Қазақстан Республикасының экологиялық құқығы

ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ АГРАРЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ

________________________________________  кафедрасы

          Тақырыбы:_______________________________________

                   ______________________________________

                                                                 Орындаған: _________________

                                                                 Тексерген: __________________

Алматы қаласы

Жоспар

І   Кіріспе

ІІ  Негізгі бөлім

• Қазақстан Республикасының экологиялық құқығы
• Экология құқығының ұғымы
• Қазақстан Республикасы азаматтарының қолайлы қоршаған   

      ортаға құқығы

• Экология құқығының жүйесі
• Экология құқығының объектілері

ІІІ  Қорытынды

ІV  Пайдаланылған әдебиеттер

Кіріспе

         Қоғам мен табиғаттың қатар өмір сүруі бір-біріне тығыз байлананысты заңдылық.
Егемендік алған аз уақыттың ішінде Республикада осындай шараларды жүзеге асыру үшін көптеген жұмыстар атқарылуда. Қазақстан Республикасының Конституциясы қабылданды. Ол барлық басқа заңдардың түпнұсқасы. Айналадағы табиғи ортаны қорғау, Жер, Жер қойнауы және минералдық шикізатты ұқсату, Су, Орман кодекстері, Жануарлар дүниесін қорғау, оның өсімін молайту және пайдалану туралы заңдар қабылданды.
Осы және басқа да экологиялық заңдар экология құқығының мақсаттары мен міндеттерін белгілеумен бірге, адамның денсаулығы мен өміріне экологиялық қолайлы жағдайлар жасауға, табиғатты жаңғыртуға, оны тиімді пайдалануға, қорғауға, тәртіпті нығайтуға және заңдылықты орындауға қызмет етеді. 
Экология ( грекше oikos үй, мекен, logos - ғылым ) жанды организмдердің тіршілік ортасы мен арақатынасын зерттейтін биологиялық ғылым.
Қазіргі заманда экология табиғат пен қоғам ара қатынастарын зерттейтін ғылымға айналған. Онда адам мен табиғаттың өзара тікелей ортаны қорғау ісіне кеңінен мән беріліп отыр.
"Қазақстан Республикасының экология құқығы" - айналадағы табиғи ортаны қорғауға байланысты қоғамдық қатынастарды реттейтін құқықтық ережелердің жиынтығын зерттейтін оқу пәні немесе ғылым саласы.
Экология құқығының негізгі такырыбы табиғат ресурстарын тиімді пайдалану, ұдайы молайту және қорғау салаларындағы қатынастар болып табылады. Ол қатынастар белгілі бір принциптерде жүзеге асырылады. Бұл ретте табиғат қорларын пайдалануды оны қорғаудан, табиғатты қорғауды оны пайдаланудан бөліп алып қарауға болмайды. Бірақ, кейде табиғат қорларының объектілерін пайдаланудың, жаңғыртудың немесе қорғаудың басымдылығы да болуы мүмкін.
Экология құқығының жүйесі экологиялық қатынастарды ғылыми түрде салаларға бөліп қараудан туындайды. Оның әр саласы зерттеу тақурыбы институтын құрайды.

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ҚҰҚЫҒЫ

Ата Заңымыздың 1 бабында Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады, оның ең қымбат қазынасы — адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары деп, алтын әріптермен жазылған болса, осы Заңның 29, 31 баптарында Республика азаматтары­ның денсаулығын сақтауға құқығы барлығы және мемлекет адамның өмір сүруі мен денсаулығына қолайлы айналадағы ортаны қорғауды мақсат етіп қоятыны нақты көрсетілген. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының құжатта­рында айтылғандай, адам денсаулығына дәрігерлік саланың жұмысынан 10 пайыз ғана пай­да болса, оның 40 пайызға жуығы таби­ғат жағдайына, экологияға байланысты екен. Кеңес дәуірінде “табиғатқа жалын­бай­­мыз, одан өз керегімізді тартып аламыз” деген ұран аяғында егіндік, ша­бындық жерлеріміздің тозуына, то­пырақтың эрозияға ұшырауына, балық­тың азаюына, атмосфераның бүлінуіне  әкеліп соқтыр­ғанын  көрдік. Халықтың денсаулығын қорғау — мемлекетіміздің қауіпсіздігінің бір кепілі. Сондықтан да  халықтың денсау­лығын экологиялық қолайсыз жағдайлар­дан қорғау, елді мекендерде қоршаған орта нормативтерін сақтау, өнеркәсіп нысандарын елді мекеннен тысқары жерге шығару, экологиялық себептерден болған ауруларды емдеу үшін клиникалық орталықтар құру, халықтың денсаулығына экологиялық тұрғыдан келген зиянды өтеу бүкіл мемлекеттік органдар мен сот органдарының қатаң бақылауында болғаны абзал.

