Банкт3к 3с

1. Коммерциялық банктер несие жүйесінің негізгі буыны

Коммерциялық  банктер 2-ші дәстурлі базалық қызметті экономиканы және халықты несиелендіру бұл қызмет көрсету аясында маңыздыларға және банк актив операциялары жатады. Несиелік операция – несие берушімен қарыз алушының арасында біріншінің екіншісіне төлемдік, мерзімдік, қайтарымдылқ шарртарында белгілі ақша қаражат сомасын ұсынуы бойынша қатынастар. Банктің несилік операция: Актив – несиелік операция бактермен қарыз алушыға ұсынғанда. Пассив – банк қарыз алушы рөлдң, ал клиенттер несие беруші рөлі болғанда пайда болады. Кредиттін 2 нысаны:

Ақшалай, тауарлы. Коммерцияның несиелендіруде несие  берушіде және қарыз алушыда шарушылық  субъект болады, яғни бір кәсіпорын  басқа к/ға тауар нысанында кредит бөледі, осы мәмәле вексельмен ресімделеді. Коммерциялық банктің несиелік операция әр түрлі белгілер бойынша жіктеледі: Мерзім бойынша: қысқа (1ж дейін), орта (1-5), ұзақ (5ж) қамтамасыз ету түрлері бойынша. Қамтамасыз етілмеген қарыз алушыға сенімге негізделген және қамтамасыз етілуі жоқ банкілер. Қамтамасыз етілген банктің рөліне бай/ты (несие беруші қарыз алушы)

2.Банктердің пассив операциялар құрамы, мәні

Коммерциялық  банктер бір жағынан шару-қ  субъектілердің уақытша бос ақша қаражаттарын тартатын б/са, екінші жағынан, бұл қаражаттар есебінен к/о-дармен ұйымдардыңәр түрлі қажеттіліктерінқанағат-н арнайы мекеме.Коммерц-қ банктің пассивті операц негізінде оның қызметінің жүзеге асырылуы үшін қажетті банк ресурстары жинақталады. Банк ресурстары –бұл банктің пассив оперц негізінде қалыптасқанж/е барлық активті операц/р б/ша банк өтімділігін қам/сыз ету ж/е пайда табу мақсат/да орналас/ға бағыт/тын банктің меншік ж/е тартылған қараж/ң жиынтығы.

3. Банктің актив  операцияларының  құрамы, мәні

Банкт активтері-пайда табу мақсатында банктік ресурстарды түрлі активтер б/ша орналастырылған қаражаттар. Банктік активтердің құрылымы баланстың актив жағында  көрсетілетін сапасына қарай бөлінген баптардың баланс нәтижесіне қатынасын сипаттайды. Активтердің сапасы активтік операц/дың түрлендірілуіне, тәуекелді  активтерінің көлеміне, толық құны жоқ активтердің көлеміне және активтердің өзгеріске ұшырау белгілеріне қараай анықталады. Коммер/қ банктің төмендегідей 4 топақа бөледі: 1. кассса және оған теңесетін ақшалай қаражаттар; 2.займдар; 3.бағалы қағаздарға жұмсалынған инвестициялар; 4. банктің ғимараты мен жабдықтар. ҚР ұлттық банктің басқармасының 2002 ж 16 қарашасы №465 қаулысымен бекітілген “Активтердің, шартты міндеттемелердің жіктелуі және күмәнді ж/е үмітсіз санаттарға жатқыза отырып, оларға қарсы провизилар құру ережесіне сәйкес, банктер Ұлттық банкке ай сайын айлық баланспеен бірге Ұлттық банктің банктерді қадағалай департаментіне активетімен шартты міндеттемелердің жіктелуі мен олар б/ша провизилар құру т/лы мәліметтер береді. Мұндағы активтерге заңджы және жеке тұлғалар қатысты, сондай-ак басқа банктерге бай/ты банктің талаптары жатады. Аьталған ережеге сәйкес, активтер мен шартты міндеттемелер стандартты және жіктелген болып бөлінеді. Жіктелген активтер қатарына жатпайтын активтер стандартты болып табылады. Жіктелген активтер мен шартты міндеттемелер күмәндә(5санатты күмәнді) және үмітсіз болып бөқлінеді. Жіктелген активтер қатарына бан несиелері, депозиттері, бағалы қағаздары, ДТ қарыздары ж/е шартты міндеттемелері жатады.

4. Банктің меншікті капиталы:тусінігі және құрылымы.

    Банктің меншікті капм\италы капиталдың экономикалық санаттың 1 түрі болып табылады. Ол несиеле\ік мекемесінің қалыптасу көзінің  және ортаның өзгеруіне байланысты дұрыс қызмет ету үшін елеулі мәнге  ие№Банкті ашу кезінде құрылтайшылар енгізген меншікті капиталы банктің бастапқы қызмет ұйымдастыру үшін пайдаланылатын алғашқы қаражат немесе қызмет кеңеюі кезінде қосымша қаражат болып келеді. Меншікті капитал бірнеше қызмет атқарады:

    Қорғау- банктің төлем қабілеттілігімен, оның тұрақтылығымен тікелей байланысты.

