте кеткен жөн, біздің заң бойынша құқықты жою қашан  да уақытша сипатта болады. Сонымен  катар, құқық қабілеттілігін шектеуді азаматтық басқалай субъективтік құқықтарынан айыру жағдайымен шатастыруға болмайды. Құқық қабілеттілігін шектеу дегеніміз  қандайда бір құқықты алу мүмкіндігінен айыру болып табылады.

Субъективтік құқықтан айыру  дегеніміз, нақты, іс жүзіндегі құқықтан айыру деп түсінген жөн. Мұндай субъективтік құқықтан айыру белгіленген мерзімнің  тағайындалуымен байланысты болмауы  мумкін. Мысалы,  қылмыс жасаған адамның мүлкі тәркіленді делік, яғни оның белгілі бір затқа, автомашинаға, үйге, аң аулау мен балық аулауға және т.б. меншіктік құқығы жойылады. Алайда, заңдық жауакершіліктің мұндай шарасы оның жаңа автомашина алу, басқа үйді иелену құқығынан айыра алмайды.

Құқық қабілеттілігі адамның  — құқық субъектісін өлуімен бірге қысқарады. Өлген адамның ие болып келген құқықтары мен міндеттері ішінара мұра қысқарады, ішінара мұрагерге көшеді. Өлім – бірқатар құқықтық салдар тудырып кететін факт. Сондықтан, адам туылғанда тіркелсе, қайтыс болған азаматты да хал актілерінде тіркеу керек. Айта кететін жайт, азаматтың денсаулығы және психикалық жағдайы оның құқық қабілеттілігіне әсер етпейді.

Азаматтың есімі  мен тұрғылықты жері

Азаматтың құқығы мен міндеттерін  алу және жүзеге асыру тиісіншеғ  дербестікке ие болу керек. Әрбір  жеке азамат өзінің атымен аталады. АК-тің 15-*бабының 1-тармағына сәйкес азамат өз фамилиясы мен өз есімін, содай-ақ қаласа, әкесінің атын да қоса алды. Азаматқа туылған кезде ат қояды. Ал ата-анасы  болмаған жағдайда оны тәрбиелеп  отырған адам жүзеге асырады. Әдетте балаға ата-анасының ыамилиясы беріледі. Егер әртурлі фамилияда болса, онда ат-аналары қайсысын біреуді өздері келісіп шешеді. Некесіз туылған  балаға әкесі жоқтыңынан сот арқылы қажет болмаған жағдайда анасының фамилиясы  беріледі. Біздің елімізде 1998 жылдан бастап ата-анаға ұлттық дәстүрді ескере отырып, баланы әкесінің атымен мүмкіндігі беріледі.

Қазақстан Республикасының  азаматтарының фамилиясы мен  әкесінің атын ауыстыру жөніндегі тілек  Республика Үкіметінің қаулысымен 1996 жылы 26 қыркүйекте қабылдаған Ережесімен айқындалады.

Азаматтың жеке дербестігі есімімен қатар оның тұрғылықты жерімен  анықталады. Міндеттемені орындау, мұрагерлік жасау және басқа да азаматтық-құқықтық әрекеттер азаматтың тұрғылықты жерінде жүзеге асады. Азаматтың  есімімен қатар оның тұрғылықты жері азаматтық, құқықтық қатынастың субъектісі нақтылай түседі. Өмірде аты, фамиилиясы және әкесінің аты бірдей болатын  жағдайлар аз кездеспейді. Егер азаматтың  атында әкесінің аты көрсетілмесе, онда олардың бір-бірінен айырмашылығын  анықтау қиындай береді, Сондықтан  да тұрғылықты жері бойынша азаматтың  жеке басын куәландыру мәліметтер нақтыланады. АК-тің 16-бабында азаматтың тұрақты немесе тұратын елді-мекені оның тұрғылықты жері деп танылатындығы тұжырымдалады.  Әдетте азаматтың тұрғылықты жері мен оның жұмыс орны бір-біріне сай келеді. ДЕйтұрғанмен, өзі бір жерде тұрып, екінше жерде жұмыс істейтін жағдайлар да кезедеседі.

ІІІ. Қорытынды  бөлімі        

 Қорыта келгенде, әрекет  жасау қабілеттілігі жоқ адамдардың  да құқықтарға және міндеттерге  ие бола алатындығы айтылған. Ал бұлар өздерінің құқықтарын  қалайша жүзеге асырады? –  деген сұрақ туады.

Ішінара әрекет қабілеттілігі  әдетте, жасы кәмелетке толмағандарға  тән. Ал берілген әрекет ауқымы олардың  жасына байланысты. Заң мұндай тұлғаларды екі топқа бөледі: а) жасы кәмелетке  толмаған 14 пен 18 жас аралығындар, б) жасы кәмелетке толмаған 14 жасқа  дейінгі жас балалар.

14 пен 18 жас аралығындардың  әрекет қабілеттілігі мейлінше  ауқымды, олар заңда көрсетілген  шекте әртүрлі мәлімелер жасай  береді. 14 жастан 18 жасқа дейінгі  кәмелетке толмағандар басқалай  мәлімелерді, яғни мәлімелерді  ата-анасының, асырып алушыларының  немесе қорғаншыларының келісімімен  жасайды.

Біздің білуіміз бойынша  тұлғаның екі категорисы бар. Құқық  субъектілері – ең алдымен адамдар ( жеке тұлға). Әрбір адам – құқық  субъектісі. Бірақ, құқықта субъектілердің басқа да категориясының барлығы  мәлім. Бұл – ұжымдар, тоып жатқан ұйымдар және т.б. құқық пен міндеттердің иелері.

