Банктік тәуекел

клирингтік шарт негізінде түрлі саудаласатын елдердің нақты банктік есептеріндегі айналатын өзара сауда соммалары.

Факторингтік операциялар бойынша тәуекелді азайту үшін борышкерлердің төлем қабілеттілігін талдау, олардың жеткізушілермен шаруашылық байланыс пен өзара қатынастар сипатын құруын оқып білу, төлемдердің құрылымы, өнімнің бәсеке қабілеттілігі, оны қайтару жағдайларының саны мен сол сияқты.

Тәуекелдің деңгейін өлшеудің негізгі құралдарының бірі сарапшы бағаларының көмегімен, нақты жағдайға ықпал ететін тәуелді және тәуелсіз сыртқы және ішкі себепкер шарттарының талдауы болады.

Одан басқа, дамыған нарықтық экономикасымен елдердің коммерциялық банктердің тәжірибесінде банктік кепілдер жүйесі кеңінен қолданылады. Кепілдік операцияларында қатысатын банктер санына байланысты, тікелей, жанама және делдалдық операцияларды ажыратады.

№4. Валюталық тәуекелдер және оларды азайту жолдары

1. Валюталық операциялардың жалпы сипаты.

2. Валюталық тәуекелдердің пайда болу себептері.

3. Валюталық тәуекелдердің жіктелуі.

Валюталық операциялар түсінігінің мазмұны мен мәнін ашу мақсатында тақырыптың негізгі терминдеріне анықтама берген жөн. Валюталық операцияларға төмендегілер жатады:

1.                  Меншік құқығы мен басқа да құқықтарының валюталық құндылықтарға ауысу операциялары, сонымен қатар төлем құжаттары мен төлем құралы ретінде шетел валютасын қолдануға байланысты операциялар.

2.                  Қазақстан Республикасының валюталық құндылықтарды енгізу және шығару операциялары.

3.                  Халықаралық ақша аударысдарын жүзеге асыру. Бірақ бұл операциялармен ғана валюталық операциялар тізімі шектелмейді. Валюталық бақылау жөніндегі заңға сәйкес валюталық операциялар түсінігі валюталық құндылықтармен және Қазақстан Республикасының валютасында орындалатын операцияларды қамтиды.

Бірақ бұл операциялармен ғана валюталық операциялар тізімі шектелмейді. Валюталық бақылау жөніндегі заңға сәйкес валюталық операциялар түсінігі валюталық құндылықтармен және ҚР-ның валютасында орындалатын операцияларды қамтиды.

Валюталық тәуекел – банктік операциялар нарығын интернационализациялауымен, трансұлттық кәсіпорындардың, банктік мекемелерінің құрылуымен, олардың қызметтерінің диверсификациялауымен байланысты және де валюталық бағамдарының толқуы нәтижесіндегі ақша жоғалтымдарының мүмкіндігін көрсетеді.

Банктердің валюталық тәуекелдері валюталық ұстанымның ашылуы кезінде пайда болады. Сонымен қатар несие ұсыну валютасы мен төлем валютасы түйіспесе, валюталық тәуекел де орын алады. Бір банктің бірнеше филиалдарының бірлескен төлемдерін жүргізуі кезінде валюталық тәуекел пайда болуы ықтимал.

            хеджілеу, яғни әр тәуекел мәміле үшін өтеулі валюталық ұстанымды құру. Басқа сөзбен айтқанда, бір валюталық тәуекелдің – табыс не шығыстың өтемі – басқа сәйкес тәуекелмен пайда болады;

            екі түріне ие болатын валюталық своп. Біріншісі, параллельді несиелерді ресімдеуді көрсетеді, екі тарап екі түрлі елде теңшамалы несиелерді өтеудің бірдей мерзімі мен әдісі, бірақ түрлі валюталардағы көрінісімен. Екінші нұсқа – «своп» ставкасы бойынша валютаны сатып алу немесе сату екі банктің арасындағы қарапайым келісімі. Параллельді несиелерден айырмашылығы своптар проценттік төлемін қоспайды.