Облысымызда 1 мың адамға шаққанда туылғандар саны республикалық көрсеткіштен жоғары болып, Атырау өңірі елімізде адам санын көбейтуде алдыңғы қатардың бірінде екендігі көңілді қуантады. 2004 жылы бұл көрсеткіш еліміз бойынша 18,19 болса, Атырау облы­сында 21,36 болды, ал 2005 жылы республикада 18,41 болғанда, біздің облыста бұл көрсеткіш 23,09-ға жетті. Өкініштісі, тұрғындардың жалпы науқастану көрсеткіші жылдан жылға өсіп келе жатыр. 100 мың адамға шаққанда бұл көрсеткіш 2004 жылы 32494,8 болса, 2005-ші жылы бұдан да көтеріліп 33496,3-ке жеткен. Соның ішінде, бір жастан бес жасқа дейінгі балалар ара­сында 1 мың балаға шаққандағы көрсеткіш өсіп отыр. Бұл жағдайды да біз экологиялық проблемалардан тыс қарай алмаймыз. Ал облыстағы рак ауруларының көрсеткіші 100 мың адамға шаққанда 2004 жылы 160,7, ал 2005 жы­лы 172,1 адам болған. Туберкулезбен ауыратындар саны жөнінен облыс көрсеткіші елімізде алдыңғы қатарлардың бірінде. Өңірімізде 2001 жылмен салыстырғанда 2005 жылы балалар арасында тыныс алу жолдарының қабыну аурулары 1,2 есе, нерв жүйесі аурулары 1,5 есе, пси­хикалық аурулар 2,0 есе, көз аурулары 2,86 есеге өскен екен. Бұл күрделі мәселенің түп тамырының экологияда жатқаны ешкімге жасырын емес, себебі өмірге қажетті басқа қоғамдық, экономикалық, әлеуметтік ахуал бізде бас­қа өңірлермен салыстырғанда артық болмаса кем емес. Елімізде жұмыс жасап жатқан БҰҰ ДБ қызметкері Гордон Джонсонның деректері бойынша, тек соңғы он жыл көлемінде еліміздегі киіктер саны 40 есеге, Каспий теңізіндегі қызыл балықтар саны 8 есеге азайып кеткен. Жыл сайын көптеген итбалықтар қырылуда. Мұның басты себептерінің бірі мұнай мен газды өндіру барысында таби­ғатымызға жыл сайын келетін орасан зор зиян мен  табиғат байлығына деген тойымсыздық. Еліміздегі жан-жануарлар әлемінің төрттен бірі қызыл кітапта тіркел­гендігін ескерер болсақ, осы бір  адам психологиясына ғана емес, табиғат экологиясына да жат қылықтарды уақытылы құрықтаған абзал. Біздің  атыраулықтарды қатты алаңдататын нәрселердің бірі — Каспий аймағының экологиялық жағдайы. Теңіз жағалауындағы мемлекеттердің өз беттерінше қолға алып жатқан іс-шараларының жеткіліксіздігі, теңіздегі эколо­гиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ететін жүйелі іс-әрекет­тердің жоқтығы, Каспий экологиясының бүгінгі күні дағда­рыс деңгейіне жақындығы, теңіздің, теңіз жанындағы жер­дің, ауаның ластануы, тірі ағзалардың, жәндіктердің, өсім­діктердің азаюы, аурудың көбеюі айтылып жүрген мәсе­лелер болғанман,  әлі шешуін тапқан жоқ. Өкінішке орай, Каспий теңізі жағалауындағы бес мемлекет тарапынан теңіздің проблемасымен айналысатын халықаралық қозғалыс құру мәселесі де күн тәртібінде тұрғанымен әлі күнге шешілер емес. Осы проблемаларды бірігіп шешу мақсатында сот, құқық және табиғат қорғау органдарымен бірлесіп мемлекетаралық ұйым құратын мезгіл жеткен секілді. Елбасы Н.Назарбаевтың дүние жүзіндегі беделін ескере отырып, қазіргі уақытта ауадай қажет осы мәселені алғашқы болып көтерер болсақ, ол іс біздерге тек қана ұпай әкелетіні сөзсіз. Әрі Каспий өңіріндегі бекіре балығының 90 пайызы теңіздің қазақстандық бөлігінде жатқандығы да ескеруге тұрарлық жағдай. Ел табиғатына жанашырлық қабілетті 50 ел қатарынан нық орын алу үшін керек  фактор екендігі сөзсіз.

Ғалымдар қазіргі таңда экология мәселесі атом қаруынан да қауіпті екендігін айтып жүр. Бүкіл жер бетінде миллиардтаған органикалық заттар атмосфералық ауаға  көмірсутегі газы арқылы таралады. Бұған жер шарында күн жылынуы мәселесін де қосуға болады. Тіпті, Д.Менде­леевтің өзі де біз мұнайды жағу арқылы өз ассигнация­мызды жағамыз деген екен.

Кез келген ел өзінің экологиялық мәселесін шешуде ең қауіпті деген экологиялық апатты аймақтарын БҰҰ алдына мәселе етіп қояды. Елбасымыз Н. Назарбаев осы ұйым алдына Арал мәселе­сін қойып отыр. Еліміздегі  эко­ло­гиялық жағдайлары нашар жерлерге Семей, Бал­қаш, Арал, Байқоңыр жатқызылып келсе, соңғы кездері олардың құра­мында облысымызға қарай­тын Тайсойған, Каспий аймақ­тары да айтылып жүр. Бірақ елдің экологиясын жақсарту мақса­тын­да Елбасы қол қойған Эко­логиялық қауіпсіздік тұжы­рымдамасы жергілікті жерлерде жүзеге аспай отырғандығы жасы­рын емес. 90-шы жылдар­дың басында Санкт-Петербург мемлекеттік универститетінің мамандары Химия институты  мен “Приморский” реабилита­циялау орталығының ғалым­дары тексеру жүргізе отырып, тек Тайсойған құмдарының айнала­сындағы су көздерінен талий, кадмий, никель, ал топырақта алюминий, магний, кальций, хром сияқты элемент­тер­дің нормадан тыс көптігі ту­ра­лы ақпараттар берген бола­тын. Сол уақыттардан бері қан­ша жыл өткеніне қарамас­тан, зерттеу жұмыстарын жалғас­тыру туралы ешбір жан ауыз ашпай отыр. Осы сұрақтарды Парламент пен Үкімет алдында көтеретін уақыт жеткен секілді. Басқасын айтпағанда, Атырау облысында ірі-ірі мемлекеттік мұнай мен газ өндірушілер, өңдеушілер мен тасымалдау­шылар жұмыс жасап жатса да, олардың өздеріне арнайы сал­дырған емханалары мен ауру­ханалары әлі жоқтың қасы. Қоршаған ортаны қорғау ісінде адам денсаулығының эко­логиясы табиғат экология­сы­мен бір қатарда тұрғанын ес­керсек, бұл істе құқық қорғау ор­гандары секілді сот орган­дарының да алдында келелі істер тұр. Табиғат қорғау заңдылығын сақтамай қоршаған орта байлығын үдемелі түрде игеру Атырау өңірінің экологиялық жағдайының нашарлауына әкеліп соқтырып отыр. Сот тәжірибесінен көрінгендей, кейбір жағдайларда Атырау облысы аума­ғында жұмыс істеуші мұнай компаниялары Қазақстан Республикасының табиғат қорғау заңдылығын бұзуға жол береді. Осының нәтижесінде табиғатқа келтірілген зиян мөлшері орасан зор. Ол зиян мемлекет кірісіне  қаржы түрінде өндірілуде, бірақ ол теңіздің тамшысындай. Облыс аумағында жұмыс істеуші мұнай компанияла­рының бүгінгі күнгі ең басты міндеті — қоршаған ортаны рұқсат етілмеген жолмен ластауды болдырмауға бағытталған нәтижелі шараларды жетілдіру. Осы бағытта олар мұнай-газ игеру жұмыстарын жүргізу барысында халықаралық тәжірибеде қабылданған стандартқа сәйкес барынша тиімді тәсіл мен технологияны таңдауы қажет. Аталған мәселенің маңыздылығы Каспий шельфінің жеделдетілген түрде игерілуі мен осының салдарынан Каспий теңізінің ластан­ғандығы жөніндегі орын алған фактілерге де байланысты. Бұдан басқа, ұзақ уақытқа сақтауға бекітіліп қойылған су астындағы ескі скважиналардан кез келген уақытта мұнай ағып кету қаупін де естен шығармауымыз керек.