Қолданылған әдебиеттер.

1. Қазақстан Республикасының азаматтық құқықғы, авторы – Ғазиз Төлеуғалиев, Алматы, 2001 жыл.

Азаматтық құқық  субъектілері

20.02.2012 Oppa4ki

Азаматтың құқықтық субъектілерге  тоқтала кететін болсақ, оларды 3 деңгейге бөліп қарастыруымызға  болады.

Азаматтығы жоқ азаматтар  немесе басқа мемлекеттің азаматтары.

1. Бұларға жеке-жеке тоқталатын  болсақ Қазақстан Республикасының  азаматтарына он сегіз жасқа  Қазақстан Республикасының жеке  куәлігін алған, Қазақстан Республикасының  аумағында тұрақты тұратын азаматтар.

2. Азаматтығы жоқ азаматтар  немесе азаматтық алмаған азаматтар.

3. Басқа мемлекеттің азаматтарына   тоқталатын болсақ, Қазақстан Республикасының аумағында жеке кәсіппен айналысатын немесе мемлекетімізде жүрген шетел елшілерін айтамыз.

-          аумағына қайтып оралуға;

-          заң құжаттарында тыйым салынбаған кез келген қызметпен айналысуға;

-          дербес өзі немесе басқа азаматтармен және заңды тұлғалармен бірігіп заңды тұлғалар құру;

-          заң құжаттарында тыйым салынбаған кез келген мәміле жасалып, міндеттемелерге қатысу;

-          өнертабыстарға, ғылым, әдебиет және өнер шығармаларына, интеллектуалдық қызметтің өзге де туындыларына интеллектуалдық меншік құқығы болуға;

-          материалдық және моральдық зиянның орнын толтыруды талап етуге құқығы болады; басқа да мүліктік және жеке құқықтары болады.

Азаматтардың тұрғылықты жері.

Азамат тұрақты немесе көбінесе тұратын елді мекен оның тұрғылықты жері деп танылады.

Он төрт жасқа толмаған адамдардың немесе қорғаншылықтағы  азаматтардың тұрғылықты жері олардың  ата-анасының, асырап алушыларының немесе қорғаншыларының тұрғылықты жері болып  танылады [15].

Азаматтардың есімі.

Азамат өз фамилиясы мен  өз есімін, сондай-ақ қаласа, әкесінің атын қоса, өз атымен құқықтар мен міндеттерге  ие болып, оларды жүзеге асырады.

аңдар бойынша азаматтардың жасырын түрде құқықтар иеленіп, міндеттерді жүзеге асыратын жағдайлары немесе бүркеншек ат пайдаланатын реттері көзделуі мүмкін.

Азаматтың туған кезде  берілген есімі, сондай-ақ есімін өзгерту  азаматтық хал актілерін тіркеу туралы заңдарда белгіленген тәртіп бойынша тіркелуге тиіс.

Азамат өз есімін заң құжаттарында белгіленген тәртіп бойынша өзгертуге құқылы. Есімін өзгерту оның бұрынғы есімін, жасырын немесе бүркеншік атпен алған құқықтары мен міндеттерін тоқтатуға немесе өзгертуге негіз болмайды.

Азамат өзінің болышқорлары мен несие берушілеріне өз есімін өзгерткені туралы хабарлау үшін қажетті  шаралар қолдануға міндетті және бұл адамдарда оның есімі өзгертілгендігі туралы мәліметтер болмауынан туған ықтимал зардаптарға тәуекел етеді.

Есімін өзгерткен азамат өзінің бұрынғы есіміне ресімделген  құжаттарға тиісті өзгерістер енгізілуін талап етуге құқылы.

Басқа бір адамның есімімен құқықтар мен міндеттер иеленуге жол берілмейді.

Азамат өз есімі оның келісімінсіз пайдаланылған жағдайда, оған тыйым салынуын талап етуге құқылы.

Азаматтың есімін заңсыз пайдалану  нәтижесінде оған келтірілген зиян осы Кодекстің ережелеріне сәйкес өтелуге тиіс [16].

Азаматтардың құқық қабілетгілігі.

