Қазақстанның қорықтары мен қорықшалары

Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым Министрлігі

 

 

 

Қарағанды Мемлекеттік Техникалық университеті

 

 

 

РЕФЕРАТ

 

 

Тақырыбы: Қазақстанның қорықтары мен қорықшалары.

Табиғи ұлттық саябақтар

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Тексерген: Әуелбекова А. Ж.

Орындаған: Барыс Н. Б.

 

 

 

                                       

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қарағанды - 2015

МАЗМҰНЫ

 

1. КІРІСПЕ

2. НЕГІЗГІ  БӨЛІМ

2.1 Қазақстандағы қорықтар

2.2 Қазақстандағы ұлттық саябақтар

2.3 Қазақстандағы заказниктер мен карағайлылығы

3. ҚОРЫТЫНДЫ

4. ӘДЕБИ ШОЛУ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Кіріспе

Мемлекеттік табиғи қорық қоры - қоршаған ортаның табиғи эталондар, реликтілері, ғылыми зерттеулерге, ағарту білім беру ісіне, туризмге және рекреацияға арналған нысандары ретінде экологиялык, ғылыми және мәдени жағынан ерекше құнды, мемлекеттік қорғауға алынған аумақтарының жиынтығы. Қорықтардың басты мақсаты - табиғи ландшафтылар эталонын мұндағы тіршілік ететін өсімдіктер мен жануарлар дүниесімен коса сақтау, табиғат кешендерінің табиғи даму заңдылықтарын анықтау. Соңғысы адамның шаруашылық әрекетінен табиғатта болатын өзгерістерді болжау үшін аса қажет. Қазақстан қорықтар саны жөнінен ТМД-ға кіретін республикалар арасында 16-шы орын алады. Дегенмен, республика жерінің көлеміне шақканда корықтар үлесі жөнінен 13-ші орында. Бұл Қазақстан секілді ұлан-байтақ республика үшін қорықтар көлемінің әлі де болса аз екендігін көрсетеді. Қазіргі кезде нақты 10 қорық жұмыс істейді. Қазақстандағы қорықтардың барлық ауданы 1 610 973 га. Бұлар, әрине, Қазақстан табиғатының алуан түрлі табиғат жағдайларын толық көрсету үшін жеткіліксіз. Сондықтан болашақта ғалымдардың, табиғатты қорғау коғамы өкілдерінің ұсынуымен тағы 15 қорық ұйымдастырылмақшы.

Қорық – аумағындағы барлық табиғи кешен толығымен шаруашылыққа пайдаланылудан алынған және үкіметтің қорғауында болатын жер не су кеңістігі типтік, сирек кездесетін және бірегей табиғи кешендерді бүкіл компоненттерінің жиынтығымен қоса, сол қалпында сақтауға арналған, арнайы қорғау режимі бекітілген ерекше қорғалатын табиғи аумақ. Қорықтың негізгі міндеті – қорғауға алынған табиғат кешенін (эталондық табиғи экожүйелерді), сондай-ақ, осы аумаққа тән организмдердің гендік қорын сақтау және қалпына келтіру, табиғи құбылыстардың даму заңдылықтарын ғылыми тұрғыдан кеңінен зерттеу. Қорық аумағын шаруашылық мақсат үшін пайдалануға болмайды. Қорық қорғалатын аумақ қана емес, сонымен қатар табиғатты қорғау жөніндегі мемлекеттік ғылыми мекеме болып табылады. Мұнда жабайы хайуанаттарға санақ жүргізу әдістері, оларға әсер ететін факторлар анықталып, саны сиреп бара жатқан жануарлар мен қоры азайып кеткен өсімдік түрлерін қалпына келтіру мәселесі терең зерттеледі. Қорықтағы табиғи ресурстарды сақтаудың жолдары белгіленеді.

Қазақстанда  мынадай қорықтар бар:   

• Ақсу-Жабағылы қорығы
• Алматы қорығы
• Барсакелмес қорығы
• Қорғалжын қорығы
• Марқакөл қорығы
• Наурызым қорығы
• Үстірт қорығы
• Алакөл қорығы
• Батыс Алтай қорығы
• Қаратаут қорығы

 

 

 

 

 

 

Негізгі бөлім

Қазақстан қорықтарының тізімі

Мемлекеттiк табиғи қорық — табиғат қорғау және ғылыми мекеме мәртебесi бар ерекше қорғалатын табиғи аумақ, оның қызметiнiң мақсаты өзiнiң аумағындағы табиғи процестер мен құбылыстардың табиғи барысын, өсiмдiктер мен жануарлар дүниесi объектiлерiн, өсiмдiктер мен жануарлардың жекелеген түрлерi мен қауымдастықтарын, әдеттегi және бiрегей экологиялық жүйелердi сақтау мен зерделеу және оларды қалпына келтiру болып табылады.

Қазақстанда қазіргі уақытта 10 қорық ұйымдастырылған. Қазақстандағы қорықтардың барлық ауданы 1 610 973 га.