Жер қойнауы байлықтары мен инвестиция, сонымен қоса қоршаған ортаны қорғауға бағытталған заңнамаларды жетілдіруде өз ойларын ортаға салу және аталмыш тақырып бойынша сот тәжірибесінде кездесетін проблемаларды талдау мүмкіндігі соттар, өкілетті органдар мен жер қойнауы байлықтарын игерушілер бас қосқан 2007 жылдың 27-30 сәуірі аралығында “Жер қойнауы және инвестиция” тақырыбында өткен Батыс өңірлік республикалық семинарда туды. Семинар Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты мен Неміс техникалық ынтымақтастығы қоғамының ұйымдасты­руымен мұнайлы астана – Атырауда өтті. Аталған семинарда “Орталық Азия мемлекеттерінде құқықтық және сот реформасына қолдау көрсету” жобасының директоры Иенс Деппе мырза Германияда мұнай-газ және басқа да өндіріс саласында қоршаған ортаны ластау проблемасының жоқтығын атап өтті.

2007 жылдың 9 қаңтарында “Қазақстан Республика­сы­ның Экологиялық кодексі” жарық көрді. Заңның Қазақстан Республикасының экологиялық заңнамасын бұзудан келтірілген залалды өтеудің міндеттілігі туралы 321 бабында “экологиялық құқық бұзушылық жасаған тұлғалардың жеке тұлғалардың денсаулығына келтірілген зиянды, жеке және заңды тұлғалардың мемлекет мүлкіне келтірілген залалды өтеуі ерікті түрде немесе Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес сот шешімі бойынша жүргізіледі”, деп көрсетілген. Тек соңғы жылдардың өзінде біздің облыс бойынша осындай заң бұзушылыққа жол берген біраз адамдар мен тұлғалар тиісті жазаларын сот органдары арқылы алды. Еліміз бойынша 2006 жылы табиғат қорғау заңдарының сақталуы бойынша 15 мыңнан астам тексерулер жүргізіліп, 13 мыңнан астам заңбұзушылық фактілері тіркеліп, 4,3 миллиард теңге қаржы мемлекет қоржынына түссе, оның көпшілігі әртүрлі деңгейдегі соттардың шешімімен мемлекет бюджетіне түсті. Мысалы, тек қана ауданаралық экономикалық соттың шешімдерімен өңір экологиясына өрескел залал келтір­гендері үшін шетел мұнай компанияларынан 2005 жылы 740 миллиондай теңге мемлекет пайдасына өндірілсе, 2006 жылы 1 миллиардтай теңге, ал 2007 жылдың 4 айында 2 мил­лиард 500 миллиондай теңге көлемінде айыппұл са­лынды. Әрине бұл экологияға келген залалды жоюға бағыт­талған аз ғана дәрменсіз қимыл. Оның өзінде облыстық бюджетке өндірілген ақшаның шамалы ғана бөлігі түседі, яғни жергілікті экология мен халықтың ахуалын жақсартуға түсу керек қаржының өзі өзімізге жөнді бұйырмайды. Бұл да шешімін таба алмай келе жатқан мәселелердің бірі.

Табиғатты тонауға ұшыратқандар

Облыстағы қарағайлы, қалың ағашты ор­манның жағ­дайы бір оңалмай-ақ қойды. Қазір қалтасы қалың ұры­лар­дың көзі жүз жылдық қарағайлары сыңсыған Шалдай ормандарына түсіп, “ерекше” құмартып тұр. Соңғы сегіз айдың ішінде 55 эшелон қарағайды тиеп әкетсе, өткен жылы 14 мың текше метр ағаш ұрланып­ты. Бұл мыңға жуық вагон болатындай ағаш қол­ды болды деген сөз. Қа­рағайларды үсті-үс­тіне тиеп әкетіп жатса да, мыңқ етпей кабине­тінде отырғандар сегіз айдың ішіндегі заңсыз ұр­ланған ағаштардың 55 эшелонға жеткені туралы мәліметті беруді ғана білетін секілді. 2007 жылдың бірінші жарты­сында ғана қара­ғайларды тиеп әкеткен 86 оқиға тіркелген.

“Ертіс орманы” мемлекеттік табиғи резерва­тына Шалдай және Бесқарағай орман шаруа­шылықтары қарайды. Республикалық маңызға ие орман алқабы 200-ден астам шақырымды алып жатыр. Орман өрті мен ағаш ұрлығы жағынан алда тұрған атышулы Шалдай орман шаруашылығы 143 мың гектар жерді қамтитын болса, оның 119 гектары қылқан жапырақты ағашы сыңсыған қалың орман болып саналады. Былтырғы жылғы болған алапат өрттердің кесірінен резерваттың 7298 гектар жері жанып кетті. Ал, табиғат байлығына емін-еркін балта шауып сайрандап жүргендердің “пайдасы­нан” түскен көрсеткіштің өткен жылмен салыс­тырғанда екі есеге өскені облыс әкімінің орын­басары Төлеген Бәсте­нов басқарған үйлестіру кеңесінің отырысында айтылды. Облыс әкімі Қайрат Нұрпейі­совтің өзі басқаратын бұл кеңес жергілікті жердегі орман шаруашылығына жауапты басшылардың сылбыр жұмыстарымен ештеңе шығара алмай отырғандарын білгеннен кейін барып қолға алынып еді. Орман және аңшылық шаруашылығы облыстық аумақтық басқармасының бастығы Тасан Садықов, “Ертіс орманы” табиғи резерваты мемлекеттік мекемесінің  бас директоры Аманкелді Сыздықов дегендерді табиғат байлығын лайықты қорғауға жауапты қызметтерге не үшін тағайындағандары да түсініксіз, жел соқпаса шөптің басы қимылдамайды, сондықтан атқарып отырған жұмыстары “күмәнді” екі бастық та облыс әкімі тарапынан қатты сынға алынды. Қазіргі күндері орманды “қорғамақ” болып келген бұл адамдардың  арасында өздері бұрын ағаш ұрлығымен айналысып, зәулім сарай үйлер тұрғызып, байығандар да бар көрінеді.