            активтер мен пассивтер бойынша өзара есеп, валютаның қайту шамасынан түсу валютасын шегеру жолымен банк басқармасының олардың мөлшеріне ықпал ету мүмкіндігі болады.

Валюталық тәуекел коммерциялық тәуекелдердің бөлігі болып табылады, оған халықаралық экономикалық қатынастардың қатысушылары ұшырайды. Валюталық тәуекелдер бұл шартқа қол қою немесе несиелік келісім мен төлемді жүзеге асыру арасындағы кезеңде валютаға қатысы бойынша төлем бағасының (заем) валюта курсының өзгеру нәтижесіндегі валюталық шығындардың қауіптілігі. Валюталық қауіп негізінде аталған кезеңіндегі ақшалай міндеттеменің шынайы құнының өзгеруі жатады. Валюталық тәуекелге екі тарап – келісімнің қатысушылары ұшырайды.

1-мысал: Германиядағы экспортер 1995 жылғы 10 ақпанда АҚШ-тағы импортермен төлемнің 1 айға кейінге қалдырумен 10 миллион доллар сомасына шарт жасасқан. Шарттағы бағаның валютасы – АҚШ доллары, төлем валютасы – неміс маркасы. Шартты жасау уақытына доллардың курсы маркаға қатысы бойынша 1USD=1.5346DM.

10 наурыз куніне төлем жүзеге асырылуы тиіс болған кезде, доллардың курсы 1USD=1.3966DM құрады. Осылайша ол бойынша шартты жасау мен төлем арасындағы кезеңінде доллар валютасының бағасы 8.99 құнсыздандырылды. Экспортердің шығындары 8.99 құрады да, ал импортер ұтты, өйткені ол 15346000 марканы емес, ал 13966000 марканы ғана төледі.

Келтірілген мысалда ұтылған тарап болып экспортер табылады, бірақ валюталық курстың қарама-қарсы үдеу жағдайында, яғни егер де доллардың курсы 10 наурыз күнінде 1.5346 DM мәнісі жоғарылаған кезде, тауардың импортері шығынға ұшырар еді.

1. Симметриялық себет – онда валюталар бірдей салыстырмалы салмаққа ие болады.

2. Ассиметриялық себет – онда валюталар әр түрлі салыстырмалы салмаққа ие болады.

3. Стандартты себет – валюталар валюта ретінде валюталық бірлікті пайдаланудың белгілі кезеңінде бекітілген.

4. Реттеу себет – валюталар нарықтық факторларға байланысты өзгереді.

Көп валюталық ескерту негізі ретінде СДР немесе ЭКЮ пайдаланудың артықшылығы олардың үнемі және жалпыға танылған бағаның белгіленуі төлем сомасын есептеген кездегі белгісіздікті шығарып тастайтындығында қорытындылайды.

Валюталық ескерту тетігінің құрамдас элементтері:

– оның әрекет етудің басталуы, ол шарттағы курстың толқымалы шектеріне тәуелді;

– валюталық себеттің базистік құнының күні. Базистік құнының күні шарттың жасау күні немесе оның алдындағы күні болып табылады. Кей кезде базистік құнының жылжымалы күні пайдаланылады, бұл қосымша белгісіздік жасайды;

– төлеу күніне валюталық себеттің шартты құнының күні немесе айқындау кезеңі; әдетте, төлеу күнінің алдында тікелей жұмыс күні немесе одан бірнеше күн алдын;

– төлем валютасының курсы өзгерген кезде ескертпе валютасы курсына қарсы валюталық ескертпенің әрекетін ескертпе әрекетінің төменгі және жоғарғы шектерін айқындау жолымен шектеу (әдетте төлем сомасына қарай пайыздарда анықталады).