    Оперативті- қызмет мәні капиталдың мөлшерін қамтамасыз етумен тұйықталады, қызметі жүзеге асырудын алғашқы кезеңінде акционерлік капиталды, жерді, ғимаратты, құрал-жабдықты сатып алуға, жалақы төлеуге т.б қаражаттардың резерв құру үшін қажетті шығындарды қаржыландыру көзі болып табылады.

    Реттеуші- мемлекеттік органдар заңды және нормативтік актілер көмегімен құрылымын қадағалай отырып банктің қызметін реттейді.

    Айналым қызмет - акционерлік капиталға ақша саоа отырып құрылтайшылар банктік айналымдағы активтерді аванстайды.

    Резервтік қызмет –тәуекелдік активтік операция сияқты пассивтік операцияға тән.

    Банктің меншікті капиталының құрылымы бірдей емес, себебі оларға әсер ететін әр түрлі  факторларға атап айтсақ, активтер сапасына, меншікті пайданы пайдалануына, капиталдың бағасын нығайту мақсатында және банк саясатына байланысты жыл бойында өзгеріп отырады. Коммерциялық банктердің меншікті капиталы мынанндай баптар құрайды: Жарғылық капиталы – банктің заңды тұлға ретінде міндетті түрде құрылуын және өмір суруін экономикалық негізін құрайды.Жарғ.Кап төменгі мөлшері ҚР Ұлттық банктердің пруденциялық нормативтерімен реттеліп отырады. Банктің ж.к оның құрылтайшыларының қосқан жарналары немесе пайлары сомасынан тұрады. Банктің меншікті қаражатының түріне резервтік қор жатады. Резертік қор – банк қызметінде пайда болуы мүмкін зияндардың орнын жабу мақсатында құрған қаражат қоры. Р.к банктің тұрақты қызмет етуін қамтамасыз етеді.Р.к қордың құрылуын негізгі көзіне банк пайдасы жатады, кейде артықшылығы бар акциялар бойынша пайыздар төленеді. Қосымша капиталдар- негізгі құралдардың тозуына байланысты аударылған аударымдар есебіне және белгілі мақсатқа бағытталатын пайданы бөлу нәтижесінде құралаты қаражат. Арнайы қор – негізгі қорларды қайта бағалу негізінде валюталық қаражаттарды қайта бағалау қоры яғни ұлттық валютамен шетел валюта арасындағы айырма нәтижесінде құрылады. Валюталық қаражаттарды қайта бағалау қоры шетел валютасында жарғылық капиталды қаалыптастыру барысында маңызды. Бөлінбеген пайда- акциялар б/шп дивидент төленгеннен кейін және резертік қорға аударфлған қалған пайданың бөлігін білдіреді. 

5. Пайыздық маржа:мәні, түрлері.

    Пайыз инвестор несие берушінің және қарыз  алушының арасындағы делдалдық қызмет үшін алынатын өтемақыны білдіреді. Пайыздық маржаның мөлшеріне әсер ететін негізгі факторларға: несиелі салымдар меноның көздерінің көлемі, құрамы құрылып банктің активтік, пассивтік операция бойынша мөлшерлемелердің өзгеруі жатады. Маржа жалпы түрінде судалық мөлшерлеме мен депозиттік пайыздың арасындағы айырмашылықты білдіреді. Нақты қалыптасқан пайыз мөлшері % болып таза табыстың несиелік салымдардың орташа көлеміне қатынасы ретінде анықталады. Банк % банк несие беруші ретінде алғашқыдан пайда болады. Несие бойынша банк % маржадағы және несиеге қызмкт көрсету бойынша банктің комиссиялық шығындарын минимум, депозиттік пайызға қарағанда жоғары болуы керек. Көптеген елдерде пайыздық саясатты мемлекетт реттеп отырады. Пайыздық саясат мақсаттарға қол жеткізуге мүмкіндік береді, несиеге төменгі пайыз мөлшерлемесін қою жолымен экономиканы өсіреді. Ұлттыұ валюта қамтамасыз етеді.