Қорықтар тізімі

#	Суреті	Атауы	Құрылған жылы	Көлемі, га	Орналасқан жерi
1		Ақсу-Жабағылы мемлекеттiк табиғи қорығы	1926	131 934	Оңтүстік Қазақстан облысы жәнеЖамбыл облысы
2		Алматы мемлекеттiк табиғи қорығы	1931	71 700	Алматы облысы
3		Наурызым мемлекеттiк табиғи қорығы	1931	191 381	Қостанай облысы
4		Барсакелмес мемлекеттiк табиғи қорығы	1939	160 826	Қызылорда облысы
5		Қорғалжын мемлекеттiк табиғи қорығы	1968	543 171	Ақмола облысы және Қарағанды облысы
6		Марқакөл мемлекеттiк табиғи қорығы	1976	102 979	Шығыс Қазақстан облысы
7		Үстірт мемлекеттiк табиғи қорығы	1984	223 342	Маңғыстау облысы
8		Батыс Алтай мемлекеттiк табиғи қорығы	1992	86 122	Шығыс Қазақстан облысы
9		Алакөл мемлекеттiк табиғи қорығы	1998	65 217,9	Алматы облысы және Шығыс Қазақстан облысы
10		Қаратау мемлекеттiк табиғи қорығы	2004	34 300	Оңтүстік Қазақстан облысы

 

 

Ақсу-Жабағылы қорығы

1926 жылы  ұйымдастырылды. Бұл - Қазақстандағы  ертеден келе жатқан қорық. Қорық  Оңтүстік Қазақстан облысыныңТалас Алатауы мен Өгем жотасында 131,9 мың гектар жерді алып жатыр. Қорык төрт биіктік белдеуді камтиды. 1500 м биіктікке дейінгі төменгі белдеу өзіне тән өсімдіктері мен жануарлар дүниесі бар ла, 1500-2000 метр - даланың шалғынды, бұталы ағаш өсімдіктері өседі. Мұнда ағаш тәрізді арша (биіктігі 20 м аралығында), бадам бұтасы, жабайы жүзім, жабайы алма және басқа да оңтүстік өсімдіктері өседі. Жануарлардан мұнда елік, карақұйрық, борсық, бұғы,қабан, ақ тырнақты және т.б. жануарлар кездеседі.

2000-2300 метр  биіктікте субальпілі шалғыны  жатыр. Бұл белдеуде төселіп өсетін  түркістан аршасынан басқа ағаш  өсімдіктері жок. Онда таутеке, ілбіс, суыр, шақылдақтар, ал құстардан ұлар, кезеген торғай, шауқарға, қозықұмайлармекендейді. Қорыктың аумағында өсімдіктердін 1404 түрі бар, оның 47 түрі Қазақстанның Қызыл кітабына енген.Құстардың 239 түрі, бауырымен жорғалаушылардың 9 түрі және сүтқоректілердің 51 түрі, балықтың 2 түрі бар екені есепке алынды. Сүтқоректілерден қорғауға алынған аса бағалысы арқар, сібірдің таутекесі, бұғы, елік, жыртқыштардан ілбіс, ала мысық, борсық. Ең жоғарғы белдеу - биік таулы қарлы және мұзды шыңдар. Бұлардан аңғарларға құлап ағатын көбікті сарқырамалы тау өзендері басталады. Қорықтың Қаратау жотасы беткейлерінде палеонтологиялық филиалы бар. Бұл өңір 120 млн жыл бұрын теңіз түбі болған. Қазір оның орнында әр түрлі сирек кездесетін балықтар мен былқылдақ денелілердің, юра дәуіріндегі өсімдіктердің таңбалары сакталған. Қорықтың бұл бөлігінің органикалық дүние эволюциясын зерттеу үшін ғылыми маңызы бар. Қазіргі таңда қорықтар мәселесі ауқымды. Нақтырақ айтсақ біз Қазақстан өркениетіне өз үлесімізді қосу үшін, ең алғаш ашылған қорықтарды дамытқанымыз жөн. Ақсу жабагылы қорығы ең алғаш ашылғандықтан ең алғашты жұмысты осы жерлерден бастағанымыз абзал.

 