Көп валюталық ескертпенің басқа нысандары:

1. Төлем валютасы ретінде келісілген жиынтығынан бірнеше валюталарды пайдалану, мысалы: доллар, марка, швейцарский франк және фунт стерлингтер.

2. Төлем валютасының опционы – шартты жасасқан сәтіне бағасы бірнеше валютада бекітіледі, ал төлем кезі түскен кезде экспортер төлем валютасын таңдау құқығына ие.

Валюталық ескертпені пайдаланудың мүлдем шектелуі (және атап айтқанда көп валюталы) валюталық және инфляциялық тәуекелден тауар бағаларының өсуі валюталар курстарының үдеуіне ықпал еткен дәрежесінде ғана сақтандыра алады. Мысал ретінде Ресей болуы мүмкін, онда валюталық ескертпелер бүкіл жерлерде тәжірибеге енгізілген, соның ішінде ішкі есептерде де: әдетте тауар сатушылары олардың бағасын доллардың курсына тәуелді айтқанына қарамастан, олардың ішкі инфляциядан шыққан шығындар курстың өсуімен өтелмейді. Әлемдік тәжірибелерде экспортерлер мен кредиторларды инфляциялық тәуекелден сақтандыру үшін тауар-бағалау ескертпелері пайдаланылады.

Тауар-бағалау ескертпесі – инфляциялық тәуекелден сақтандыру мақсатында халықаралық шартқа қосылатын шарт. Тауар-бағалау ескертпелеріне:

1. Баға құрылу факторларынан тәуелді жоғарылайтын жылжымалы бағасы туралы ескертпелер.

2. Индекстік ескертпелер – қол қою күнінен бастап міндеттерді атқару сәтіне дейін кезеңдері ішінде бағаның пропорционалды өзгеруіне төлем сомаларының өзгеру шарты. Индекстік ескертпелер бағалардың өсуін көрсететін индекстерді таңдау және қайта есептеу қиыншылықтарынан әлемдік тәжірибеде кең таралмаған.

1-беттегі қарастырылған 1-мысалда Германиядан келген экспортер келесіні жасауға мүмкін еді: шартты жасаумен бірге 1 айға 1USD=1.5446DM курсы бойынша сатушыдан доллардың опционын сатып алуы мүмкін еді. Бұл ретте ол опцион құнының 3 мөлшерінде премия төлер еді:

10000000х3

--------------- = 300000 доллар немесе 300000х1,5446 = 463380 марка.

        100

Шарт бойынша төлеу күніне доллардың маркаға курсы 1USD=1.3966DM құрады. Шарттың валюта бағасының құнсыздануынан мәміледен түскен экспортердің шығындар (1.5346-1.3966) х 10000000 = 1380000 марка құрады. Белгіленген курс бойынша опционды сату кезінде экспортердің пайдасы (1.5346-1.3966) х 10000000 = 1480000 марка құрады. Осылайша опционды сатып алу кезінде төленген премия есебімен экспортердің таза пайдасы 1480000 – 1380000 – 463380 = 536620 марка құрады. Егер төлемді жасау сәтіне доллардың курсы мысалы, 1USD=1.6346DM дейін жоғарылаған жағдайда, онда экспортер опционды сатпай тұрып долларды нарықтық курс бойынша сатар еді және (1.6346-1.5346)х10000000=1000000 марка мөлшеріндегі пайда алар еді, ал төленген премияның шегеруінен 1000000-463380=536620 марка мөлшерінде пайда алар еді.

Келтірілген мысалдағы экспортермен алынған қосымша пайда ол үшін валюта курсының тиімді динамикасы кезінде, сондай-ақ пайдалы курсы бойынша опционды сатып алу кезінде орын алуы мүмкін. Егер, мысалы, төлемді жасау сәтіне доллардың нарықтық курсы шарттағы курсқа нақты сәйкес болған кезде, онда экспортер опционды сатып алу кезінде төленген премия мөлшерінде шығындарға ұшырайтын еді.