Орманды алқаптар мен жасыл желектер заңсыз ота­лып, ұстағанның қолында, тістеген­нің аузында кетіп жа­тыр. Таби­ғат байлығы, қаншама жылдар бойы жайқалып тұрған ел игілігі заңсыз дүлей бизнестің, дөкейлердің сықыр­лаған “жа­сыл қағаз­дарының” құрбанына айналуда. Орман, қарағай, ағаш, табиғат байлығы деген ұғымдарға бас игілері келмей жүрген басшы­лар­дың орнына ел игілігін өз байлығы көретін орманшыдан шыққан жанашыр басшылар керек екенін бүкіл ғұмырлары орман ішінде өткен екі орманшының бірі айтады. Орман ішінде өспеген, тәжіри­бе­сіз жаңа бастық А.Сыздықов келгелі мәселе тіпті ушығып, жұмыс алға баспай отырғаны да кеңес барысында сөз болды. Өрт­тен-өрт, ұрлықтан-ұрлық.

Орман шаруашылығындағы осындай заңсыздықтар­ға жауапты тұлғалардың қатысы бар екені де өтірік емес. Қолында ақшасы, билігі, “қорғаушылары” жоқ қара­пайым адамдар вагондар емес, қол арбаға салып та ағаш ұрлай алмайды. Оған үйлестіру кеңесінде сөз болған мы­на бір жағдай дәлел бола алады. Биыл Шалдай орма­нында “джип” көлігі бастап әкелген 15 КамАЗ екі күн бойы ешкімнен қорықпай қарағай кесумен айналысқан. Ағаштарды тиеп алып, “джип” мінгендер орман қызметкерлерін соққыға жығып кете барған. Бұл жағдай облыста отырған орман шаруашы­лығына жауапты деген басшылардың әлгі “джип” мінгендермен сыбайлас екендігінің бір шетін көрсетіп тұрғандай. Дер кезінде “джип” мінгендерді тоқтатуға келе алмаған құқық қорғау орындары қызметкерлерінің жоғарыдан түскен бұйрыққа бағынып, шарасыз қалғандары айтпаса да түсінікті. Керісінше, 15 мәшине ағашты тиеп жатқан “дөкейлерді” ұстауға келгенде полицияның қолын байлап отырған облыстағы орман шаруашылығына жауапты басшылар орындарынан алынуы керек еді. Біз үйлестіру кеңесінің келесі отырысынан орманды қорғауда дұрыс жұмыс жүргізетін кемелді шешімдер, жауапты адамдарға қатаң шаралар  қолданатын талаптар болуын күтеміз.

Фарида БЫҚАЙ. Павлодар облысы.

Тоғай отынға айналып барады

Қызылорда облыстық орман және аң шаруашылығы аумақтық басқар­ма­сының мәліметі бойынша, өңірдегі 6585,6 мың гектар мемлекеттік орман қоры жерінің 3070,6 мың гектарын орманды алқаптар құрайды екен. Осыншама алқапты ұдайы қорғап отыру оңай шаруа емес. Сондықтан сала мамандары осы мақсатта күндіз-түні жұмыс жасап келеді. Солай бола тұра, орманды алқаптарға залал келті­рушілердің тізбегі түгесіле қоятынға ұқсамайды. Бір ғана өткен жылдың ішінде орманшылар өңірдегі өсімдік­тер мен жануарлар дүниесін пайдала­нушыларды анықтау үшін 154 мәрте тексерулер мен рейдтер жүргізіп, олар­да 126 табиғат қорғау заңына қай­шы әрекеттердің орын алғанын анықтады. Бұлардың арасындағы 31 дерек ерекше қорғалатын аумақтар­дан көрініс көрсетті. Осы тексеру­лердің нәтижесі орман алқаптарына 52 млн. 112,3 мың теңгенің зияны жа­салғанын байқатты. Бұл айып пұлдар­дың 21 млн. 11,4 мың теңгесі осы күн­ге дейін өндіріліп, бюджетке түсі­ріл­ген. Сол сияқты жекелеген заң бұзу­шы­ларға 284,7 мың теңге айып­пұл салынып, оның 165,8 мыңы өнді­ріліпті.

Облыс аумағындағы орманды ал­қап­тарға зиян келтірушілердің денін мұнай компаниялары мен басқа да өндірістік кәсіпорындар құрайды. Өт­кен жылы осындай 11 мұнай кәсіп­орны заңсыз әрекеттері арқылы көзге түскен. Атап айтқанда, “Даңқ” ЖШС – 19 гектар, “Мелиоратор” ЖШС – 17 гектар,  “Саут-Ойл” – 11 гектар, “GNPC Айдан мұнай” АҚ – 2 гектар, “ҚОР” АҚ – 2 гектар жердің сексеуілін жойып жіберген. Қоршаған ортаға келтірген осы залалдары үшін бұл мұнай компанияларына 1521,6 мың теңге айыппұл салынып, өндіріліп алынды.

Басқарма мамандары облыстық табиғи ресурстар және табиғат пайдалануды реттеу департаментіне қарасты орман және жануарлар дү­ние­сін қорғау жөніндегі мемлекет­тік мекеменің орман кодексі талаптарын өрескел бұза отырып, 81,7 гектар жерді пайдалануға беріп қойғанын анықтады. Осы рұқсат негізінде орман қоры жерінің 23 гектары заңсыз пайдаланылып, 10 кірпіш құю зауытының алаңсыз жұмыс істеп келгені аян болды. Бұлардың бәрі жұмыс өрістерін заңсыз өркендетіп келгендіктен, бірден тоқтатылды. Осы үшін қалалық орман және жануарлар дүниесін қорғау мекемесіне 154500 теңге айыппұл салынды.