Наурызым қорығы

1934 жылы  ұйымдастырылған. Бұл Қостанай облысының Наурызым ауданында орналасқан. Мұның аумағы 191,4 мың гектар жерді алып жатыр. Қорықта көптеген көлдер бар, бетегелі тың дала корғауға алынып зерттелуде, бұл көлдердің жағасында бұрыннан шоқ-шоқ карағай сақталып келген. Қорық көлеміне Наурызымдағы Қарағай мен Тірсек орманы да кіреді. Ең оңтүстіктегі cop топырақта қарағай сирек өскен. Қорықтағы cop топырақта алуан түрлі кайың ағаштар, тек Қиыр Шығыста ғана кездесетін малиус боката алмасының жабайы түрлері өседі. Табиғат жағдайының әртүрлілігіне байланысты, таяу жатқан аз ғана үлескінің өсімдігі мен жануарлар дүниесі әр алуан келеді. Мұнда даланы, орманды және суаттарды мекендейтін жануарлар кездеседі. Поляр фауналары мен флораларының өкілдері жылылықты сүйетін өсімдіктер және жануарлар сияқта жерсініп кеткен. Онда түяқтылардан қабан, елік, кеміргіштерден суырлар, ақ қояндар және жыртқыштардан қарсақ, түлкі, борсық, күзен, ақкіс кездеседі. Қорықта сүткоректілердің 42 түрі, құстардың 60-тан астам түрі, балықтың 6 түрі, 687-ге жуық өсімдік түрі кездеседі. Аппак қардай аққулар, шағалалар, бірқазандар мен үйректер қаптап жүреді

 

Алматы қорығы

1964 жылы  құрылған. Аумағы 71,7 мың гектарға жуық, әр түрлі ландшафт зоналарында жатыр. Бұған мәңгі кар мен мұз жамылған, беткейлері шөптер мен ағашқа бай Іле Алатауы мен жағасында құмды шөлі бар Іле өзенінің атақты «әнші тауы» Аққұм-Қалқан (биіктігі 100 м-ден асатын құм тобе) жатады. Көктеректі нудан тұратын жапырақты ормандар, долана, жабайы алма және өрік ағаштары 1800-2000 м биіктікке дейін көтеріледі. 2500 м биіктіктен жоғарыда Тянь-Шань шыршасынан тұратын шыршалы орман белдеуі орналасқан. Одан да жоғары, қарлы-мұзды белдеуде, субальпі және альпі шалғындары болады. Қорықтың жануарлар дүниесі алуан түрлі, мұнда 39 түрге жуық сүтқоректілер мен 200-ден астам құстардың, 965 өсімдік түрі бар. Шыршалы орманда бұғы, елік, Тянь- Шань сілеусіні, барыс, борсық, түлкі,қасқырлар мекендейді. Орман шекараларындағы биік шыңдар мен құздарда арқар мен таутеке көп. Соңғы уақыттарда корықта тиін, сасық күзен өсірілетін болды. Қорықта құстардың ең көбі: ұлар, кекілік, бұлдырық, Іле өзенінің бойындағы тоғайларда қырғауылдар, тарғактақшар мекендейді.

 

Барсакелмес қорығы

Арал теңізінің солтүстік-батыс бөлігіндегі өзі аттас шөлейтті аралда орналасқан. Қорық 1939 жылы ұйымдастырылған. Жалпы көлемі 160, 8 мың гектар. Ондағы мақсат - жалпы табиғат кешенімен қатар саны азайып бара жатқан ақбөкен мен қарақұйрыкты қорғау болды. Бүрын Аралда жоғары сатыдағы өсімдіктердің 257 түрі өссе, соңғы кезде олардың саны тіпті азайып, кейбіреулері жойылып кету қаупінде. Қорыққа шөлді аймаққа тіршілік етуге бейімделген жануарлар тән. Негізгі қорғалатын аңдар: ақбөкен, қарақұйрық және құлан. 1953-1964 жылдар аралығында 9 құлан Түрікменстанның Бадхыз қорығынан осында әкелініп жіберілген. Соңғы жылдары биологиялык жүргізілген сынақтардың салдары да Аралдың экологиялық жағдайын күрделендіріп, қорыктың біраз жануарларын көшіруге тура келді (мысалы, құланды).

 

Қорғалжың қорығы

1968 жылы  құрылған. Қорык Ақмола облысының 259 мың гектар жерін алып жатыр. Оған тың даланың (38 мың гектар) қол тимеген, түрен түспеген жерлері, сондай-ақ Қорғалжың және Теңіз (199 мың гектар) көлдері кіреді. Бұл жерлер дүниежүзілік маңызы бар су қоймасы мен жайылымдар тізіміне енгізілген. Қорықтың жануарлар дүниесі дала зонасына тән. Сүткоректілердің 41 түрі, құстардың 299 түрі, балықтың 14 түрі, өсімдіктің 343 түрі кездеседі. Олар: суыр, дала алақоржыны, су егеуқұйрығы, қосаяқтар және басқалар. Қорғалжың көлінің қамыс нуларында қабандар мекендейді. Құстың 120 түрі үя салады. Көл жиегінің кара суларында үйрек, қаз және басқа суда жүзетін құстар сансыз көп. Теңіз көлінде мыңдаған қоқиқаз ұя салады. Бұл дүние жүзінде сирек кездесетін, ең солтүстікке ұя салатын құс. Қорғалжың көлдерінде үшкір тұмсықты сұқсыр мекендейді, ол балапандарын суда қалқып жүзіп жүрген ұяда басады. Содан кейін балапандарды ұзақ уақыт аркасына салып жүзеді, тіпті олармен бірге суға да сүңгиді. Теңіз-Қорғалжың көлдеріне көктем кезінде көптеген су құстары жиналады. Осының аркасында бұл қорық дүние жүзіне әйгілі болып отыр. Ол ЮНЕСКО-ның тізіміне ерекше корғалатын батпақты-шөлді ландшафт ретінде енген. Қорықта суда жүзетін құстардың тіршілігін зерттеу жөнінде үлкен ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізіліп, мұражайлар, хайуанаттар бағына арналған материалдар жинастырылады.