4-мысал. Экспортер бір айға 1USD=1.5346DM курсы бойынша 10 ақпанда өзінің валюталық табысын сатады. Банк 2 мөлшерінде өзі үшін сыйақы белгілейді, оның есебімен форвард мәмілесінің курсы:

10000000х2

--------------- = 200000 доллар немесе 200000х1.5349 = 306290 марка

        100

ретінде айқындалатын болады.

15346000 – 306290 = 15039710 марка.

Форвард мәмілесінің курсы: 1USD=1.15039710/10000000=1.5039DM.

Экспорттық-импорттық мәміле бойынша есептеулерді жүзеге асырған кезде 10 наурыз күні доллардың курсы 1USD=1.3966DM құрайтын еді. Экспортер форвард мәмілесін жасаған банкі форвард мәмілесінің курсы мен нарықтық курс арасындағы айырмашылықты төлейді:

(1.5039 – 1.3966) х 10000000 = 1073000 марка.

Шарттың валюта бағасы курсының төмендеуінен экспортердің шығындары

(1.5346 – 1.3966) х 10000000 = 1380000 марка құрады.

Банкпен төленген айырмашылығының есебімен шығындар сомасы 307000 маркаға дейін төмендеді. Банктің шығындар 1073000–306290=766710 марканы құрады.

Осылайша, қаралып жатқан мысалдан банк өзіне экспортерден форвард курсы бойынша валютаны сатып алу міндетін ала отырып елеулі шығындарға тап болды.

Форвард валюталық мәмілелерді импортерлер де пайдаланады. Егер импортер шарт бойынша төлемді жүзеге асырып жүрген валютаның курсы өсуі күтіліп отырса, онда импортерге егер шынайы нарықтық курсынан жоғары болса да форвард курсы бойынша осы валютаны сатып алу пайдалы, бірақ бұл ретте өзін шарт бойынша төлеу күніне осы валютасы курсының одан да жоғары өсуінен қауіпсіз етуі керек.

Валюталық форвард операцияларынан басқа 1984 жылдан бастап несиелік және қаржы құралдарымен форвард операциялары тәжірибеге енгізілген – «келешек ставкасы туралы келісім» (forward rate agreements) деп аталады, олар 1 жылға дейін депозиттері бойынша пайыздық ставкалардың өзгеруінен шығындардың өзара өтеу туралы банкаралық жедел келісімдерді көрсетеді (әдетте, 1 млн бастап 50 млн долларға дейінгі сомасына).

№5. Банктердің ішкі тәуекелдері. Банктің клиентіне байланысты тәуекелдер. Пассивтік операциялар тәуекелдері.

1. Коммерциялық банктердің ішкі тәуекелдерінің сипаты.

2. Ішкі тәуекелдердің жіктелуі. Банктің түріне байланысты тәуекелдер.

3. Банк клиентінің ерекшелігіне байланысты тәуекелдер.

4. Банктің ішкі тәуекелдерін азайту тәсілдері.

5. Пассивтік операциялар тәуекелдері, олардың пайда болу себептері.

Банктік қызметінің тәуекелі дегеніміз банк қызметіне әсер ететін, ликвидтілікті және қаржылық жоғалтымдарды бұзу мүмкіндігі деп түсініледі.

Банктік қадағалау бойынша Базельді комитетінің кепілдемелеріне сәйкес банктік тәуекелдерінің топтастырылуы Банктік қызметінің тәуекелдеріне ішкі бақылауды ұйымдастыру бойынша кепілдемелерінде берілді.

Банктік тәуекелдер олардың пайда болу қайнар көздерінің орналасуына байланысты бірқатар деңгейлерге бөлуге болады, №1 кестеде көрсетілген.

№1 Кесте. Банктік тәуекелдердің топтастырылуы.

Жеке тәуекел – ішкі тәуекел болып табылады, оның деңгейі тек кәсіптіліктен гөрі, банк қызметкерлерінің адамгершілігінен түбегейлі тәуелді.