Құқық қатынастарына  қатысушылардын азаматтық құқықтары  мен міндеттері болады, олар құқық қатынастарының субъектілері деп аталады. Азаматтық кодекстік 1-бабын-да азаматтық зандармен реттелетін қатьшастардын қатысушылары азаматтар, занды тұлғалар, мемлекет, сондай-ақ әкімшілік -аумақтық бөліністер болып табылады деп атап көрсетілген. 
Азаматтық құкық қатынастарының субъектідері ретінде әрекет жасайтын азаматтардың басым көпшілігі — Қазақстан Республикасының азаматтары. Конституцияның 10-бабында Қазақстан Республикасының азаматтығы заңға сәйкес беріліп, тоқтатылатыны, оның алыну негіздеріне қарамастан бірыңғай және тең болып табылатыны атап көрсетілген. 
Азаматтық құқық шеңберінде кәсіпкерлер үшін ерекше режим жасау Азаматтық кодекстің маңызды жаналығы болып табылады. Көсіпкерлік қызметпен заңды тұлғалар ғана емес, жекелеген азаматтар да айналыса алады. Атап айтқанда, Азаматтық кодекстің кейбір баптарында кәсіпкерлерге арналған арнаулы режим бар нормалар: міндеттемені мерзімінен бұрын орындау (Азаматтық кодекстін 279-бабы), бірлескен міндеттемені орындау (Азаматтық кодекстін 287-бабы), қосылу шарты (Азаматтық кодекстің 389-бабы) және басқалар келтірілген. 2 Азаматтық құқық қатынастарына Қазақстан Республикасының азаматтарымен қоса, шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдар қатыба алады. Шетеддіктердің құқықтық мәртебесі Қазақстан Ресрубликасы Президентінің «Қазақстан Республикасындағы шетелдік азаматтардың құқықтық жағдайы туралы» 1995 жылғы 18 маусымдағы заң күші бар Жарлығымен белгіленген. Қазақстанда Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылмайтын және өзінің шет мемлекеттің азаматы екеніне айғағы бар адамдар шетелдік азаматтар деп танылады (Жарлықтың 2-бабы). Мәселен, Қазақстанда шет мемлекеттердің дипломатиялық өкілдіктері мен халықаралық ұйымдардың қызметкерлері, шетелдік фирмалардың (компаниялардың) мамандары, шетелдік студенттер және т.б. бар. 
«Қазақстан Республикасындағы шетелдік азаматтардың құқықтық жағдайы туралы» Жарлыққа сәйкес Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылмайтын және өзінің өзге мемлекеттің азаматтығына жататындығына айғағы жоқ адамдар азаматтығы жоқ адамдар деп саналады. (Жарлықтың 2-бабының 2-тармағы). 
Шетелдіктердің инвестицияларға қатысуының құқықтық жағдайлары екі жақты халықаралық шарттармен және капитал салымдарын өзара көтермелеу мен өзара қорғау туралы келісімдермен де айқындалады. Оларда әдетте ең қолайлы ұлт режимін немесе ұлттың режим беру көзделеді, екі мемлекеттің шетелдік меншікті ұлт иелігіне алмауына және оған сондай шаралар қолданбауға міндеттемелер, еркін айырбасталатын валютамен капитал салымдарын жүзеге асыруға байланысты телемдерді шетелге кедергісіз аудару кепілдігі және басқалар енгізіледі. 
Заңды тұлғалар туралы Азаматтық кодекстін 33-бабында айтылған занды тұлға анықтамасыңан әрбір ұйымның бәрі бірдей азаматтық құқық субъектісі болмайтыны, демек, әрбір ұйымның азаматтык құқық қатынастарына қатысуының бола алмайтыны көрінеді. 
Республика аумағында жұмыс істейтін шетелдік заңды тұлғалардың құқықтық мәртебесі «Шетелдік инвестициялар туралы» 1994 жылғы 27 желтоқсандағы заңмен (кейінгі өзгерістерімен қоса) реттеледі. 
Алайда Қазақстан Республикасында жекелеген салаларда шетелдік занды тұлғалардың қызметіне шектеулер қойылғанын атап еткен жөн. Атап айтканда, сақтандыру саласында шектеу қойылған. Мәселен, шетелдік сақтандыру ұйымдарының Қазақстан Республикасы аумағындағы тікелей сақтандырушы ретіндегі қызметіне тыйым салынады. 
Мемлекет пен әкімшілік-аумақтық бөліністердің азаматтық құқык қатынастарына қатысуының ерекшеліктері Қазақстан Республикасының азаматгық заңдармен реттелетін қатынастарда сол қатынастардың өзге де қатысушыларымен тең негіздерде әрекет ететіні болып табылады. Азаматтық кодекстің 112-бабының 1-тармағында әкімшілік-аумақтық бөліністер жөнінде сондай ережелер белгіленген. 
Азаматтық құқықтың жоғарыда келтірілген субъектілері азаматтың құқық қатынастарына құқықтың осы саласының субъектісі ретінде қатысады. Азаматтық кодексте субъектілердің әрбір түрінің ерекшеліктері ескеріледі. Бұл орайда жалпы (субъектілердің барлық санатгарына қолданылатын) нормалармен қатар, субъектілердің белгілі бір түріне ғана қатысты бірқатар арнаулы нұсқаулар белгіленеді. Мысалы, Азаматтық кодекстің 159-бабының 9-тармағында ауыр жағдайлардың тоғысуы салдарынан жасалған мәміленің (Кіріптарлық мәміле) шын екеніне дау туғызуға азаматтар ғана құқылы болатыны көзделген. 
Азаматтардың құқық қабілетгілігі. 