 

Марқакөл қорығы

1976 жылы құрылған. Қорық солтүстігінде Қазақстан Алтайының Күршім жотасы мен оңтүстігінде теңіз деңгейінен 1447 м биіктіктегі Азутау жотасы аралығындағы аса әсем Маркакөл шегінде орналасқан. Қорықтың жалпы ауданы 75 мың гектар, оның 44 мыңын көл айдыны құрайды. Өкінішке орай, шығысында 1,5 мың гектар жер көлдің аса маңызды бөлігі бола тұрса да, қорыққа енбеген. Қорық ауданындағы климат қатаң континентті. Мұндағы Қазақстан аумағы үшін ең төмен қаңтардың орташа температурасы -26°-27°С, ал кейде аяз -55°С -қа дейін жетеді. Шілденің орташа температурасы 14°-17°С, ең жоғарғысы 30°С-қа жетеді. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 400 мм-ге жуық түседі.Көлге 27 кішігірім өзендер, жылғалар құяды, ал одан бір ғана өзен Ертістің оң саласы - Қалжыр ағып шығады. Дәрілік өсімдіктерден аралий мен «алтынтамыр» кездеседі. Қорықта сүтқоректілердің 39 түрі мекендейді, оның ішіндеаю, сілеусін, бұғы, арқар, қасқыр және құстың 200-ге жуык түрі, оның ішінде қарақұтан, аққу, суқұзғындар, 5 түрлі балық кездеседі. Көлде балықтың бірнеше түрі: мөңке, майқан, талма, теңге бар. Бұлардың ішінде ең бағалысы мөңке, оның еті өте дәмді. Өсімдіктің 721 түрі кездеседі.

 

Үстірт қорығы

Pеспубликадағы  ең жас қорықтың бірі. Ол Маңғыстау облысында 1984 жылы құрылды. Ауданы 223,3 мың гектар республикадағы ең үлкен бұл қорық Үстірт жерінде орналасқан. Қорықта сүтқоректінің 227, құстын 11 түрі, өсімдіктің 261 түрі кездеседі. Климаты солтүстік шөл зонасына тән: жазы ыстық, ұзақ, қысы қатаң, жауын- шашын мөлшері тым аз (жылына 120 мм). Қорыкты ұйым дастырудағы мақсат Қазақстандағы Қызыл кітапқа тіркелетін шөл зонасындағы 12 түрлі аң мен құстарды корғау мен сақтау. Жануарлар арасынан қорғауға жататыны: жабайы койдың ерекше түрі - устірт муфлоны және қарақұйрық, ұзын тікенді кірпі, шұбар күзен, төрт жолақты қарашұбар жылан. Құстардан үялайтыны: қарабауыр шіл, кекілік, ителгі, шөл кекілігі. Қорықтың аумағында бір кезде осы арада кеңінен тараған жыртқыш ірі мысық қабылан мен құланның санын қалпына келтіру белгіленді. Өсімдіктен қорғауға тұратын аса маңыздысы жұмсақ жемістік (қалдық және монотип бұталар), иіссіз катрана, үстірт таспасы. Ғалымдар шөлдің қатаң климат жағдайына бейім жануарлар мен өсімдіктің өмір сүруін зерттеу үшін ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізбекші.

 

Батыс Алтай қорығы

1992 жылы құрылған, ауданы 56 мың гектар. Қорық Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданында орналасқан. Алтай тау жүйесінің қазақстандық бөлігінің солтүстік-батыс жағын, Холзун, Көксу және Иванов жоталарын қамтиды. Батыс Алтайға тән өсімдік жамылғысының бірнеше типі (қылқан жапырақты ормандар, субальпі және альпі шалғындары) сақталған. Қорықта жоғары сатыдағы өсімдіктердің 564, жануар дүниесінің 161 түрі, құстардың 120, сүтқоректілердің 20, балықтың 5 түрі кездеседі. Өсімдіктерден марал оты, алтын тамыр, жануарлардан бұлғын, аю, құндыз, сусар, борша және т.б. сирек аңдар кездеседі.

 

Алакөл қорығы

1998 жылы құрылған. Ауданы 197,1 мың гектар. Қорық Алматы облысындағы Алакөл ауданында орналасқан. Атыраулық сулы-батпақты ландшафтылары қорғалады. Құстардың 257 түрі (олардың 12-сі «Қызыл кітапқа» енген), өсімдіктердің 270 түрі, сүтқоректілердің 21 түрі, қосмекенділердің 2 түрі, бауырымен жорғалаушылардың 3 түрі бар. Қорықтың негізгі мақсаты Алакөл жүйесіне енетін көлдерді мекендейтін су құстарын (аққу, реликт шағала, қаз, тырна және т.б.) қорғау.