Макродеңгейдегі тәуекелдер, таза түрдегі сыртқы тәуекелдер, біртұтас экономиканың жағдайларының өзгеруімен байланысты, олар банктің өзінің қызметінен тәуелді емес – оларды мүмкіндігінше алдын алып, оларға бейімделу қажет.

Микродеңгейдегі тәуекелдер өзіне ішкі тәуекелдердің элементтерін де, сыртқы тәуекелдерін қосады, мысалы, халықаралық несиелер тәуекелдері, қаржы нарықтағы операциялар бойынша тәуекелдер және т.б. Көбінесе банктің басқару аппаратының құзырлық сапасынан тәуелді, сонымен қатар банкке қатысты сыртқы тәуекелдерді тудыратын ішкі және шетел нарықтарда көптеген себепкер шарттар әрекет етеді. Микродеңгейдегі тәуекелдер түрлерін қарастырайық.

Ішкі тәуекелдер банктің түрі мен ерекшелігінен, оның қызметінің сипатынан, оның серіктестердің құрамынан (клиенттер мен контрагенттер) тәуелді.

Ішкі тәуекелдердің деңгейі мен түрлерімен кездесетін коммерциялық банктердің әр түрлі түрлері негізінен олардың қызметінің ерекшелігінен тәуелді болады.

Арнайы коммерциялық банктерде, мысалы инновациялық, жаңа технологияларды несиелендірумен байланысты тәуекелдер басымырақ. Сонымен бірге көптеген инновациялық банктер, мысалы, құнды қағаздардың несиелік портфельдерін басқару бойынша әр түрлі қызметтерінің түрлерін өз клиенттеріне ұсыну мүмкіндігіне ие болғандықтан, портфельді тәуекелдердің төмен деңгейі болады. Осы орайда, олар фиксалды табыстарды сатып алады. Осындай тәуекелдердің деңгейін төмендету мақсатында, тек банктердің өздері ғана емес және де олардың контакті аудиториялары банктің реалды және потенциалды сыйымдылығы ашу бойынша белсенді маркетингті қызметті жүргізуі тиіс.

Салалы банктерде тәуекелдердің деңгейі үшін басты маңыз болып нақты саланың түрі мен ерекшелігі табылады. Жеке борышкермен байланысты салалық тәуекелдерді түсіну және білу тәуекелге баға беруде айтарлықтай көмек көрсетеді. Шаруашылықтың қызметі туралы ақпаратты жинау мен талдау батыс елдерінде жақсы дамыған. Қазақстанда осындай процестерді жүргізу бойынша шындаған жағдайлар, осы салалардың несие берушісі ретіндегі банктерге ғана емес, елдің экономикалық саясатын жүргізуге жауапты агенттілігіне де зор пайда әкелуші еді.

Депозиттерді, несиелерді және т.б. қайтаруын қамтамасыз ету үшін жеткіліксіз қолма-қол және тартылған қаражаттар ахуалымен кездесетіндігіне банктер күдіктенуде. Теңгерілмеген ликвидтілігімен кездескен банк, оның табыстарының төмендеуіне әкелетін, ағымды қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін аса жоғары ставкадағы қолма-қол қаражаттарды шұғыл тартуына мәжбүр болады.

Кірме қаражаттарының көлемінің өсуі – депозиттер қайтудың жоғарлануы немесе несиелер сапасының төмендеуі жағдайында ликвидтік дағдарыстың басталу мүмкіндігі жоғарланады. Осы деңгейдегі тәуекелдің басқа көрсеткіштері болып:

      нетто-несиелердің жиынтық активтеріне қатынасы;

      қолма-қол қаражаттардың және өтеудің мерзімі аяқталып жатқан банк аралық несиенің жиынтық активтеріне қатынасы. Банктің теңгерілмеген ликвидтілік тәуекел деңгейін төмендетудің түпнұсқалы әдістеріне банктің операцияларын қаржыландыру үшін ең ұзақ мерзімді құнды қағаздарының қолдану немесе ликвидтілік активтеріне бағытталған, банк қаражаттарының үлесін жоғарлатуын қосады.