Азаматтық Кодекстің 1-ші бабында көрсетілгеңдей, азаматтық-құқықтық қатынастардың негізгі субъектілерінің бірі — азаматтар. Азаматтардың құқықтық жағдайы олардың құқықтық қабілеттілігі және әрекет қабілеттілігі арқылы сипатталады. Сондықтан да азаматтық құқық қабілеттілігіне анықтама беруіміз қажет. Азаматтық Кодекстің 13-ші бабына сәйкес, азаматтық құқық қабілеттілігі дегеніміз — азаматтардың азаматтық құқықтарға ие болу және азаматтық міндеттерді атқару қабілетін айтамыз. Азаматтың құқық қабілеттілігі ол туылған кезден басталып, қайтыс болған соң тоқталады. 
Азаматтық құқықтың алдына қойған мақсаты сол — азаматтық құқық қабілеттілігін тек аталған саланың шеңберінде ғана көрсетпеу, себебі құқық қабілеттілігі басқа да құқық салаларының көкейкесті мәселелерінің бірі. 
Азаматтың құқық қабілеттілігі шығу тегіне, әлеуметтік және мүліктік жағдайына, нәсілі мен ұлтына, жынысына, біліміне, тіліне, дінге катысына, кәсібінің тегі мен сипатына, тұратын жеріне және т. б. жағдайларға қарамастан Қазақстан Республикасының барлық азаматтарына тендей мойындалады. 
Азаматтық кұқық қабілеттілігін азаматтан айырып қарауға болмайды. Азрматтық зандарда көрсетілгендей, ол адамның ақыл-есіне, жасына, денсаулығына байланысты емес. Азамат-тық құқық қабілеттілігі ол туылған кезден басталып, қайтыс болғаннан кеңш тоқтатылады. Сонымен бірге занда әлі дүниеге келмеген нәрестенің, болашақ азаматтың құқығын қорғау мүмкіншілігі де көрсетілген. Азаматтық Кодекстің (негізгі белім) 525-ші бабына сәйкес мұра қалдырушының тірі кезінде іште қальш, ол өлгеннен кейін туылған азаматтар да басқа мұрагермен бірдей! тең үлеске тиесілі. 
Азаматтардың құқық қабілеттілігінің мазмұнына тоқталатын болсақ, ол жайында Азаматтық Кодекстің 14-ші бабында айқын көрсетілген. Азамат меңшік құқығы деңгейінде мүлікті алуға, мұраға салдыруға, республика аумағында" еркін жүріп-тұруға және тұрғылықты жер таңдауға; республикадан тыс жерлерге еркін шығып кетуге және оның аумағына қайтып оралуға; заң құжаттарында тыйымсалынбаған кез келген мәміле жасасып міндеттемелерге қатысу; өнертабыстарға,.— ғылым, әдебибт және өнер шығармаларына, интеллектуалдық қызметтің өзге де туындыларына интеллектуалдық меншік құқығы болуға; материалдық және моральдық зиянның орнын толтыруды талап етуге құқығы болады; басқа да мүліктік және жеке құқықтары болады.  
Азаматтардың әрекет қабілеттілігі.  
Азаматтардың әрекет қабітеттілігі құқық субъектілігінің екінші элемеітті болып табылғаңдықтан оған төмеңдегідей шықтама беруге болады. Азаматтың өз әрекеттерімең азаматтық құқықтарға ие болу және оларды жүзеге асыру, өзі үшін міндеттерді туғызу және оларды орындау қабілеттілігі (Азаматтық Кодекстің 17-ші бабы). 
Азаматтық әрекет қабілеттілігінін маңыздылығы сонда, ол өз әрекеттерінің нәтижесіңде белгілі заңды салдардың пайда болатынын түсіну. Сонымен қатар, өз әрекеттерінің нәтижесіңде келтірілген зиянның орнын да өзі толтыру мүмкіншілігі, яғни айтқанда, әрекет қабілеттілігін тек келісімдзр жасау және-олар үшін жауап беру ғана түсінгеніміз жөн, өйткені азаматта әрекет қабілеттілігімен бірге өзі келтірген зияңды өтеу қажеттілігі де бір мезгілде пайда болады.  
Азаматтың толық әрекет қабілеттілігі кәмелеттік жасқа толғаннан кейін, яғни 18 жасқа келген кезден бастап пайда болады. Заң құжаттарында 18 жасқа толмаған азамат некеге тұрған кезден бастап, толық көлеміңде әрекет қабілеттілігіне ие болады. Он сегіз жасқа толғаңнан соң азамат азаматтық айналымның толық қатысушысы болып саналады. 
Егер заң құжаттарында өзгеше көзделмесе, барлық азаматтардың әрекет қабілеттілігі тең болады. 
Әрекет қабілеттілігің шектеудің екі түрі бар: 1. Әрекет кабілеттілігін табиғи түрде шектеу; 2. Әрекет қабілеттілігін сот орыңдарының шешімі негізінде шектеу. 
Әрекет қабілеттілігін табиғи түрде шектеу азаматтың жасына байланысты. Сөйтіп, азаматтық құқық теориясыңда қалыптасқан ережелерге байланысты әрекет қабілеттілігін үш түрге белуге болады. Толық жартылай (ішінара) және шектеулі әрекет қабілеттілігі. 
Азаматтардың толық әрекет қабілеттілігі туралы жоғарыда айтылып кеткендіктен, оған тағы қайтып оралудың қажеті жоқ. 
Азаматтық кодекстің 23-ші бабы атап көрсеткендей. 14 жасқа дейінгі кәмелетке толмағандар үшін мәмілелерді, бір заң құжаттары өзгеше көзделмесе, олардың ата-аналары, асырап алушылары немесе қорғаштылары жасайды. Сондық-тан да, бірдей ойымызда, 14 жасқа толмаған жас өспірімдердің әрекет қабілеттілігі жоқ, бірақ аталған жасөспірімдер өздерінің жасына лайықты, жаса