 

Қаратау қорығы

2004 ж. құрылды. Көлемі 34,3 мың гектар. Қорық шөлді ландшафты зонаның қоңыржай белдеуіндегі таулы жерде орналасқан. Қорықты құру себебі - аймақтың эндемикалық өсімдіктерін сақтау үшін және Қаратау жотасы республикада саны бойынша көне жерортатеңіздік өсім дік элементтерінің таралу жағынан бірінші орын алуында. Қорықта 1500 өсімдік түрін, жануарлар дүниесінен омырткалылардың 227 түрі, соның ішінде сүтқоректілердің 42 түрі, құстардың 114 түрі, балықтың 3 түрі, қосмекенділердің 3 түрі, бауырымен жорғалаушылардың 16 түрі кездеседі. Қызыл кітапқа қарақұйрық, арқар, қоңыр тянь- шань аюы, қар барысы, тас сусары кірген. 114 құстың 80-і ұшатын оның 11 түрі Қазақстанның Қызыл кітабына енген.

 

 

Қазақстан ұлттық парктерінің тізімі

Мемлекеттiк ұлттық табиғи парк — ерекше экологиялық, ғылыми, тарихи-мәдени және рекреациялық құндылығы бар мемлекеттiк табиғи-қорық қорының бiрегей табиғи кешендерi мен объектiлерiнiң биологиялық және ландшафтық саналуандығын сақтауға, оларды табиғат қорғау, экологиялық-ағартушылық, ғылыми, туристiк және рекреациялық мақсаттарда пайдалануға арналған табиғат қорғау және ғылыми мекеме мәртебесi бар ерекше қорғалатын табиғи аумақ.

Қазақстанда қазіргі уақытта 10 ұлттық парк ұйымдастырылған.

 

Баянауыл ұлттық саябағы.       

 Ол 1985 жылы Павлодар облысындағы Баянауыл  орман шаруашылығының негізінде  құрылған, ауданы 50,7 мың гектар. Саябақ  аумағына енетін таулы-орманды  ландшафтылары тамаша табиғат  ерекшеліктерімен көзге түседі. Қарағай, қайың ормандары өскен, гранитті, үгіліп мүжілген Баянауыл  таулары Сарыарқаның шөлейтті  жазықтарында орналасқан. Мұнда  құстардың 54 түрі, сүтқоректілердің 54, балықтың 8, өсімдіктің 438 түрі бар. Биік  жері - Ақбеттауы, биіктігі 1026 метр. Табиғатының  қолайлы жағдайына байланысты  Баянауыл тауларын «шөлді даладағы  таулы-орманды шұрат» деп атайды. Бұл аймақ жаппай демалыс пен  туризмнің дамыған жері. Мұнда  көптеген демалыс үйлері, емдеу  мекемелер, туристік базалар орналасқан. Саябақта ұзақ уақыт үгілу  әрекетінен қайталанбас жартас, шоқылар қалыптасқан. Олар сыртқы  түріне орай «Жалмауыз кемпір», «Найзатас», «Тас және Ат басы»  т.б. деп аталады.

 

Іле Алатауы саябағы

1996 жылы  ұйымдастырылған. Ауданы 199,7 мың гектар. Іле Алатауының солтүстік беткейінде  Түрген шатқалынан бастап, батыста  Қаскелең асуына дейінгі ерекше  ландшафтыларды қорғау және демалыс, тынығу мақсатында пайдаланылады. Мұнда қорғауға аңның 43 түрі, құстың 138 түрі, балықтың 8 түрі, өсімдіктің 1282 түрі алынды.Қарқаралы саябағы1998 жылы кұрылған. Ауданы 90,3 мың гектар. Қарағанды облысындағы Қарқаралы  ауданында орналасқан. Қарқаралы  жәнө Кент тау жүйелерін қамтиды. Осында әйгілі Шайтанкөл орналасқан. Мұнда аңның 39 түрі, қүстың 55 түрі, балықтың 11 түрі, өсімдіктің 68 түрі қорғалады.

 

Алтынемел табиғи саябағы

1996 жылы  Алматы облысының Кербұлақ, Панфилов  аудандары жерінде орналасқан. Ауданы 161,1 мың гектар. Алтынемел тауын  қамтиды. Мұнда аңның 6 түрі (таутеке, қарақұйрық, құлан, қызыл қасқыр  және т.б. ), сонымен бірге құстың 231 түрі, балықтың 30, өсімдіктің 1800 түрі  қорғауға алынған.