Осы тәуекелді минимизациялаудың себеп-салы ретінде, нақты салымшының үнемді қызметімен байланысты тәуекел кездеседі: бір салымшының үлесін банктік депозиттерінің жалпы соммасында бекіту.

Банктің таза табысына жататын тәуекел (барлық шығыстарды, сондай-ақ салықтарды шегеріп болғаннан кейін), табысты болдырмау тәуекелі атымен танымал. Ішкі банктік немесе сыртқы себепкер шарттардың ықпалынан табыс кенеттен күрт төмендеуі мүмкін.

Несиелік тәуекел – берілген несиелермен ұсынылған сомма, банктің активтер бөлігінің құны төмендейді не нольге жақындайды не болмаса осы активтердің бөлігі бойынша фактілік табыс күтілетін деңгейден күрт төмен болып қалады. Ликвидтілікті жоғалту тәуекелі банк өзінің міндеттерін орындамау мүмкіндігімен байланысты. Бұл тәуекел – сомма және мерзім бойынша банк талаптар мен міндеттемелері бір-біріне сәйкес келмейтін жағдайда, банкпен «банктің алтын ережелерін» бұзған жағдайда пайда болады. Банк қаржы делдалы бола отырып, қаражаттарды тартумен жұмыс жасайды, оларды өз атынан және өз есебінен орналастыратындықтан, ликвидтік тәуекел базалық банктік тәуекел ретінде қарастырылады. Ликвидтілікті жоғалту банктің қаржылық менеджментінің кемшіліктерінен пайда болуы мүмкін. Сол уақытта да банктен тәуелсіз сыртқы себептерден пайда болуы мүмкін.

Құқықтық тәуекел – дұрыс емес заңдық шешімдердің салдарынан активтердің құнсыздануы мен міндеттемелердің көбею тәуекелін, адал ниеттік шатасу мен сол сияқты арам ойлы ниетпен жасалған әрекеттер салдарынан заң құжаттарды дұрыс құрмау тәуекелдерін білдіреді. Одан басқа, банктің мүдделері мен клиенттерін қозғайтын заңнама өзгеруі ықтимал.

Банктің абыройын жоғалту тәуекелі – оның жұмысының операциялық қауыщдары салдарынан, сонымен қатар криминалды құрылымдарымен байланыста болу күдіктерінде және т.б. пайда болады. Жоғалту қаупі мен репутация банктер үшін аса талқанышты, себебі олардың бизнестерінің табиғаты несие берушілердің, салымшылардың және тұтас нарықтың сенімділігін нығайтуын талап етеді.

Аудару тәуекелі – экономикалық тәуекелдің субсанаты, елдің төлем балансының ликвидтілігімен анықталады, конверсилық валютадағы қаражат болуымен, сондай-ақ сыртқы қарыз бойынша оның қысқа мерзімді қарызгерлігімен анықталады. Аудару тәуекелі – сыртқы сауда және инвестициялармен байланысты ликвидтілік ахуалынан қарыз бойынша қызмет көрсетуін тоқтата тұру мүмкіндігі. Тәуекел – ірі немесе дамыған елде болуы мүмкін, ұзақ мерзімді экономикалық тәуекелге әсер етпейтін ахуалдар уақытша болуы мүмкін. Бұл операциялардың басты мақсаты, банктің ресурстарын қалыптастыру және оны ұлғайту. Сондықтан, бұл операциялардың банктің өзінің, несиелік мекеме ретінде жұмыс жасауы үшін төтенше маңызы бар. Пассивті операциялардың қатарына мыналар жатады:

      Заңды және жеке тұлғалардың есеп, немесе есеп шоттарына қаржы жұмылдыру (талап етілетін депозиттер);

      Басқа банктерден қарыз алу (банкаралық несие);

      Заңды және жеке тұлғалардың қаржыларын, мерзімді салымға жұмылдыру;

      Құнды қағаздарды шығарып, оларды орналастыру;

      Орталық банктен орталықтандырылған несие алу т.б. Банктің ресурстары дегенде ойымызда болатыны, басқаларға уақытша пайдалануға бере алатын, болмаса басқа да активтік операцияларды жүргізуге пайдалануға болатын банктің бос қаржысы.