Азаматтық құқыққа  жалпы сипаттама

20.02.2012 Oppa4ki

Құқық теориясы курсынан белгілі  болғандай, құқық нақты жүйе құрады, оның ең үлкен буындары құқықтың салалары деп аталады. Құқық салаларын  шектеу белгілері ретінде әдетте құқықтық реттеу пәні мен әдісін қолданады. Пән мен әдіс көмегімен азаматтық  құқықты қазақстандық құқықтың жүйесінен  бөліп алып оқырмандардың азаматтық  құқық туралы көзқарасының қалыптасуына әкелетін ерекшеліктерін айқындауға мүмкіндік береді.

Кез келген сала сияқты азаматтық  құқықта қоғамдық қатынастарды реттейтін және қалыптастын құқықтық нормалардан тұрады.

Бірақ та азаматтар қатысатын  қатынастардың барлығы да азаматтық  құқықпен реттелмейді, сонымен қатар  азаматтық құқық, азаматтар мүлде  қатыспайтын қоғамдық қатынастарға да әсер ете алады.

Азаматтық құқық нормалары  өндірілген өнімді сатып алу, оны  теміржол, теңіз, өзен немесе әуе жолдары  арқылы тасымалдау, осы жүкті сақтандыру, тасымалданған жүк үшін төлемдер алу және т.б. қоғамда кездесетін тараптар арасындағы қатынастарды реттейді.

Азаматтық құқық реттейтін  қоғамдық қатынастар шеңбері өте  кең және әртүрлі, сондықтан оларды толықтай атап өту мүмкін емес. Бұны істеудің қажетіде жоқ, өйткені азаматтық-құқықтық ғылымының пәніне азаматтық құқық  реттейтін қоғамдық қатынастардың  барлығын нақтылықпен атап өту кірмейді, оған азаматтық құқық деп аталатын саланың бір пәнінде олардың  барлығын біріктіруге мүмкіндік  беретін жалпы қасиеттерін анықтау  жатады.

Азаматтық құқықтың пәні болып  мүліктік және мүліктік емес қатынастар табылады.

Азаматтық құқықтың мүліктік қатынастармен айналысатыны бірден көзге түседі. Мүліктік қатынастар деп әдетте түрлі материалдық  қажеттіліктер, яғни заттар, жұмыстар, қызметтер және басқа мүліктер жайында  туындаған қоғамдық қатынастарды айтады.

Бірақ азаматтық құқық  біздің қоғамда пайда болатын  барлық мүліктік қатынастарды реттемейді, ол тек қана мүліктік-бағалы қатынастар деп аталатын нақты бөлігін ғана реттейді.

Дамыған ақша жүйесі шарттарында  мүліктік-құнды қатынастардың негізгі  көлемін тоуарлық-ақшалы қатынастары  құрады. Біздің қоғамда бар товарлық-ақшалы қатынастардың өте тез дамуы  оларға адекватты құқықтық нысан  қолданған кезде ғана мүмкін бола алады.

Азаматтық заңдылыққа сәйкес азаматтық құқық пәнінің екінші бір құрамдас бөлігі жеке мүліктік емес қатынастар қарастырады. Өзіне  тән белгілеріне сәйкес жеке мүліктік емес қатынастар ең аз дегенде екі  қасиетке сүйене отырып келесі түрлерде сипатталады [3].

Біріншісі, көрсетілген қатынастар мүліктік емес қажеттіліктер негізінде  көрініс табады, мысалы ар, намыс, іскерлік бедел, азамат аты, авторлық шығарма, өндірістік үлгі, т.б. жайында туындайды.

Екіншіден, жеке мүліктік емес мүлікпен байланысты қатынастар (мәселен  бұған белгілі бір құқықтар жатқызылады). Бұл қатынастарда азаматтардың немесе ұйымдардың даралығы көрініп, олардың  әлеуметтік қасиеттерін бағалау  жүргізіледі.

Пәннің осы екі құрамдас бөліктерінің сыртқы қарама-қайшылығына  қарамастан, мүліктік-құнды және жеке мүліктік емес қатынастарды азаматтық  құқық деп аталатын салада біріктіретін жалпы қасиеттін анықтау керек.

Мүліктік-құнды қатынастарға қатысушылар осы қатынастарды құрған материалдық қажеттіліктер болып табылатын еңбектің саны мен сапасын өзара бағалай алады деп анықтайды. Жеке  мүліктік емес қатынастар өз кезегінде осы қатынастарға қатысатын азаматтардың, тұлғаның дара қасиеттерін өзара бағалай алады деп есептейді.

Азаматтық құқық пәнінің  түсінігі азаматтық құқықпен реттелетін қоғамдық қатынастар туралы мәселелермен байланысты болса, әдіс түсінігі осы  қоғамдық қатынастардың азаматтық  құқық нормаларымен қалай реттелетіні  туралы мәселелермен байланысты. Сондықтан  құқықтық реттеу пәні мен әдісі арасында қатты байланыс бар. Әдіс құқықтық реттеу пәнінің ерекшеліктерімен қайта анықталады.

Азаматтық құқық пәнін құрайтын қоғамдық қатынастар өзара бағалау сипатына ие. Қоғамдық қатынастарға қатысушылардың өзара бағалауы тек қана бағалаушы тараптар тең болғанда ғана қалыптаса алады. Сондықтан мүліктік-құнды және жеке мүліктік емес қатынастар тараптардың теңдік негізінде реттелсе ғана толық дами алады. Қорытындылай келсек, азаматтық құқықтарда тараптардың заңдық теңдігі әдісі қолданылады. Азаматтық құқықта бұны диспозитивтік қағида деп қарастырады.

Азаматтық құқықта тараптардың  теңдігі дегеніміз – екі қатынасқа түсуші тараптың ешқайсы да азаматтық құқықтық қатынастарда өзінің осы құқықтық қатынастарда алатын орнын жоғары қоя алмаушылығымен айрықшаланады. Тараптардың заңдық теңдік әдісін қолдану азаматтық құқықтық қатынастарға қатысушыларға тәуелсіздік қамтамасыз етеді, заңмен рұқсат етілген кез келген әрекеттер орындауға мүмкіндік береді. Бұл нарықтық экономика шарттарында азаматтық айналымның дамуы үшін өте маңызды.

Сондықтан азаматтық заңдылықтардың нормаларын түсіну және қолдану азаматтық  құқықтың жалпы қағидалары ескергенде ғана жүзеге асырылуы мүмкін

Осылайша, азаматтық құқық  деп тараптардың заңдық теңдігі  бастауларында мүліктік-құнды және жеке мүліктік емес қатынастарды реттейтін құқықтық нормалар жиынтығын қарастырамыз.