Көкшетау саябағы

Ол 1996 жылы ұйымдастырылған. Ауданы 182,1 мың гектар. Мұнда аңның 305 түрі, қүстың 223, балықтың 22 түрі, өсімдіктің 800 түрі қорғауға алынған. Дүние жүзінің әр түрлі елдерінде құрылған қорықтардың қорғау тәртібі, атқаратын қызметі мен негізгі бағыты әр түрлі. Сондықтан қорғауға алынған жерлерді қорықтар, қорықшалар, резерваттар, ұлттық парктер, табиғат ескерткіштері деп бөледі. Қазір дүние жүзінің 124 елінде 2600-ден артық ірі қорық бар екен. Олардың ішіндегі ең үлкені Гренландия ұлттық паркі. Оның жер көлемі 7 млн. гектар. Біздің республикамызда жалпы 784,1 мың гектар жерді алып жатқан 7 қорық бар. 50-дей аңшылық қорықша, 42 зоологиялық және 24 ботаникалық бақтар мен қорықша, 3 табиғат ескерткіштері бар.       

 Ал  Ұлттық парктердің қорықтардан  айырмасы бар. Ұлттық парктерде  өсімдіктер мен жануарлардың  сирек кездесетін әрі бағалы  түрін сақтаумен қатар, адамдардың  мәдени демалысын ұйымдастыратын, туризммен шұғылдануға мүмкіндік  жасайтын орындар бар. Қазақстанда  алғаш рет ұлттық пак Баянауыл  таулы орман алқабында ұйымдастырылды. Мұнда 40-қа тарта аңдардың, 50-ден  аса құстардың түрлері қорғалады. Олардың көпшілігі "Қызыл кітапқа" енген.

 

Атауы	Құрылған	Ауданы мың/га	Орналасқан жері	Ерекшелігі
Баянауыл ұлттық паркі	1977	50,7	Павлодар облысы, Баянауыл орман шаруашылығы	Биік жері – Ақбет тауы (1026м). Құстар – 54, балық – 8, өсімдік – 438 түрі бар. Мұнад қайталанбас жартас, шоқылар «Найзатас», «Жалмауыз кемпір», «Тас және Ат басы» т.б. қалыптасқан.
Іле Алатауы ұлттық паркі	1996	181,6	Іле Алатауының солтүстік беткейінен қаскелең асуына дейін	Ерекше ландшафты қорғау мақсатында құрылған. Андар – 43, құстар – 138, балық – 8, өсімдік – 1282 түрі бар.
Қарқаралы ұлттық паркі	1998	90,3	Қарағанды облысының, Қарқаралы ауданында	Әйгілі «Шайтанкөл» орналасқан. Андар – 39, құстар – 55, балық – 11, өсімдік – 68 түрі бар.
Алтынемел табиғи ұлттық паркі	1996	212,1	Алматы облысының Кербұлақ, Панфилов ауданында орналасқан	Аңдар – 6, құстар – 231, балық – 30, өсімдік – 1800 түрі бар.
Көкшетау паркі	1996	135,8	Ақмола облысы	Аңдар - 305, құстар – 223, балық – 22, өсімдік – 800 түрі бар.

Солтүстік Қазақстан облысы, Айыртау ауданында «Көкшетау» мемлекеттік, ұлттық табиғи парктің Шалқар және Айыртау атты аймақтық бөлімдері орналасқан. Бұлар жоғалып бара жатқтан және аса құнды өсімдіктермен жануарлар, мәдени және тарихи ескерткіштер, сирек кездесетін табиғат жиынтығын сақтауға арналған Солтүстік Қазақстанның аса мұқият қорғаудағы жерлері. Бұл жерлер орманды - далалы және далалы табиғи аймақтарға жатады. Ауа райы құбылмалы – жазы ыстық, қысы суық және қары жұқа. Жануарлар әлемінің көптүрлілігі экосистемалардың әртүрлілігімен анықталады. Мұнда сүтқоректілердің 160 түрі және құстардың 200-дей түрі бар. Осының бәрі экотуризмнің дамуына жол ашады.

 
                Имантау табиғи аймағы 
Өзен мен көл арналары, жазықтар, үстірттер және кішігірім таулар – бәрі Көкшетау қыратының кішігірім аумағында кездесіп жер бедерінің әртүрлілігін көрсетеді. Шығысынан батысына дейін 65—шақырым, солтүстігінен оңтүстігіне дейін 70-шақырымға созылып, Имантау жері табиғи оазис құрайды. Осының негізін құрайтын таулы-орманды жерлері мен су қоймалары және Имантау көлі осы өлкенің ең бір әдемі көлдерінің бірі болып есептеледі. Ормандармен көлдер бұл өңірдің табиғатын көріктендіре түседі. Мұнда көптеген аңдар: құрлар, түлкілер, сасық күзендер, ақ бөкендер және т. б. кездеседі. Табиғи ескерткіштер: «Котелок», «Обозрение» төбелері, «Казачий» аралы, «Буян» атты сайлары өздерінің қайталанбас әдемілігімен жергілікті тұрғындарымен демалушыларды өзіне тартады. Имантау көлінің жағалауы «жабайы демалушылардың» сүйікті орны. Жазда бұл жерде түрлі – түсті шатырлардан кішігірім қалашықтар қаптайды. Көлге бару оңай, демалыс орнына апаратын жолдар торабы Чистополье селосында түйіседі. Одан әрі – Есіл, Торғай, Володарское ауылдарына, Қостанай, Челябі, Көкшетау, Омбы, Түмен қалаларына жалғасады. Имантау демалыс орны «Көкшетау» мемлекеттік, ұлттық табиғи паркінің Арықбалық өлкелік бөлімшесінің қарамағына жатады.