Үкіметтің арнайы қаулысымен сексеуіл ормандарында санитарлық мақ­саттан басқа кесудің барлық тү­ріне тыйым салынған. Соған қара­мас­тан облыс көлемінде әлде де же­ке­леген азаматтардың сексеуіл оты­нын заңсыз дайындау фактілері азай­май келеді. Өткен жылы осындай 46,0 текше метр сексеуіл отынын құжат­сыз алған 26 адам қолға түсті. Оларға 191,5 мың теңге айыппұл салынды. Жалпы, облыста сексеуіл орманда­ры­ның көлемі 2678,9 мың гектар болса, оның қоры 5929,6 мың тек­ше метрді құрайды. Өкінішке орай, осы сексеуілді алуға болмайтынын біле тұра пайда қуған көптеген аза­маттар заң талаптарын аттап кетуге қымсынбай бара береді. Сөйтіп, жаңа өсіп жетіліп келе жатқан жас өскінді аяусыз сындырып, оның ор­нын талқандап кетеді. Егер сек­сеуіл­дің өсіп, қалыптасуы үшін кем дегенде 50 жылға жуық уақыт керек екенін ескерсек, бұл әрекеттердің табиғатқа қаншалықты қиянат екенін пайымдау қиын емес.

Бүгінде сексеуіл отынын алу­шы­лар қулыққа көшкен. Олар сек­сеуілді көлік қорабының астыңғы жағына салып тастап, бетін көбіне жыңғылмен немесе жиде-тал оты­ны­мен жауып алады. Сосын сол отынды қара базарға әкеліп сатып, пайдаға қарық болып қалады. Өйткені, тап осылай дайындалған отынның бір көлігі жиырма мың теңгеден түспейді. Айналып келгенде, орман қорларына осылай қыруар зиян келтіріліп жатыр.

ЭКОЛОГИЯ ҚҰҚЫҒЫНЫҢ ҰҒЫМЫ

       Қоршаған табиғи ортаны қорғау және табиғи ресурстарды тиімді пайдалану — коғамның экономикалық даму барысын жетілдірудін міндетті шарты. 
Біздің елімізде табиғатты қорғау және оның байлықтарын тиімді пайдалану коғамның дамуының конституциялык қағидаларына енгізілген, ол әрбір адамның парызы ретінде жалпы-мемлекеттік, жалпыхалықтық міндет болып табылады. 
Экологиялык құқық — бұл осы кезең мен болашактын адамдардың мүдделері үшін коғам мен табиғат аясындағы қарым-катынасқа байланысты коғамдық қатынастарды ретгейтін жана құкык салаларының бірі болып табылады. «Экология» — бұл біздің жалпы және жалғыз үйіміз — «Жер» туралы ғылым. 
Алғашқы рет бұл ғылыми терминді 1866 жылы неміс ғалымы Геккель ұсынып және ұзак уақыт бойы тек биология ғылымы негізінде тар аяда колданылды. Ол өзінін әйгілілігіне XX ғасырдың екінші жартысында ие болды, өйткені тура осы кезден бастап адам мен орта және қоғам мен табиғат арасындағы қатынастар шиеленісе түсті. Экология — тірі организмдер мен олардың өмір сүру негізі қоршаған табиғи орта арасындағы қарым-катынасты анықтайтын ілім ретінде колданылады. 
Табиғат — санада және санадан тыс жүретін объективті анықтылық және адам жаратылысының өмір сүру ортасы. Ол адамға байланысты негізгі 3 түрлі қызметті атқарады: 
1. Жердегі өмірге кажетті биологиялық жағдайды қамтамасыз ететін экологиялық қызмет; 
2. Адамдардың материалдық кажеттіліктерін қанағаттандырудың қайнар көзі болып табылатын экономикалык кызмет; 
3. Адамның жан дүниесінің қалыптасуына әсер ететін негіз — құлықтылык қызмет. 
Адам — табиғаттың эволюциялық даму нәтижесінін өнімі. Табиғатқа қатынасына байланысты ол — оның әсерін байқайтын, өмірдің жаратылысынан тәуелді болатын, оны қоршаған ортаның объектісі ретінде және табиғи ресурстарды пайдаланатын, өзінің шаруашылық қажеттіліктерін шешу үшін табиғатты бейімдеуші субъект ретінде танылады. 
Қоғам мен табиғаттың өзара байланысы негізі 2 нысандағы қоғамдық қатынастар негізінде — табиғат ресурстарын пайдалану мен табиғатты қорғауда көрініс табады. Табиғат ресурстарын пайдалану — материалдық қажеттіліктерді қанағаттандыруға бағытталған қоғамнын экономикалық мүддесімен анықталады. Табиғатты қорғау — қазіргі кезең және болашак ұрпақтар үшін коршаған табиғи ортаның сапасымен байланысты қоғамның экологиялық даму мүддесі болып табылады. Бірақ, тірі организмдердің (соның ішінде адамның да, қоғамның да) жалпы қоршаған ортамен емес, табиғи ортамен байланысты екендігін де көрсету керек. Сондықтан, экологияны сөзбе-сөз түсіну үшін,тек табиғи ортамен ғана өзара қарым-қатынас болған жағдайды айту керек. Міне тек осы жерде ғана табиғатты дамыту (жақсарту) туралы, экологиялык заңдарды сақтауға аса назар аудару керек. Қоршаған ортада — бұл әлеуметтік экологияның заты емес. Әлеуметтік экологияға, оның құрамдас бөлігі ретінде құқықтык экология кіреді. Құқықтық экология деп — қоғам мен табиғаттың өзара байланысынан туындайтын коғамдық (экологиялық) қатынастарды реттейтін нормалардың жиынтығын айтамыз. Құкықтық экологияның анықталуының бірі болып, экология құқығы танылады. Экология құқығы — бұл қазіргі және болашақ ұрпақ үшін коршаған табиғи ортаны тиімді пайдалану мен корғауға байланысты қоғам мен табиғаттың карым-қатынасын анықтайтын қоғамдық (экологиялық) қатынастарды реттейтін нормалардың жиынтығы. 
Мемлекеттің экологиялық қызметінің дамуы — экология қүкығы деген атқа ие болған жаңа қүқықтык бірліктің кұрыл-уына алып келді. Құқық саласының құрылу процесі объективті түрде негізделінеді, яғни табиғатты қорғау немесе коршаған ортаны қорғау туралы басты реттеуші заңньщ болуы және бол~ мауына байланысты емес. Бұндай заңның түрлерінің болуы берілген бірлестіктің ішкі даму процестерінің нәтижесі болып табылады, егер оның өмір сүруі халықтың түбегейлі кажеттіліктерінен туындайтын болса. 
Экология құқығы, құқык саласы ретінде біздің ортақ үйіміз өмір сүру мүдделері үшін коғам мен табиғат арасындағы үйлесімді байланыстарға жету мақсатында экологиялык қоғамдық қатынастарды жүзеге асыратын арнайы тәсілдерді реттейтін құкықтық нормалардың жүйесін құрайды. 
Кез келген жүйе — біріккен, жүйе құрайтын факторларды ретке келтіруші көптеген элементтерден тұрады. 
Экология құқығының әдістері — қоғам мен табиғат арасындағы үйлесімді байланыска жетуге бағытталған, олар табиғатқа да, коғамға да катысты зандылықтардың құкықтык, реттелуінің сақталуына негізделеді. Экология құқығы 3 негізде окытылады: пән ретінде, сала ретінде, ғылым ретінде. 
Экологая құқығы сала ретінде — экологиялык құкықты сала, пән ретіндегі танудың ғылыми ілімдерінің жүйесін құрайды. Экологиялық құқыкты — құқык саласы ретінде тану үшін біз белгілі бір зандарға жүгінеміз, оның нормаларына түсінік береміз. 
Экологиялық құкықты оқу пәні ретінде біз, теориялык және тәжірибелік сұрақтарын камтитын оқыту әдістемесіне және де кұқық нормалары мен олардың тәжірибе жүзінде жүзеге асыру қажеттілігін білуге мән береміз.