Мұнда бос қаржы (ресурстар) банкінің меншікті капиталы мен қарызға алған (жұмылдырылған) қаржыдан құралады.

Қазақстан Республикасының заңдарының бір ерекшелігі – банктің құрылтайшылары мен акционерлері алған акцияның құнын түгелмен ақшалай төлеулері керек деген талап (аталмыш Заңның 16 бабының 2 тармағы). Басқа елдерге банктің меншікті капиталы тек ақшалай емес, басқа да материалдық және материалдық емес активтер мен үшінші тұлғаның құнды қағаздармен де төленуі мүмкін. Мысалы: кезінде кейбір Ресейлік банктердің меншікті капиталының 70-ке дейінгі материалдық активтер болды. Бірақ, мұны қолайлы жағдай деп айтуға болмайды. Өйткені, банктің меншікті капиталын, несие берудің көзі ретінде пайдалану мүмкіншілігі азаяды. Сондықтан Ресейдің Орталық банкісінің 1994 жылы 11 желтоқсанда орнатқан тәртібі бойынша, банктін меншікті капиталының 10,0-ке дейінгі бөлігі материалдық емес активпен құралуы мүмкін.

Банктің меншікті капиталының әрі қарай көбеюі банктің таза пайдасынан аударым жасаумен, немесе жаңадан акция шығарып, оны орналастырумен іске асырылады. Банктің меншікті капиталын көбейтудің тағы бір көзі, оның өткен жылы бөлінбей қалған пайдасы.

Банктің ресурстарының құрамында меншікті капиталдың үлесі онша көп емес – 10-12-тің шегінде, 88-90-ті жұмылдырылған қаржылар. Мұның өзі, банктік пассивтік операцияларының қандай маңызы бар екенін тағы да дәлелдейді. Жұмылдырылған резервтің елеулі орын алатындар депозиттік ресурстар. Олар мерзімді және талап етілмелі депозиттер болып бөлінеді. Депозиттің бұл екі түрінің өзара айырмашылықтары бар. Оның бастысы: мерзімді депозит белгіленген мерзімге салынады. Сол мерзім өткенге дейін оның иесі банктен ол депозитті алу өте тиімсіз. Онда ол көп табыс жоғалтады. Сондықтан банк, бұл қаржыны мерзімі өткенге дейін, ешбір қауіпсіз активтік операцияларға пайдалана алмайды.

Ал, талап етілмелі депозитте олай істеуге болмайды. Өйткені, оның иесі кез келген уақытта қаржысын түгелдей немесе жартылай талап етуі мүмкін. Сондықтан банк, қаржысын сұрап келген депозиттердің талабын орындау үшін, талап етілмелі депозиттің сомасын көбінесе бос ұстауға тырысады.

Олар құру әдістерімен де бірінен бірі ерекшеленеді. Егер мерзімді депозит банкіге табыс табу үшін, арнаулы шарт жасалып салынатын болса, талап етілмелі депозит, банктегі есеп, немесе ағымдағы және басқа да арнаулы шоттарына бос ақша жиналғанда құрылады. Бұл шот иесінің әдейі істейтін ісі емес, ал шаруашылық жүргізуші субъектілердің бос ақшаларын банкіде сақтау керек деген талаптан туатын іс.

Пассивті операцияларының тәуекелдері – активті және ресурстарды қамтамасыз етудегі қиыншылықтардың мүмкіндігімен байланысты. Әдетте, бұл тәуекел, салымшыны анықтайтын үнемді қызметпен байланысты.