 
               Шалқар табиғи аймағы 
Шалқар табиғи аймағы орташа таулы жер бедерімен сипатталады. Көлдің сырт пішіні таға тәріздес, аралас және шыршалы орманмен қоршалып, су бетінің көлемі 3241 га болады. Оңтүстік жағалауы шипалы балшықтан тұрады. Суы тұзды, таза, тереңдігі 10м дейін жетеді, құрамы қара теңіз суының құрамына сәйкес, және де тері ауруларын емдеуге қолданады. Суға түсетін жағалаулары құмды, арасында тасты болып келеді, «Тілек тауы» атты тамаша табиғи ескерткіші бар. Шалқар көлінің жанында «Айыртаушық» және «Саңырау» атты көптеген аңызға бөленген, шағын екі көл орналасқан. Балық аулауды құмартатындарға жыл бойы балықтардың неше түрін аулауға мүмкіндіктері бар. Биіктігі 500 метрдей «Екі ағайынды» таулары көлдерді бөліп тұрады. Жағалаулары шырша орманымен көмкеріліп, жоғарғы жағында гранит тастары кездеседі.     

 

Көне заманғы «Күміс қарағайлы»  
Солтүстік Қазақстанда далалы қарағайлықтың пайда болуын көптеген ғалымдар ертеде бұл жерде қалың қарағай орманы болғанын, олар Оралмен Алтайдағы қалың тоғайларымен жалғасып жатқанын айтады. Реликтік «күміс қарағайлық» Қызылжар әкімшілік ауданындағы «Большая малышка» атты елді мекеннің жанында орналасып, аумағы 243 га жерді алып жатыр. Қарағай, шырша ағаштарының жартысынан көбінің жасы 100 жыл шамасында. 
Қарағайлықты айнала ақ қайындар қоршаған. Осыдан «күміс қарағайлық» атанған. Көптеген жылдар бойы қарағай құрылыс материалы ретінде қолданылып келеді. Ең бірінші бұл өңірде: Долматово, Красноярка, Соколовка, Вагулино атты елді мекендер пайда болған. Сол кездің өзінде бұл аймақтың табиғатының сұлулығын байқаған кейбір шенеуніктер қарағай ормандарын кесуге тыйым салғызған. Олардың арқасында «күміс қарағайлық» осы күнге дейін сақталған. Соның өзінде қазіргі қарағайлықтар, ертеде Есіл өзенінің көптеген алқабын алып жатқан қалың ормандардың қалған бір бөлігі ғана. Қарағайлықтың табиғаты ерекше. Мұнда Солтүстікте де және оңтүстікте де өсетін өсімдіктердің түрлері: шие, жидек, қарақат т.б. кездеседі. Мүктер мен қыналар, валерианка және ветряницалармен қатар өседі. 
              

Көне заманғы «Жаңажол» қарағайлығы. 
«Жаңажол» қарағайлығы 16 гектардай кішігірім жерде Жамбыл ауданының Жаңажол ауылынан 3—4 шақырым жердегі ескікөл шұңқырлы аумағында орналасқан. Кейбір жерлерінде қарағайлық көлге қарай төмен түсе өскен. Табиғи (өз бетімен) өскен 200 жылдық зәулім қарағайлар көзге түседі. Мұнда мүктермен қыналарды, папоротниктерді және дәрілік кейбір өсімдіктерді кездестіруге болады. Орман Чернолесие орманшылығының қарауында, бірақ қорыққа жатпайды. Бірақ ерекше қарағайлық, ғылыми құндылыққа енгізіліп, күзетуді талап етеді.

 
              Согров заказнигі 
Заказник 1968 жылы құрылған. Оның ауданы 134 мың гектардай болады. Батыс шекарасы Есіл өзенінің бойымен 45-шақырымдай қашықтықта жатыр, ал солтүстігі – Түмен облысының шекарасына дейін созылған. Заказниктің құндылығы Есіл өзенінің алабында орналасуында, бұл