6.Банк  тәуекелділ-ң мәні  түрлері.  Нарықтық экономика жағдаында банк саласында банктер әртүрлі операциялар жүзеге асыру барысында өз мойнына алатын қатерді дұрыс бағалай берудің маңызы жоғары. Тәуекелдік кез- келген операцияларда бола береді. Банк қызметінде тәуекелділіктің мүлдем болмағаны маңызды емес, оны ең аз шамадағы деңгейге дейін жеткізу және кеміту маңызды емес, оны ең аз шамадағы деңгейге дейін жеткізу және кеміту маңызды. Банк тәуекелдігі аз – бактердің өз ресурстарын табыстарының 1 бөлігінен айырылып қалу қаупін немесе қаржылық операция-ды жүзеге асыру барысында қосымша шығын шығару қаупі. Банк қызметі залассыз болуы үшін шығын, ысырап, залал секілді категорияларға бағдарланып оларды қолдану қажет. Ысырап -  банк қызметіне тән тәуекелділікті сипаттайтын қортындылаушы көрсеткіш тұрғысындағы банк пайдасының болжанбаған кемуі ретінде ұғылады. Шығын - банк өз қызметін белгілі бір шығын шығарады. Салымшыларға төленетін пайыз есеп айырысушылар операциялар бағалы қағаздармен байланысты шығын, жұмыскерл ерді, үй- ғимаратты т.б ұстауға кететін шығындар. Банктерде негізгі қатер оның портфелінің құрылымын яғни банк ресурстары салынған қаржылық активтердің жиынымен байланысты б/ды. Іс – тәжірібиеде портфельдік қатердің 4 негізгі түрі белгілі: кредит тәуекелді өтімділік, пайыз мөлшерлемелерінің өзгеруі, валюталық қатер.Кредит тәуекелділік - қарыз алушының өз қаржылық міндеттемесін орындамағанына байланысты орын алатын банк ссудасын қайтармау қатері. Пайыз мөлшері – болжанбаған ауытқуынан ысырапқа ұшыраудан.

7.Депозиттер  мәні түрлері.

Көптеген  ұсақ және шағын банктер үшін депозиттер ақша қаржыларының басты көзі болып  табылады. Жалықаралық банктік тәжірибеде барлық депозиттер 4 топқа б/ді. Мерзімді, талап етілмелі(чектік), жинақ салымдары, бағалы қағаздар. Чектік- міндетті түрде өтелуге тиісті, салымшыға чек жазуға құқық беретін шот,, чектік деп ыңғайлығы олардың қауіпсіздігімен және чек жазу арқылытөлем жүргізу қарапйымдылығмен түсіндіріледі.  Талап ету депозитінің 1 түрі банктің клиентпен барлық операциядар есептелетін контокоррент-біріңғай шот болып табылады. Контокорренте банк қарыздары, сондай ақ шоттан клиент тапсырмасы б/ша барлық төлемдер және де шотқа салым, аударым тағы басқа түрде түсетін барлық қаржы көрсетіледі. Талап ету депозит ағымды овердравт- банк пен клиент арасындағы келісімге сайкес. Нау- шоттар пайыздық мөлшерінің жоғары шегі жоқ шоттар, қалқымалы борлуы мүмкін. Супернау-қолма-қол ақшаны қолдану шоты. Куаландырылған шектер – банк қызметкерлері беретін төлемі кепілденген шектер. Депозиттік сертификаттар қаржылық құралдардың ең көп тараған түрі. Депозиттік сертификат-банктің ақша қаржылар салымы туралы, салымшы оның құқық қабылдаушының мерзімі аяқталғанда, салым бойынша салым сомасын пайыз алу құқығын куаландыратын жазбаша куәл\ік. Депозитттік сертификаттың екі түрі бар; 1. Жолданбайтын – салымшыда сақталады, төем мерзімі жеткен кезде банкке ұсынылады.2. Жолданатын – екінші нарықтв сатылуы немесе басқа тұлғаға өтуі мүмкін.

8. Депозиттердің сақтандыру:отандық және шет елдік тәжірибе.

Депозиттерді  қорғау жүйесі ұлттық банк тарапынан  коммерциялық банктердің қызметін лицензиялау  жүйесімен қамтамасыз етіледі. Салымдарды кепілдеу қоры әленің 7-8 де АҚШ, Япония, Германия, Франция, Велекобритания  елдерінде табысты жұмыс істейді. Банк жүйесі деген сенімді арттыру мақсатында Қаз-да депозиттендіруді міндетті сақтандыру жүйесін енгізу жұмысы жүргізілді. Шетелдік тәжірибе елде қалыпты  жұмыс істейтін банктік қалыптасқанда ғана депозиттерді сақтандыру жүйесінің қызмет ету мәні бар екенін көрсетеді. Барлық дамыған еғлдерде депозиттің сақтандырудың бір немесе басқа нысандары қолданылады. Швицария Банктік оссоциациясның қатысушы – банктердің клиенттеріне жинақ салымдарын ж/е 30мыц Швейцариялық франкіне дейінгі мөлшерде клиенттердің есеп шоттарын төлемге кепілдік береді. Банктік  жүйеде ақша қаржыларын жинақтауға ынталандырудың келесі механизмі банк құпияны қатаң сақтауы. Дамыған елдерде банктік құпия – құқықтық жеке объектісі жасырын ақпарат жеке түрі. Біңздің республикамызда банктік құпияны сақтау үшін заң негіздері б/ша нормалар қарастырылған. ҚР Ұлттық банк жүргізіп отырған ақша несиелік саясатынан шығатын факторлар құрайдыы. Оған резервтеу мөлшерін қайта қаржыландыру мөлшерлемесін ж/е басқалады жатқызуға болады.