Азаматтық құқық қатынас  объектісі түрінде оның субъектілерінің материалдық және жеке материалдық емес игіліктерге  бағытталған  әрекеттері мен нақты азаматтық құқықты қалыптастырушы жағдайларды жатқызамыз. Азаматтық мүліктік құқықтық қатынастың  спецификасы оның мүшелері өз әрекеттері мен тек бір-біріне ғана емес, белгілі бір материалдық игіліктерге әсер ете алатындығында. Жалпы азаматтық құқықтың объектілерін мынандай түрлерге жіктеу арқылы зерттеуге болады: мүлік – зат сипатындағы, мүліктік емес қатынастар, жұмыс және қызымет, ақпатар, интелектуалдық меншік нәтижелері. Мүліктік қатынас деп мүліктік-құнды қатынастарға қатысушылар осы қатынастарды құрған материалдық қажеттіліктер болып табылатын еңбектің саны мен сапасын өзара бағалай алады деп анықтайды. Жеке  мүліктік емес қатынастар өз кезегінде осы қатынастарға қатысатын азаматтардың, тұлғаның дара қасиеттерін өзара бағалау жағдайларын қарастырған [4].

Қазақстан Республикасында азаматтық хал  актiлерi жазбаларын өзгерту, қалпына  келтiру және жою туралы Ереже 

« Пред. 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 След. » 

     223. Қайтадан куәлiктер беру туралы арыздарды тексеру арызда көрсетiлген жылдағы акт (тууы туралы) кiтаптары бойынша, сондай-ақ арызда көрсетiлген азаматтық хал актiлерi тiркелген жылдан бұрынғы екi және кейiнгi екi жыл аралығында жүргiзiледi.   
 

224. Егер АХАЖ органында  акт жазуы болмаса, жеке арыз  берушiге арызды аумақтық әдiлет  органының АХАЖ бөлiмiнiң мұрағатына  акт жазуының екiншi даналары бойынша  тексеру үшiн жолдау ұсынылады.  Қаладан тыс жерлерден келген  арыздарды аумақтық әдiлет органының  АХАЖ бөлiмiнiң мұрағатына АХАЖ  органы өзi жiбередi. Екi жағдайда  да қайтадан куәлiк беру туралы  арыздың арғы бетiнде "... АХАЖ  органында акт жазуы жоқ деген  белгi түсiрiледi, оны АХАЖ органының  қызметкерi растайды.   
Егер акт жазуы аумақтық әдiлет органының АХАЖ бөлiмi мұрағатында да болмаса, арызданушыға акт жазуының болмағандығы туралы  анықтама  берiледi (салып жiберiледi).   
 

225. Азаматтық хал актiлерi  жазуларының көшiрмелерi тек басқа  да мемлекеттердi қоса отырып, Қазақстан  Республикасы Әдiлет министрлiгiнiң,  Қазақстан Республикасы Сыртқы iстер  министрлiгiнiң, Қазақстан Республикасы Iшкi iстер министрлiгi органдарының, Ұлттық қауiпсiздiк комитетiнiң,  прокуратураның, соттың, нотариат және  адвокатура органдарының сұрау  салулары бойынша, сондай-ақ басқа  мемлекеттердiң АХАЖ органдарының  сұрау салулары бойынша берiледi.   
Акт жазбасының көшiрмелерi азаматтарға берiлмейдi.   
 

226. Кенттiк, ауылдық (селолық)  округтердiң лауазымды адамдары  тууы туралы, әке болуды анықтау,  неке қию және қайтыс болу (қайтыс  болу туралы дәрiгерлiк куәлiктердi  анықтамалармен қоса) туралы акт  жазуының екiншi даналарын жолдама  тiзiмдемемен АХАЖ органдарына  тапсырады. Қайтыс болу туралы  дәрiгерлiк куәлiктер мен анықтамаларды  акт жазбасына желiмдеуге жол  берiлмейдi.   
Толық ресiмделмеген азаматтық хал актiлерiнiң жазбасы (қолдардың, мөр немесе мөртаңба бедерлемелерiнiң қойылмауы, жекелеген бағаналардың толтырылмауы және тағы басқалар) толық ресiмдеу үшiн кейiн қайтарылады. Тиiсiнше ресiмделген акт жазбалары АХАЖ органдарына жiберiлуге жатады.   
 

227. Салтанатты тiркеу сарайлары  мен үйлерi, АХАЖ органдары ай  сайын тұтастай алғанда аудан  бойынша және әрбiр қалалық  (аудандық бағыныстағы қала), кенттiк,  ауылдық (селолық) округ бойынша  N 97 нысанда азаматтық хал актiлерiн  тiркеу туралы есептiк тiзiмдi үш  данада жасайды және туу, неке  қию неке бұзу және қайтыс  болу туралы дәрiгерлiк куәлiктермен  (бiр жылдан астам уақыт бұрын  қайтыс болды деп танылған  адамдардан басқа) бiрге АХАЖ  органдарына жолдайды.   
Есеп беру ведомосының екiншi данасы мемлекеттiк статистика органына жолданады, үшiншi данасы АХАЖ органында қалады.   
Сонымен бiрге бала (қыз) асырап алу, әке болуды анықтау, атын, әкесiнiң аты мен тегiн, қайтыс болды деп танылған және бiр жылдан астам уақыт бұрын қайтыс болды деп танылған адамдардың қайтыс болуы туралы акт жазуының және азаматтық хал актiлерiн қалпына келтiрiлген жазбаның екiншi даналары АХАЖ органдарына жiберiледi.   
 