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ АЗАМАТТАРЫНЫҢ ҚОЛАЙЛЫ ҚОРШАҒАН ОРТАҒА ҚҰҚЫҒЫ

        Азаматтардың қолайлы қоршаған ортаға құкықтары — Қазақстан Республикасындағы жалпы табиғатты пайдалану құқығының негізгі бөлігі және азаматгардың денсаулығын сақтауға байланысты конституциялық құқықтардың құрамдас бөлігі болып табылады. 
ҚР-ның Конституциясы бойынша азаматтардың құқықтары табиғатты корғауға байланысты тазарту шараларын кең түрде жүргізумен қамтамасыз етіледі. 
Қоршаған ортаны тазарту — адамның өмір сүру ортасының сапасы мен адамның денсаулығы үшін шаруашылык кызметтердің зиянды салдарын жою және ескертуге бағытталған техникалық ұйымдастырылған, құқықтық, санитарлық-гигиеналық шаралардың жиынтығын құрайды. Азаматтың қолайлы қоршаған ортаға құқыктарының объектісі болып, табиғи ресурстар табылады: таза атмосфералық ауа, су, табиғи аймақтар, ормандар, ұлттық табиғи парктер, рекреациялық аймақтар, санаториялык-курорттық орындар, т. б. Азаматтардың бұл құкықтары Қазақстан Республикасының зандарында ары қарай дамуы көзделген. Азаматтардың қолайлы қоршаған ортаға құқықтарына — адамдар және оны қоршаған орта үшін зиянды салдарын төмендетуге және ескертуге, халықтың демалысқа, еңбек пен тұрмысты жақсарту шарттарына, қоршаған ортаны жақсартуға бағытталған мемлекеттік органдардың, кәсіпорындардың, мекемелердің, ұйымдардың және басқа да қоғамдык ұйымдардың санитарлық-гигиеналық шараларды жүргізу міндеттілігі сәйкес келеді. 
1997 жылы 15 шілдеде қабылданған «ҚР-ның қоршаған ортаны қорғау туралы» заңының 5-бабына сәйкес, азаматтардын. қоршаған ортаны қорғауға байланысты құқықтары мен міндеттері көрсетілген. 
Әрбір азаматтың және ҚР-ның аумағында тұратын азаматтығы жоқ адамдардың, сондай-ақ шетелдіктердің өз өмірі мен денсаулығына қолайлы қоршаған ортаға, оның жай-күйі туралы дұрыс ақпарат алуға, қоршаған ортаны қорғау туралы зандардың бұзылуы салдарынан өз денсаулығы мен мүлкіне келтірілген залалдың өтеуін алуға құқы бар. 
Азаматтардың: 
— белгіленген тәртіппен табиғи ресурстарды пайдалануға, оларды корғау және толықтыру жөніндегі шараларды жүзеге асыруға, қоршаған ортаны қорғау мен сауықтыруға катысуға; 
— қоршаған ортаны қорғайтын қоғамдық бірлестіктер мен қоғамдық қорлар құруға; 
— қоршаған ортаны қорғау жөніндегі жиналыстарға, митингілерге, пикеттерге, шерулер мен демонстрацияларға, референдумдарға қатысуға; 
— коршаған орта мәселелері бойынша мемлекеттік, органдар мен ұйымдарға хаттар, шағымдар, арыздар мен ұсыныстар беруге және оларды карауды талап етуге; 
— коғамдық экологиялық сараптама өткізу туралы ұсыныс жасап, оған қатысуға; 
— кәсіпорындарды, құрылыстар мен экологиялық жағынан зиянды әсерге де объектілерді орналастыру, салу, кайта құру және пайдалануға беру туралы, сондай-ак занды және жеке тұлғалардың қоршаған орта мен адам денсаулығына теріс ықпал ететін шаруашылық және өзгеде қызметін шектеу, тоқтата тұру және тоқтату туралы шешімдердің әкімшілік немесе сот тәртібімен күшін жоюды талап етуге; 
— айыпты ұйымдарды, лауазымды адамдар мен азаматтарды жауапқа тарту туралы мәселелер қоюға, қоршаған ортаны қорғау туралы заңдардын бұзылуы салдарынан өз денсаулығы мен мүлкіне келтірілген залалдың өтелуі туралы сотка талап арызы беруге; 
Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі заңдарды бұзғаны үшін заң алдындағы жауаптылық 
Қазакстанда экологиялық заңдардың бұзылуы кең тараған. Қоршаған ортаны корғауға байланысты мемлекет белгіліген ережелерді бұзу заң бойынша жауапкершілікке соқтырады. Өкінішке орай, елімізде экологиялык заңдарды бұзатын жағдайлар жиі кездеседі. 
Экологиялык құқық бұзушылық дегеніміз — жеке және заңды тұлғалардың (мекеме, ұйым, ұжым), мемлекеттің экологиялык кұкыктары мен заңды мүдделеріне қол сұғатын, сонымен бірге коршаған табиғи ортаға зиян келтірудің нақты қаупін тудыратын кінәлі, құқықка қайшы келетін әрекет немесе әрекетсіздік түріндегі іс-қимыл. 
Экологиялық кұкык бұзушылық белгілерін қарастырайық: 
> Құқық бұзушылық кінәсінің болуы. Кінә — ол құқық бұзушынын жасаған кұкыкка карсы әрекетіне психикалық қатынасы, ол касақана не абайсызда болуы мүмкін. Мысалы, заңсыз аңға шығу, ормандағы ағаштарды заңсыз кесу тек қасаканалы болады, ал судың, жердің, ауаның ластануы абайсызда болуы мүмкін. 
> Құқық бұзушының құқыққа қарсы мінез-құлқы. Бұл экологиялық нормалардын және баска да заңдардың бұзылуын білдіреді. 