9. Коммерциялық банк  траст операциялары

Коммерциялық  банктер өзіне сенімді тұлғаның қызметтерін қабылдап өздерінің  жеке ж/е короративті клиенттері үшін әр түрлі қызметтер орындайды. Траст – сенім дегенді білдіреді. Капитал иесі жеке н/е заңды тұлғаға өз капиталы басқа тұлғаға (сенімді) оның мүддесін қорғап отырып, иелік етуге сенім білдіріп тапсырады, яғни траст декп банктеғрдің басқа қаржылық институттарының мүлікті ж/е какпиталды басқарумен байланысты қызметтер көрсетуін ж/е клиент атынан оның мүддесі үшін сенімдіә тұлға ретінде басқа да қызметтер көрсетін айтады. Бұл операция келісім негізінде жүзеге асырылады. Ол келісім трастылық деп аталады онда сенімді тұлға белгілі құқықтарға мүліктік капиталдың бағалы қағаздардың иелік етушісі ретінде болады. Банктер трастылық қаражат негізнен өздерімен ұзақ қатынастағы фирмалардың акцияларына ірі команиялардың бағалы қағаздарына қозғалатын мүлік бойынша кепілдемелерге, депозиттерге ж/е табысты активтерді орналастырады. Жеке тұлғалар үшін трастылық қызметтердің негізгі категроия сы бар. 1 Иесі қайтыс болғаннан кейін мүлікті басқару. 2. Мүлікті сенімді негізде басқару агенттік қызмет. Траст қызме,ттері үшін комисиялық төлем ақыны әрбір операциялар түрінде қояды: агенттік қызметтер үшін келісімді түрде басқаларына заң мен немес сот шешімімен қояды .

10. Коммерциялық бактерді реттеу үшін қолданылатын пруденциялды нормативтер

 ҚР 2-ші деңгейлі банктердің қызметін  реттеу механизімінің тәртібі  ҚР Ұлттық банкінң 2-ші деңгейдегі  банктердің қызметін реттеу және қадағалау бойынша нормативтік құқық актілерімен анықталады. 1995 ж 31 тамыз қабылданған Бөлшектер мен бөліктік қызмет туралы ҚР-ның заңынығ 41- бабына сәйкес, ҚР қаржылық қадағалау агентігі 2-ші деңгейлі банктердің қызметін реттеуді мынандай жолдармен жүзеге асырады:

• пруденциялық нормативтер белгілеу;
• банктің орындалуына міндетті нормативтік құқық актілер шығару;
• банктердің қызметін тексеру т.б

ҚР Ұлттық банкі халықаралық банктің тәжірібиеде  қлда- н пруденциялдық нормативтер мен орындауға міндетті басқада нормалар мен лимиттерді белгілеуге құқылы. Пруденциялық нормативтер н/се орындауға міндетті басқада нормативтік белгілері мен есептеу әдістемесін, белгіленген күнге банктің капиталының көлемін, ашық валюта позициясының лимитін және оларды есептеу тәртібіне, есеп берудің сәйкес формалары мен оны тапсыру мерзімін ұлттық банк белгілейді. Банк-дің пруденциялық нормативтерді орындалуына қаржылық қадағалау агенттігі бақылау жасайды. Әр айдың6-шы жұмыс күшінде банктер қаржылық қадағалау агентігіне пруденциялық нормативтердің есебін жүргізу ушін қажетті мәліметтерін, айдын 1-ші күніне банктің активтерімен міндеттемелерін мерзіміне қарай салыстыру кестесін тапсырады.

   11. Банк актифтерінің  құрамы мен құрылымы

   Банк активтері- пайда табу мақсатында банк ресурстарды, әр түрлі активтер б/ша орналастырылған қаражаттары. Банк активтердің құрылымы баланстың актив жағында көрсетілетін сапасына қарай бөлінген баптардың баланс нәтижесін.е қатынасын сипатт/ды, Активтердің сапасы активтік опеғрация түрлендірілуіне, тәуекелді активтердің өзгеріске ұшырау белгілеріне қарай анықталады. Комм/қ банктің активтерін 4 топқа бөлуге болады. 1.Касса және оған теңесетін ақшалай қаражаттар, 2. Берілген несиелер, 3. бағалы қағаздарға жұмсалған инвестициялар, 4. Банктің ғимараты мен жабдықтары. Банк өзінң міндеттемелерін орындап отыруын қам/сыз ету үшін активтердің құрылымы өтімділіктің қойатын талаптарына сәйкес келуге  тиіс. Өтімділігіне қаравай банк активтері 1. Жоғары өтімді активтері, 2. Өтімді активтер, 3. Ұзақ мерзімді активтер.