228. Аумақтық әдiлет органының  АХАЖ бөлiмi АХАЖ органдарынан  келiп түскен азаматтық хал  актiлерiнiң жазуы мен қалпына  келтiрiлген актiлерi жазбаларының  екiншi даналарының дұрыс толтырылуын  тексередi. Толық ресiмделмеген азаматтық  хал актiлерiнiң жазбаларды толық  ресiмдеу үшiн АХАЖ органына  қайтарылады. Тиiсiнше ресiмделген  актiлер жазбалары қайтарып беруге  жатады.   
 

229. Туу, некенi қию, некенi  бұзу және қайтыс болу туралы (қайтыс болу туралы дәрiгерлiк  куәлiктермен бiрге) азаматтық  хал актiлерi жазбаларының екiншi даналарын АХАЖ органдары ай  сайын тиiстi статистикалық органдарға  жiбередi. Ұл (қыз) асырап алу, әке  болуды анықтау, тегiн, атын, әкесiнiң  атын өзгерту, қайтыс болды  деп танылған және бiр жылдан  астам уақыт бұрын қайтыс болған  адамдардың қайтыс болуы туралы  актiлердiң екiншi даналары қалпына  келтiрiлген азаматтық хал актiлерiнiң  жазбалары аумақтық әдiлет органының  АХАЖ бөлiмi мұрағатына сақтауға  берiледi.   
Статистикалық органдар туу, некенi қию, некенi бұзу және қайтыс болу туралы актiлер жазуының екiншi даналарымен жұмыс iстеп болғаннан кейiн келесi жылдың бiрiншi желтоқсанынан кешiктiрiлмей, сондай-ақ азаматтық хал актiлерiн тiркеу түрлерi мен реттiк нөмiрлерi бойынша оларды тиiстi аумақтық әдiлет органының АХАЖ бөлiмi мұрағатына тапсырады.   
 

230. Аумақтық әдiлет органының  АХАЖ бөлiмi азаматтық хал актiлерiн  тiркеудiң жыл сайынғы ведомостарын  алғаннан кейiн тұтастай облыс  (қала) бойынша статистикалық есеп  жасайды, ол Қазақстан Республикасының  Әдiлет министрлiгiне кезектi есептi  жылдың бесiншi қаңтарынан кешiктiрiлмей ұсынылады, оған ақпарат қоса берiледi.   
 

231. Азаматтық хал актiлерiн тiркеу туралы куәлiктердiң бланкiлерi қатаң есепке алынатын құжаттар болып табылады және күймейтiн шкафтарда және темiр жәшiктерде сақталады.   
Жұмыстан тыс уақыттарда куәлiктердiң бланкiлерi бар күймейтiн шкафтар мен темiр жәшiктер сүргiштеледi. Бланкiлердi сақтау үшiн жауапты адамдарға бланкiлермен жұмыс iстеуге рұқсат берiледi.   
Куәлiктер бланкiлерi жоғалған немесе ұрланған жағдайда, олардың сақталуы үшiн жауапты адамдар бланкiлердiң жоғалғанын немесе ұрланғанын анықтасымен сол күнi бұл туралы жоғалған немесе ұрланған бланкiлердi iздестiру шараларын қолдану үшiн жоғарғы АХАЖ органына, сондай-ақ Қазақстан Республикасының Iшкi iстер министрлiгiнiң органдарына хабарлауға мiндеттi.   
АХАЖ органдары азаматтық хал актiлерiн тiркеу бланкiлерiн жоғалтудың немесе ұрлатудың әрбiр жағдайы туралы олардың түрлерiн, сериялары мен нөмiрлерiн көрсете отырып Қазақстан Республикасының Әдiлет министрлiгiне шұғыл хабарлауға мiндеттi.   
Куәлiктер бланкiлерiн жоғалтудың немесе ұрлатудың әрбiр жағдайы бойынша жоғары тұрған АХАЖ органы жоғалуға ықпал еткен себептердi жою және бұған кiнәлi адамдарға қатысты тиiстi шаралар қолдану үшiн қызметтiк тексеру жүргiзуге тиiс.   
 

232. Азаматтық хал актiлерiн тiркеу туралы куәлiктер бланкiлерiнiң есебi үшiн мынадай тиiстi кiтаптар жүргiзiледi:   
 

1) Аумақтық әдiлет органының  АХАЖ бөлiмдерiнде - куәлiктер бланкiлерiнiң  кiрiс және шығыс есебi жөнiндегi кiтап және сондай-ақ салтанатты  тiркеу сарайлары мен үйлерiнiң  де куәлiктер бланкiлерiнiң берiлуi мен жұмсалуын есепке алу жөнiндегi жеке шоттар кiтабы;   
 

2) азаматтық хал актiлерiн  тiркеумен айналысатын АХАЖ органдарында - куәлiктер бланкiлерiнiң кiрiс  және шығыс есебi жөнiндегi кiтап  және куәлiктер бланкiлерiн беру  және жұмсау есебi жөнiндегi жеке шоттар кiтабы;   
 

3) азаматтық хал актiлерiн тiркеумен айналысатын селолық, кенттiк, ауылдық (селолық) әкiмшiлiктерде - куәлiктер - бланкiлерiнiң кiрiс және шығыс есебi жөнiндегi кiтап.   
 

233. Азаматтық хал актiлерiн  тiркеу туралы куәлiктер бланкiлерiн  аумақтық әдiлет органының АХАЖ  бөлiмi оларды дайындаған органының  құжаты бойынша қабылдап алады.   
Ақаулы бланкiлер (қорғағыш тор сызықтарының, басылған мәтiннiң жоқтығы немесе бүлiнуi, қайталанған нөмiрлердiң болуы және тағы басқа), бумалардағы куәлiктер бланкiлерi жетiспеген немесе сериялары мен нөмiрлерi Мемлекеттiк Белгi жапсырмасымен сәйкес келмеген жағдайларда екi данада акт жасалады.   
 