> Экологиялық құқық бұзушылыктың қоғамға қауіптілігі коршаған табиғи ортаға, жеке және заңды тұлғалардың, мемлекеттің экологиялық құқықтары мен заңды мүдделеріне келтіретін нақты зиянның болуы немесе келтіру қаупінің болуын қарастырады. 
> Құкыкка қарсы әрекет пен келтірілген зиян арасындағы себепті байланыстың болуы. 
> Кұкык бұзушыға заңды жауаптылык шараларын қолдану, яғни жазалану белгілері қолданылады. 
Экологиялық құқық бұзушының жасалған уақытта, әдетте, қоршаған ортаға, адамдардың өмірі мен денсаулығына, экономика мүдделеріне көп аспектілі зиян келтіріледі. Экологиялык зиянның болуы экологиялык құқык бұзушылықтың болуына парапар келеді. Бұл зиян бірден байкалмай, ұзак уакытқа созылуымен ерекшеленеді. Сонымен катар қоршаған ортаға келтірілген зиянның орнын толтыру мүмкін емес. Экологиялык зиян табиғаттың жай-күйінің өзіне әсер етеді. 
Экологиялық кұкық бұзушылық жасағаны үшін жауаптылық 16 жастан басталады. Кейбір кезде, мысалы, мемлекет корғауындағы табиғи кешендер немесе объектілерді касакана жойғаны немесе бүддіргені үшін 14 жастан басталады. 
Экологиялық кұкык бұзушылық әр түрлі болады. Олар келтірілген зиянның сипатына қарай мынадай түрлерге бөлінеді: 
> қоршаған табиғи ортаны және жекелеген табиғи объектілерді (орман, су, жер койнауы және т.б.) ластау; 
> табиғи объектілерді бүлдіру, бұзу, жою (жерді бүлдіру, Қызыл Кітапқа енгізілген жануарларды жою, орманды ағын сулармен қүрту және т.б.); 
> табиғи корлардың азып-тозуы; 
> табиғи ресурстарды тиімсіз (мақсатсыз) пайдалану (мысалы, суды ысырапсыз пайдалану жөне т.б.). 
Экологиялык кұқық бұзушылық жасағаны үшін оның артынан әкімшілік, қылмыстық, азаматтық құқықтық, тәртіптік және материалдық жауаптылық басталуы үшін. 
Әкімшілік жауаптылықтың басталуына әкелетін экологиялық құкық бұзушылықтың тізімі Әкімшілік құкық бұзушылық туралы кодексте белгіленген. Оған мыналар жатады: табиғи ресурстардың, қоршаған ортаның ластануы, азаюы; табиғи ресурстардың бүлінуі, жойылуы; кәсіпорын, құрылыс ғимараттарын және басқа да объектілерді жоспарлау, орналастыру, салу, қайта өндеу және пайдалануға дайындау, пайдалану кезінде экологиялық талаптарды бұзу. Мұндай істерді соттар, ішкі істер органдарында, Мемлекеттік өртке қарсы қызмет органдары, Қазақстан Республикасының Табиғи ресурстар және қоршаған ортаны корғау министр-лігі органдары және т.б. карастырады. Осыған байланысты жазалар (санкциялар) қолданылады: айыппұл төлейді, ескерту жасайды және мүлкін тәркілейді. 
Қоршаған табиғи ортаға келтірілген зиян үшін жауаптылықтың ең қатаң түрі қылмыстық жауаптылыққа тарту болып табылады. Экологиялық қылмыс жасағаны үшін қолданылады. Экологиялық кылмыстардың барлық түрі Қазакстан Республикасының Қылмыстьщ кодексінде көрсетілген. Олар мыналар: атмосфераны ластау, теңіз айлағын ластау, жерді бүлдіру, заңсыз аң аулау, атом энергетика объектілерінде қауіпсіздік ережелерін бұзу, экоцид және т.б. қылмыстар. 
Экоцид — өсімдік немесе жануарлар әлемін жаппай кыру, атмосфера, жер және су ресурстарын уландыру, сонымен қатар экологиялык апаттарды тудыратын немесе себепші болатын әрекеттерді жасау. 
Азаматтық-құқықтық жауаптылық азаматтарға экологиялық зиянның орнын толтыру үшін ақшалай немесе мүліктік айыппұл салуды көздейді. Ол кінәліні кылмыстык, әкімшілік немесе баска да жауаптылықка тартуға қара-мастан бастала береді. 
Тәртіптік жауаптылыққа— кәсіпорындарда табиғатты корғау шараларын өткізуге жауапты және өзіне жүктелген міндеттерді орындай алмайтын лауазымды кызметкерлер тартылады. 
Материалдық жауаптылық деп кәсіпорын қызметкері өзіне жүктелген еңбек міндеттерін дұрыс орындамағаны нәтижесінде оның кінәсінен кәсіпорынға келтірілген мүліктік зиянды өндіруді айтамыз. 
Сонымен, экологиялык мәселелерді бірігіп шешу қажет. Табиғаттың ластануы, бүлінуі аясындағы өзекті мәселелерді тек мемлекеттер мен халыкаралык ұйымдар бірлесе отырып қана шеше алады. 
Жылдан жылға экологиялык кылмыстар мен өзге де құқық бұзушылыктар саны өсуде. Олардың коғамдық қауіпсіздік жағдайына ықпалы да жоғарылап бара жатыр. Экология саласындағы кылмыстар елдің экономикасына ғана зиян келтіріп коймай, сондай-ақ адам тіршілігіне биологиялық негізін жояды. 
Әрдайым экологиялық құқық бұзушылықтың салдары экологиялық-құқыктық жауаптылықка әкеліп соқтырып отырады. Мұндай жауаптылықтың бес түрі бар — әкімшілік, қылмыстык, азаматтық-құкықтық, тәртіптік. материалддық жауаптылықтар.