   12.Кепілзат  және кепілзат  механизімі ҚР банк туралы заңдарында қамтамасыз етідің әртүрлі формаларымен коммерциялық банктерге несие беру қарастырылған.Шетелдік іс- тәжірібие кеңінен тараған әрі еліміздегі коммерциялық банктер- қоланып жрген енсиелік қамтамасыз етудің маңызды түріне кепілзат, кепілдеме, кепілгерлік, несие қатерін сақтандыру жатады. Кепілзатпен заңды тұлғаның, жеке тұлғаныңда міндеттемесі  қамтамасыз етілуі мүмкін. Кепілзат келісімшарттың н/се заңның күшіне пайда болады.Келісімшарт күшіндегі кепілзат кеңінен тараған. Онда борышкер несие берушімен келісмшарт бекітіп, мүмкін кепілзатқа өз еркімен береді.Кепілзат беруші мынадай болуы мүмкін: кепілзат меншік құқығы б/ша өзіне тиеселі болады н/се толық шаруашылық жүргізуге береді. Кепілзаттың 2 түрі бар: 1. Кепілдікке салынған мүлік кепілзатты берушінің өзінде қалуы мүмкін. 2. кепілдікке салынған мүлік кепілзатты ұстаушының меншігіне, иелігіне беріледі.

   12 Тұтыну несиесі  және ипотекалық  несие Тұтыну кредиті халыққа оның ағындық сипаттағы қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін беріледі. Оның  ішінде жеке шаруашылықтағы өндірісті дамытуға құрылыс салуға тұрғын үйді жөнжеуден өткізуге ұзақ уақыт пайдалануға жарамды заттарды сатып алу беріледі. Тұтыну кредиті 2 қызметі бар: 1. Тауар айналымы артатын б/са, кредит мөлшері де өседі, өйткені тауар сұранысы кредит суранысын тудырады. 2.Халық неғұрлым кредиттелетін б/са, төлем қабілеті бар сұранысты арттырады. Тұтыну кредит көптеген елдерде маңызды рөль атқарады, ол мемлекет тарапынан реттеліп отыратын болды. Тұтыну кредиті халықты тауарға деген сұранысын ынталандырады әрі оларды өндірілуімен арттырады. Ипотекалық несие – бұл қатаң анықталған кепілзатпен берілетін қарыз. Ол тұрғын үй құрылысын салуға және сатып алуға жер сатып алуға беріледі; әрі ұзақ мерзімді сипатқа ие. Ипотекалық кредиттеу нарықтың экономиканың ажырағысыз элементі болып табылады.Ипотеканың айрықша маңызды принциптері: кепілге салынатын мүлік нақты болуы керек , яғни келісім – шартта кепілдік құқығының объектісіне жататын нақты мүлікті анықтайды, кепілдіктің жариялылығы. Ипотекалық кредит ресімдеуде негізгі құжаттырға кепілхат, вексель, өзгеде бағалы қағаз жатады. Ипотекалық несие 10-30 жылға дейін ұзақ мерзімге беріледі. Кредит алдын-ала жасалған кестеге сәйкес біртіндеп өтелетін болды.

14. Коммерциялық банктердің  құнды қағаздар  нарығындағы операциялары.

Коммерциялық  банктердің бағалы қағаздармен жасалатын  операциялар 3 топқа бөл/ді; 1. Банктің  эмитент ретіндегі операция. 2. Инвестор, 3. Делдал ретінде Коммерциялық банк эмитенет ретінде акция, облигация, банктік сертификаттар, туынды бағалы қағаздар шығарады. Акцияларды – шығару арқылы банктер акционерлік қоғам ретінде құрылып, оның жарғылық капиталын қалыптастырады. Облигация сертификаты шығару арқылы банктер қосымша қаражат тартады. Банктер қаражат бір бөлігін мнм-тік емес бағалы қағаздар орналастырады. Бағалы қағаз - корпоративтік бағалы қағаз жатады. Табыс алу мақсатында өзге элементтердің бағалы бағаздардың қаражаттарын салады ж/е қаражат салуда мына факторларда ескереде. 1. Тәуекл деңгейі, 2. Өтімділік дәрежесі, 3. Табыстылық. Тәуекел- қор нарығындағы өзгерістердің әсерінен бағалы қағаздың нарықтық құндарының төмендеу қаупін сипаттайды. Корпоративтік – Бағалы қағаз корпорациялар акционерлік қоғам, ЖШС, кәсіпорындар, ұйымдар шығарады. Копор БҚ: акция , облигация, ипотекалық куәлік фючерлік, оцион, депозиттік қол-хаттар. Акция – АҚ Жарғылық капитал үлес қосқандығын куаландыратын ж/е басөқару ісіне қатысуға құқық бертін, табыс әкелетін БҚ. Облшигация – оның иесінің ақшалай қаражат салғандығын куаландыратын және эмитенттің, осы қаражат сомасымен пайызды қайтарып беру туралы міндеттемесін растайтын БҚ.Банк туынды БҚ операция фючерс, опцион жасалатын операция жатқызады. Фъючерс – мәмілеге қатысушы тараптардың келісім шарт жасаған бекіткен бағасы б/ша алдағы уақытта биржалық активті сатыа алу, сату туралы стандартты биржа контрактіні білдіреді. Опцион- сатушының белгілі күшіне, базалық активті сатып алуға құқық алатын н/е сыйақы төлеп қана мәміленің орындалуынан бас тартуға құқылы екі қатысушы арасында жасалатын келісім шарт.