234. Кенттiк, ауылдық (селолық)  әкiмшiлiктердiң лауазымды адамдары  әр тоқсан сайын АХАЖ органдарына, ал АХАЖ органдары әр тоқсан сайын аумақтық әдiлет органының АХАЖ органдарына өткен тоқсанда куәлiктер бланкiлерiнiң жұмсалуы туралы есеп бередi.   
 

235. Аумақтық әдiлет органының  АХАЖ органы жыл сайын есептi  жылдан кейiнгi бесiншi қаңтардан кешiктiрмей, Қазақстан Республикасының Әдiлет министрлiгiне барлық түрдегi куәлiктер бланкiлерiнiң жұмсалуы туралы N 23 нысанда есеп бередi.   
 

236. Мыналар жоюға жатады:   
 

1) азаматтық хал актiлерiне  түзетулер мен толықтырулар енгiзуге  байланысты, сондай-ақ жазулардың  күшi жоюға байланысты тапсырылған куәлiктер;  
 

2) орнына қайтадан куәлiктер берiлген, жарамсыз болған куәлiктер;  
 

3) тауып алынған куәлiктер;  
 

4) басқа АХАЖ органдары жiберген және азаматтар бiр жыл бойы алмаған қайтадан берiлген куәлiктер;  
 

5) толтыру кезiнде бүлiнген куәлiктердiң бланкiлерi.  
Аталған куәлiктердi жою АХАЖ органының немесе аумақтық әдiлет органының АХАЖ мұрағаттарының жұмысын тексеру кезiнде акт жасап жағып жiберу жолымен жүргiзiледi.  
Кенттiк, ауылдық (селолық) округтердiң лауазымды адамдары жоюға жататын куәлiктердi жазбалардың екiншi даналарымен бiрге АХАЖ органдарына жiбередi.

Қазақстан Республикасы  
Үкiметiнiң  
1999 жылғы 22 мамырдағы N 620  
қаулысына қосымша

Азаматтық құқық  қағидалары түсінігі

20.02.2012 Oppa4ki

Азаматтық құқық қағидалары деп қоғамдық қатынастарды азаматтық-құқықтық реттеудің негізгі бастауларын  айтады. Азаматтық құқық қағидалары бүкіл азаматтық заңдылықтарды  қамтиды, оның ең маңызды қасиеттерін  сипаттайды.

Азаматтық құқық қағидалары бүкіл азаматтық заңдылықтарды  қамтып қана қоймай, азаматтық заңдылықтардың толық көлемін қамти отырып, АК 2 бабында көрініс тапқан.

Азаматтық құқық қағидалары, азаматтық қатынастарды заңдылық қарастырмаған  жағдайларда, құқық аналогияны негізінде  қолдануданылады, яғни, азаматтық құқықтың нақты нормасымен реттелмеген қоғамдық қатынастарды реттеу үшін азаматтық  заңдылықтардың негізгі бастаулары азаматтық құқық қағидалары қолданылады. Азаматтық құқықтың мынандай қағидалары бар:

• Азаматтық құқықтар құқық қатынасқа түсуші тараптардың теңдігілігін;
• Меншікке қол сұқпаушылық;
• Жеке істерге рұқсатсыз кіріспеушілік;
• Келісімнің, шарттың  еріктілік қағидасы және т.б.

Тараптардың заңдық теңдігі негізінде мүліктік-бағалы және жеке мүліктік емес қатынастарды реттейтін азаматтық құқықтық нормалары ретсіз есем, олар нақты жүйеде орналасқан. Азаматтық құқық жүйесі объективті тұрғыда құрылған және азаматтық құқық пәніне кіретін қоғамдық қатынастардың өзіндік ерекшелігіне негізделген.

Көптеген азаматтық құқық  пәніне кіретін қоғамдық қатынастардың жалпы қасиеттері оларды құқықтық реттелуінің бірегейлігін, ал осы қатынастардың нақты түрлерінің кейбір сипаттамалары олардың құқықтық реттелуінің дифференциациясын қайта анықтайды. Азаматтық құқық жүйесі бойынша екі бөлімге бөлінеді, олар жалпы және ерекше бөлім [5].

Азаматтық құқық бөлімінің  пәніне кіретін қоғамдық қатынастардың бір сипаттылығы кез келген мүліктік-бағалы және жеке мүліктік емес қатынастарды реттеу кезінде қолданылатын азаматтық құқық нормаларын бөліп алуға мүмкіндік береді.

Бұл құқықтық нормалардың жиынтығы азаматтық құқықтың жалпы бөлігін құрайды. Ол салалық реттеу пәнінің бір түрін көрсетіп, барлық салалық нормалар үшін біріктіруші бастау ретінде қызмет етеді, олардың заңды мазмұнының жалпылығын анықтайды.

Жалпы бөлік табиғаты бірдей қоғамдық қатынастарды құқықтық реттеуде қарама-қайшылықтарды болдырмауға және азаматтар мен ұйымдардың әрекеттерінің жеке салаларында пайда болатын қоғамдық қатынастарды азаматтық-құқықтық реттеудің қажетті бірегейлігін қамтамасыз етеді.

Жалпы бөлім азаматтық  құқықтың жалпы ережелерін, меншік және өзгеде заттық құқытарды, міндеттемелік  құқытарды, шарт жөніндегі жалпы  ережелерді қарастырса, ерекше бөлім  міндеттемелердің жекелеген түрлерін, интелектуалдық меншік құқығын, мұралық құқық және халқаралық жеке құқық қатынастарын зерделейді.