Экология құқығының объектілері

Табиғатта Күн, оның сәулесі, Ай, оның жарығы, алып су қоймалары (мұхит, Каспий сияқты теңіздер), олардың табаны, минералды заттары, жануарлар мен өсімдіктер дүниесі, Арктика мен Антарктида, жел және басқа байлықтар бар. Егер мемлекет сондай су қоймаларының жағасында болса, континентті қайраң аумағында олардың жер қойнауын, жануарлар мен өсімдіктер дүниесін гайдалану құқығына ие бола алады. Ал алып су қоймаларындағы Арктика мен Антарктидадағы табиғат байлықтарын пайдалану тек халықаралық келісім бойынша жүргізіледі.

Мемлекет аумағындағы табиғат байлықтары дүние жүзі немесе Жер шары байлықтарының иемденген бір бөлігі болғандықтан, оларды табиғи ресурстар дейміз.
Экология құқығының объектілері айналадағы табиғи ортаны құрайтын, адамның тіршілік қажеттіктеріне жұмсалатын табиғи ресурстар мен адамның экологиялық денсаулығы мен өмірі.
Қазақстан Республикасының табиғи ресурстарына мемлекет аумағындағы жер, жер қойнауы, су, орман, атмосфералық ауа, жануарлар мен өсімдіктер дүниесі, табиғаттың көрікті жерлері мен ескерткіштері және басқа осы сияқты байлықтар жатады.

2. Экология құқығының принциптері
Экология құқығының принциптері - мемлекет, қоғам, кәсіпорындардың, өкімет орындарының, ұйымдардың және басқа құрьшымдардың, лауазымды адамдар мен азаматтардың экологиялық құқықтық қатынастардағы түпкі бастамасы.
"Қазақстан Республикасында айналадағы табиғи ортаны қорғау туралы" заңында айналадағы табиғи ортаның жай-күйіне ықпал ететін шаруашылық, басқару және өзге де қызметті өкімет органдарының, министрліктер мен ведомстволардың, кәсіпорындар, мекемелер мен ұйымдардың, сондай-ақ азаматтардың мынадай принципте жүзеге асыруын қарастырған:

3. Табиғи ресурстарды пайдалану құқығы
Табиғи ресурстарды пайдалану - қоғам мен табиғат арасындағы негізгі қатынастар. Онда қоғам мүшелері - адамдар өздерінің экологиялық, экономикалық, мәдени-сауықтыру, эстетикалық қажеттіктерін өтеу үшін табиғат объектілерін белгіленген тәртіп бойынша пайдаланады.
Қазақстан Республикасында "Айналадағы табиғи ортаны қорғау туралы" заңда табиғатты пайдалану ұғымын кеңінен қолданады. Ал, шын мәніңде, онда табиғи ресурстарды пайдалану жөнінде сөз болады. Оны табиғи объектілердің құқықтық жағдайы, аталған заңның табиғи ресурстарды пайдалануға беру ережелері айқывдайды.
Табиғи ресурстарды пайдалану құқығы заңдарда жан-жақты қарастырылған. Онда табиғи ресурстарды пайдалану оларды қорғаумен тығыз байланысты болғандықтан, табиғатты қорғау, соның ішінде табиғатты пайдаланушылардың оны қорғау міндеттері де қамтылды.
Бұл табиғатты қорғау заңдарының ғана емес, ол Қазақстан Республикасы Конституциясының да талабы.

4. Табиғи ресурстарды пайдалану мен айналадағы табиғи ортаны қорғауды мемлекеттік басқарудың түсінігі мен қызметі
Табиғаттың негізгі ресурстарын пайдалану мен айналадағы табиғи ортаны қорғауды мемлекеттік басқару - қоғамды әлеуметтік басқарудың бір саласы, яғни ол мемлекеттік экологиялық басқару болып табылады.
Экология саласындағы мемлекеттік қатынастарды басқаруға негіз болагын үш жағдай бар.
Б і р і н ш і - Қазақстан Республикасы - табиғи ресурстардың жеке дара меншік иесі.
Е к і н ш і - Қазақстан Республикасы - халықтың ресми өкілі.
Ү ш і н ш і - айналадағы табиғи ортаны қорғау, оның адамның өмірі мен денсаулығына қолайлы болуын қамтамасыз ету қызметін атқаратын мемлекет, оның органдары мен лауазымды адамдары заң жүзіндебелгіленген өкілеттіктері шегінде жүзеге асыру құқына ие болады.
Мемлекеттік экологиялық басқару табиғи ресурстарды - жер, су, орман, жер қойнауы, жануарлар мен өсімдіктер дүниесінің қорларын дұрыс пайдалануы, қорғалуы, табиғи ортаның, оның адам өмірі мен денсаулығына қолайлы болуы саласындағы бағдарламалардын, жоспарлардың және шаралардың орындалуын ұйымдастыру, іске асыру болып табылады.

6. Экология заңдарын бұзудың түсінігі мен белгілері
Экология заңдарын бұзу - белгіленген экологиялық тәртіпті бұзатын және табиғи ортаға зиян келтіретін заңға қайшы келетін кінәлі әрекет немесе әрекетсіздік.
          Экологиялық тәртіп - адамның өз өмірі мен денсаулығы үшін айналадағы табиғи ортаның қолайлы болуына құқығын қамтамасыз етудің, қазіргі және болашақ ұрпақтың мүдделері үшін айналадағы табиғи ортаны қорғаудың, адам қызметінің осы ортаға зиянды ықпал жасауына жол бермеудің, табиғи тепе-теңдікті сақтау мен табиғатты ұтымды пайдаланудың ережелері мен негізгі түпкі бастамаларының (принциптерінің) жүйесі.

Қорытынды
 

      Айрықша қорғауға алынған табиғат объектісі бұл шаруашылықтың барлық түрлеріне жол бермеу, адам қызметінің теріс әсерін тигізбеу және табиғи қалпында сақтау мақсатында мемлекет қарамағындағы кешенді немесе жеке түрде құқықтық қорғауға алынған айналадағы табиғи ортаның бір бөлігі.
 

     Бұл анықтама бойынша айрықша қорғалатын объектілер, біріншіден, табиғат үшін қажетті болуы керек, екіншіден, олар шаруашылық объектілері болмауға тиіс, үшіншіден, кешенді немесе жеке болуы мүмкін, төртіншіден, мемлекет қарамағында болуы, бесіншіден, олар жөнінде өз алдына ерекше қорғау ережелері болуы қажет.