ағаштардың сирек кездесетін және азайып бара жатқан көптеген түрлерін сақтауға көмегін тигізеді. 
Красноярка, және Долматово елді мекендерінің арасында сумен шайылған ерекше терең сайлар, бір жағынан есіл өзенінің оң жағасының биік жарқабағынан, екінші жағынан судан 40-50 метр биіктікте шығып тұрған төбешіктерден тұрады. Бұл сайлар тек осы жерде ғана кездеседі, және Петропавл қаласының солтүстігінде орналасқан. Сай жарқабағының көп жері бірнеше шақырымдай көлбеу болып келеді. Олардың бір ерекшеліктері, кейбір ғажап геологиялық кесінділерде жалаңаштанған түзінді қабаттарын, континенталдық полеоген және неоген үйінділері бойынша, ғалымдардың зерттеуіне қолайлы. Өзеннің өсімдіктер өскен қойнауында көптүрлі ағаштарды: жоғарылай өскен қайың ормандарын, бұталарды, және күміс, қара теректерден, итмұрындықтардан, талдардан тұратын «үремдік ағаштарды» көруге болады. Заказниктің «үремдік ағаштары» - солтүстік Қазақстанның нағыз тоғайлары. Мұнда биіктігі 3 метрге дейін жететін алып шөптер бар. Ылғалдың молшылығынан өсімдіктер керемет өскен. Кей жерлерінде Есілмен жалғасатын терең сайлар және тек қана Қазақстанның солтүстігінде кездесетін лалагүлінің 3 түрі «Венерины башмачки» деген атпен табиғатты қорғау Қызыл Кітапқа енгізілген. 
              

 Сергеев суқоймасы 
«Сардоник» қорығы Шал ақын ауданының әкімшілік орталығы Сергеевкадан 40 шақырым жерде орналасқан. Аудан орталығы Сергеевканың атағын шығарған -оның суқоймасы. Бұл суқойма Есіл өзенінің бойымен Сергеевкадан Куприяновкаға дейін 100 – шақырымдай жерді алып жатыр. Су бетінің ауданы – 117 шаршы шақырым, ал ең үлкен тереңдігі 20-метрдей. Мұнда су туризмінің түрлерімен жағажайлық демалыс орындарын дамытуға мүмкіншіліктер бар. 
Шал ақын ауданы орманды-дала аймағында орналасқан. Шудасай, Бағанаты және Иман Борлық деген Есілдің ғажайып салалары бар. Бұл жерде 100-ге тарта кішірек көлдер кездеседі. Кіші Торанғұл және Козловское көлдері балықтың молшылығымен аты шыққан. Мәдени – ағарту саласында: белгілі жазушы – Зейнел – Ғаби Иманбаевтың, ақындар – Ахметжан Нұртазиннің және Ермек Қонарбаевтың мұражайларын. Бектеңіз археологиялық ескерткіштерінің қорғандарын, Сергеев суқоймасын, «Ольховая роща» атты шағын аймақта облыста сирек кездесетін өсімдіктерді, оның ішінде қара «ольханы» қызықтауға болады. Бұл аудан төрт қазақ академикгі: Евней Бөкетовтің, Аманжол Қошановтың, Қазез Ташеновтің, Мырзатай Серғалиевтің және ғарышкер - Александр Викторенконың отаны.

 
                 Мамлют заказнигі. 
Бұл заказник Мамлют ауданының Становое елді мекенінің маңында орналасқан. Бұл сазды – батпақ сфагнумды «рям» суық дәуірдің жұрнағы. Оның ауданы – 3,5 гектардай дөңгелек пішінді көл шұңқырындағы кішігірім жерде. Егер рямнің өсу шекарасы 50 солтүстік көлденеңдікте болса, онда бұл сай сфагнумнің өсетін оңтүстік шеткі шекарасында орналасқан. Сыртынан қайынды шоқты еске түсіреді. «Рям» шет жағынан қоймалжың батпақпен қоршалған, сондықтан қоғалы, қамысты нудың арасымен жетуге мүмкіншілік жоқ. Аяқ астындағы топырақ теңселіп тұрады және тереңге кеткен. «Рямға» солтүстік – батыс жағындағы жалғыз ғана жолмен баруға болады. Торфтан тұратын «рямнің» орталығын ықтау. Сфагнумнің қалындығы 2 метрге дейін жетеді. Ағаштардан қайың, қарағай өседі; бұталардан «қозанақ», «мүкжидек» және «Росянкалардың» сирек түрлері кездеседі. Бұл сирек кездесетін орманды-дала аймағы көне заманғы болып табылады. Торф қабаттарын зерттей отыра тарихи уақыттағы және голоцендегі табиғат өзгерістерінен ақпарат алуға болады.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қорытынды

Қорыта айтқанда, дүние жүзінің әр түрлі елдерінде құрылған қорықтардың қорғау тәртібі, атқаратын қызметі мен негізгі бағыты әр түрлі. Сондықтан қорғауға алынған жерлерді қорықтар, қорықшалар, резерваттар, ұлттық парктер, табиғат ескерткіштері деп бөледі. Қазір дүние жүзінің 124 елінде 2600-ден артық ірі қорық бар екен. Олардың ішіндегі ең үлкені Гренландия ұлттық паркі. Оның жер көлемі 7 млн. гектар. Біздің республикамызда жалпы 784,1 мың гектар жерді алып жатқан 7 қорық бар. 50-дей аңшылық қорықша, 42 зоологиялық және 24 ботаникалық бақтар мен қорықша, 3 табиғат ескерткіштері бар.