15. Коммерциялық банктердің валюталық операциялары

ҚР валюталық  реттеу т/лы заңына сәйкес (24.12.1996ж) сәйкес валюта мемлекеттердің заңды төлем  құралы ретінде қабылданған ақша бірліктері немесе банкноттар қазыналық  билеттермен тиындар, қымбат металдардан  жасалған тиындар айналымынан шыққан н/е шығатын бірақ (айналымда жүрген ақша белгісімен айырбастауға жататын оса алғанда) Қолма-қол ж/е аударым нысандарындағы құнын ресми стандарттары Халықаралық ақша немесе есеп айырысу бірліктеріндегі қаражаттары жатады. Валюталық операция: ағымдық операция, капитал қозғалысымен байланысты операция. Ағымдық -  тауарлар, жұмыстар, қызметтер үшін төлемнің не аванес төлемінің мерзімін 180күннен аспайтын мерзімге ұзартуды көздейтін экспорт, импорт мәмілелер б/ша есеп айырысларды жүзеге асыруға арналған аударымда; Депозиттер, инвестициялар, дивидентті сыйақы, табыстарды алу, аудару, жалақы, зейнетақы, алимент, мұрагерлік соманы аудару т,б Капитал қозғалысына байланысты опреацияла – жүзеге асыру 180 күннен асатын мерзімге несиелер беру, алу, зейнетақы активтерін жинақтауға байланысты мәмілелер бойынша халықаралық аударымдар, интеллектуалдық меншік обьектілеріне ерекше құқықты толық беруді көздейтін мәміәлелер бойынша есеп айырысуды жүргізуге арналған аударымдат т.б Валюталық операцияларға елімиізде шетел валютасымен банктік операциялар жүргізуге ҚР Ұлттық банкінен алынған лицензиясы бар окілетті банктер ғана орындай алады. Сонвымен қатар ҚР Ұлттық банк валюталық реттеуді жүргізеді. Валюталық реттеу нормативтік құқықтық актілерді жасау, бекіту, ақпараттар жинау, валюталық заңдылықтардың орындалуына бақылау жасау, заңмен көзделген санкцияларды қолдану шараларын білдіреді. Валюталық заңға сәйкес валюталық реттеу шараларына мыналар жатады: лицензиялау, тіркеу, хабарлау.

   16. Банк өтілімділігі  және оны анықтау көрсеткіштері

   Өтімділік банктің сенімділшін қамтамасыз ететін оның қызметінің жалпы сипатының  бірі. Банк өтілімділігі бұл салық  салымшылармен қарыз берушілер  алдында банктің өз міндеттемелерін  уақытында және шығынсыз орындау  қабілеттілігі. Банк өтімділігінің атқаратын қызметтері:1. Депозиттерді алу мен несиелерге байланысты сұранысты қанағаттатндыру. 2. тиімділік тәуекелділігіназайту және банктің сенімділін қамтамасыз ету.3.активтерді зиянсыз сату. Банк өтілімділігі 2 формасы міндеттерді өз уақытында және шығынсыз орандауы көптеген ішкі, сыртқы фкторлардың ықпалымен анықталады. Банк өтімдіоігн анықтайтын фактор банктің депозиттік базасының сапалылығы. Депозит сапалылығның басты критери олардың тұрақтылығын сипаттайда. Депозит тұрақты бөлігі неғұрлым көп болса банктің өтімділігі соғұрлы жоғары болады. Банк өтімділігн анықьайтын банктің актив,пассив арасында мерзім мен сомма бойынша сәйкес. 

   17.Банктік  қадағалау; ұйымдастыру,  элементтері

   ҚР  Ұлттық банк қызметінің біріне бақыла агентімен бірге 2-ші деңгейлі коммерциялық банктердің қызметін қадағалау және реттеу жатады. 2-ші деңгейлі банктік жүйе жағдаында Ұлттық банктің негізгі мақсатының бірі – бұл банктік қызметі макроэкономикалық деңгейде басқару процесін ұйымдастыру, еліміздегі банктердің және басқа да қаржы кредит институттарының қызметтерін реттеу, банктік жіне ақша жүйелерінің қызмет етуінің тұрақтылығн ұстап отыру болып табылады. Ұлттық агентпен бірге басқа банктік қызметтерді қадағалау және реттеу кезінде тікелей (әкімшілік) және жанама (экономикалық) әдістерді қолданады. Әдістер қатарына: - пруденциялық нормативтерді және басқа да банктердің орындауы міндеті нормалармен лимитерді қою резервтік талаптар нормалары; - банк қызметін тексері; - банктің қаржылық жағдайын сауықтыру жөніндегі ұсыныстарды беру.

   18.Банкаралық  несиелік ресурстар

   Банкаралық  несие- бұл коммерциялық банктердәі бір – біріне беретін несиелері. Банкаралық несие бұл басқа ресурстамен  салыстырғанда өте қымбат ресур  болып табылады.Банкаралық несиенің негізін банкаралық депозиттер құрайды.Банкаралық депозиттер- бұл банктердің бір – бірнде ашқан коршотындағы қаражаттарының қалдықтар. Депозиттік емес қаражаттардың бір түріне Ұлттық банктің комерциялық банктерге қысқа мерзімді өтімділігн қолдап отыру мақсатында беріліп отырған мынандай несиелерді жатқызуға болады: Овернайт ( бір түндік). Овердрафт

   Овернайт – банктердің Ұлттық банктегі кореспонденттік шотында ДТ қалдықтың пайда болуына байланысты бір түнге берілетін несие

Овердрафт бактің жұмыс күні ішінде банктердің ұлттық банкте ашқан кореспондеттік шотында уақытша қаражат шотында жоқтығынна немесе жетіспеушілігіне байланысты ақшалай аударымдар мен ітөлемдер жасау мақсатында берілетән несие. Овернайт, Овердрафт зайымдар бойынша ҚР Ұлттық банкі сияқы мөлшерлемесін белгілейді. Осы аталған нест\иелер қысқс мерзімді Ұлттық банк 2- ші деңгейдегі банктерге бүгінгі күні орта және ұзық мерзімді несиелерді бермейді.,

19. Банктердің кассалық  операциялары. Кассалық операцилар – банк клиентінің ақшалармен құндылықтарын қабылдап өткізу бойынша банктік опрецилары. К/о, менкемелер жеке меншік түріне байланыссыз өз ақшаларын банкте сақтайды.Есеп айырысуын жүргізу бойынша қызмет көрсетуі бұл кассадан ақшаны беру қабылдау, сақтау. Банктерде клиенттерге ткассалық қызмет көрсету, қолма-қол ақшаларды өндеу, кассалық жұмыстарды ұйымдастыру ісін жүргізу үшін келесі бөлімшелер құрылады: Кіріс, шығыс кассалары, қайта есептеу кассасы, кешкі касса. Кассалық операциялардың жалпы принціпі кассалардың құндылқтарымен қломап- қол ақшаны қабылдау және беру операциялары, кіріс шығыс касалық құжаттарға сйәкес рәсімделген бухгалтерлік бөлім қызметкерлерінің жүзеге асыруына бағытталады.

20. Клиенттің несие  қабілеттілігі, түсінігі  және белгілері

Клиент несие  қабілеттілігі – бұл коммерциялық банк балансының өтімділігін қолдау әдісі болып табылад. Клиенттің несие қаб-г ібұл қарыз алушының өзінің қарыздық міндеттемелері б/ша толық және уақытында есеп айрысу қабіл/гі. Клиент несие қабілеттілік деңгейі, банктің нақты қарыз алушыға бертін нақты ссудасымен байланысты қарапайым тәуекелінің дәресесін көрсетеді. Отандық банктік тәжірибеде қарыз алушының несиелік қабілеттілігін бағалаудағы басты факторға оның қаржылық жағдайы жатады. Ол қарыз алушының қызметін көрсететін көрсеткіш ретінде қызмет ете отырып менші\кті ж/е заемдық қаражаттарды орналастыру ж/е пайдалану құрылымдары пайданы алу, бөлу ж/е тиісді пайдаланумен сипатталады.

21.Орта  ж/е ірі кәсіпорындардың  несие қабілеттілігін  бағалау. 

   23.Цессия және меншік құқығын беру

   Цессия  латын тілінен – беруменшікті қаражаттарды иелену н/е оларды алу құқығын басқа тұлғаға беру,М:несие беруші(цедент) өзінің қарызды алу құқық. Басқа тұлғаға (цессионерге) беруі мүмкін, цессия сөзі тәуекелді қайта сақтандыру тапсырушы рөлінде цедент, ол қайта сақтандырушы рөлін цессиоер атқарады. Талап кеңесшілерге және меншік құқығын табыс ету –бұл қарыз алушының құжаты ж/е осы құжат б/ша ол өзінің талабын(дебитор берешегін) несие берушіге баннке несиенің қайтарылуын қам/сыз ету ретінде табыс етеді. Іс тәжірибеде цессияның 2 түрін пайд/ды Ашық-борышқорға(цедентті сатып алушыға) талаптың табыс етілгенін хабарлауды ұйғарады, бұл жағдайда борышқор өз міндеттемесін, банктің қарыз алушысына емес, банкке өтейді. Тыныш-банк 3 тұлғаға талаптың табыс етілгенін хабарламаайды, борышқор цедентке төлейді, ол алынған сомманы банкке беруге міндетті. Жылжымалы мүлік қарыз алушының пайдалануында болу үшін ол, сонымен бірге несие қайтаруына кепілдік ретінде қызмет етуі керек, оның меншік құқығын несие беруші борышты қамтамасыз етуде пайд/ды. Банк борышты қам/сыз ету үшін меншік құқығының келісім шартын бекіті барысында қарыз алушыныңнақты құндылықтың шынайы иесі болып табылатындығына көз жеткізуі керек қызметтерді өткізу үрдісінде пайда болатын төленбеген борыштық талап қайта табыстау.Факторингтік қысқа мерзімді неиелендірумен делдалдық коммерциялық қызметтің айрықша түрі ретінде түсінуге болады. Факторинг артықшылығы-клиенттің төлем қабілеттілігімен бай/ты тәуеклді төмендететін төлем мерзімін қысқартуға мүмкіндік береді. Кәсіп/ң айналымын жылдамдатады. Банктер фарфореийттік операцды ҚР/ң Ұлттық банкісінен фарфорейттік опр/я жүргізуге лицензия алғаннан екйін ғана жүзеге асыруға құқылы. Фарфореитті жүзеге асыру барысында банк вексель сомасынан дисконт құнын ұстап құқылы. Фарфиейтинг несие берушіден жай ж/е аудармалы вексель секілді айналым құжатында орын алатын борышты сатып алу.

25. Банктің факторинг,фарфейтинг  опреациялары.

Факторинг-коммерциялық қызмет шартына сәйкес факторингтік компанияның тауарлары мен қызметтерді өткізу үрдісінде пайда болатын, төленбеген борыштық талап қайта табыстау. Факторинг қысқы мерзімді несиелендірумен делдалдық коммерциялық қызметтердің айрықша түрі ретінде түсінуге болады. Факторинг артықшылығы – клиенттің төлем қабілеттілігімен ба/ты тәуекелді төмендететін төлем мерзімін қысвөқартуға мүмкіндік береді, Кәс/ң айналымын жылдамдатады. Банктер фарфейтингтік операциялар ҚР Ұлттық банкісінен фафейтингтік операция жүргізуге лицензия алғаннан кейін ғана жүзеге асыруға құқылы. Форфейтингті жүзеге асыру барсында банк вексель сомасынан дисконт құнын ұстап қалуға құқылы. Фарфейтинг – несие берушіден жай ж/е аудармалы вексель секілді айналыс құжатында орын алатын борышты сатып алу.

26. Жекелеген банк  операцияларын жүргізетін  ұйымдар. 

Жылжымалы мүліктедің кепіліне қарай ақша беретін  несиелік мекеме ломбардтар саналады. Ломбард – банк болып саналмайтын заңды тұлға (коммерциялық ұйым) ҚР Ұлттық банкінің  лицензиясының негізінде, банкілік операциялар келесі түрлерін атқаруға құқылы: Ломбардтық операция – жылжымалы мүліктермен құнды қағаздардың қай депозитке салынуын іске асуынын кепіліне қысқа мерзімді несие беру. Сейфтік операциялар – бағалы қағаздарды сақтау бойынша адвокатармен клиенттердің бағалы өаттарына қызмет көрсету, сейф жәшіктерін, шкафтарын, бөлмелерін жалға беру, лизинге қызметін жүзеге асыру, зергерлік бұйымдар, бағалы металдар, тастармен сатумен сақтау, сатып алу кепілге алумен есептеу ломбардар ЖШС формасында құрылып өз қызметтерін жүзеге асырады. Ломбардтық несие операциялардың ұйымдастырудыі ерекшелігі оның кепілдік мәмілесінің жоқтығы болып саналады. Почта жинақтау жүйесі АҚ Казпочта – байланыс мекемелерімен өндірістік- кешендік белгілерін өзіне үйлестіре алған почта жинақтау жүйесінің дамуы өзінің қызметін почта байланыс желілері арқылы Қазақстанның барлық аумағына көрсете алады. Почта адамзат қоғамына барынша қажетті институтарының бірі болып саналады.Казпочта дәстүрлі дәстүрлі қызмет көрсетімен ғана шұғылданбай ғана сонымен қатар халықаралық және ұлттық жедел почта, маркетинг депозиттерді қабылдау кассалық есеп айырысу қызметін атқарады. Сондай- ақ инкассациялық және ақша мен бағалы заттарды тасымалдау мен құнды қағаздар нарығыда  брокелік қызмет көрсетумен электронды ақша аударымымен сақтандырк компанияларымен жинақтаушы зейнетақы өқорлар үшін, оларды тартумен және шарт жасасуға агенттік қызмет көрсетумен айналысады.