Банктің активтері мен пассивтерін басқару, тиісті табыс табумен қатар, банктің өтемпаздық дәрежесін қажетті деңгейде ұстауды қамтамасыз етуі керек.

Банктің тез өткізілетін ақшалай қаржысы уақытында пассивтегі міндеттемелерін орындауға мүмкіншілік туғыза алатын болса, ол банк өтімпаз болып табылады. Банктің өтімпаздығы арнайы есептеу арқылы бағаланады. Көбінесе ол үшін, өтімділік коэффициенті қолданылады.

Банктің өтімпаздығы оның төлем қабілеттілігінің негізіне жатады, ол қабілеттілік банктің керекті мерзімде, толығымен өзінің міндеттемелеріне жауап бере алатындығын сипаттайды. Банктің төлем қабілеттілігіне көптеген себептер әсер етеді: елдегі саяси және экономикалық ахуал, ақша нарығының жағдайы, құнды қағаздар нарығының өсу дәрежесі, Орталық банктен қайта қаржыландыру алудың мүмкіншілігі және т.т. Бұл себептер, сонымен қатар, банктің басқа да өтемпаздығын сипаттайтын көрсеткіштеріне жанама әсер етеді. Сонымен, банктің өтемпаздығы мен төлем қабілеттілігі өзара белгілі бір байланысты жағдайда.

Жоғарыда айтылғандай, банктің қызметінде қауіптің элементтері қатар жүреді. Сондықтан банктің қызметінің бір мағынасы зор түрі – қауіпті басқару. Әсіресе, соңғы кездерде банк қызметіндегі қауіп асқынып кетті. Әр түрлі экономикалық параметрлердің тұрақсыздығы, банктің қаупін шиеленістіре түседі.

Сұраным мен ұсыным, қаржылық мәмілелердің жағдайлары, қарызгерлердің төлем қабілеттілігі жиі-жиі өзгеріп тұрады. Осыған байланысты банктің әр түрлі мәмілелер жасауымен қатар, олардың қаржылық нәтижесіне әрқашан да қауіптілік туып отырады (қарызгердің төлем қабілетті жоғалту қаупі, пайыздық қаупі, инфляциялық қаупі, т.т.).

Мұндай тепе-теңдік өтімпаздық пен пайдалылықтың өзара қатынасымен сипатталады. Сонымен қатар, өтімпаздық жоғарылаған сайын, пайдалылықтың төмендейтіндігін, және керісінше, өтімпаздық төмен болған сайын, пайдалылықтың өсетінін, сөйтіп қауіптің төмендейтіндігін ескеру қажет.

№6. Пайыз тәуекелі және оны азайту әдістері

1. Пайыз тәуекелі және оның пайда болу себептері.

2. Пассивтік операциялар бойынша пайыздық тәуекелдер.

3. Активтік операциялар бойынша пайыздық тәуекелдер.

Пайыздық тәуекелді басқару үшін оның минимизациялаудың мынадай әдістері қолданылады: проценттік ставкілерінің деңгейін болжау; қайтару мерзімі бойынша және үлестік ставкілерді бекіту әдісімен активтер мен пассивтерді келістіру; проценттік своптарды жүргізу; резервтер мен провизияларды құру; фьючерстер мен опциондар арқылы хеджерлеу және т.б.

Жылжымалы проценттік ставкасындағы несие борышкер адамды проценттік ставкасының көтермелеуінен жоғалтымдар тәуекеліне ұшыратады. Проценттік ставкілерінің деңгейін болжамы макроэкономикалық жағдайының дамуы сапалы талдауы мен болжауында негізделу қажет және де несие ресурстары нарығының қатысушылардың күтімінде осы өзгерістердің ықпалын ескеру. Қазақстандағы инфляцияның қарқынының болжамы соңғы жылдары көп жағдайда проценттік ставкілер динамикасының анықтауыш себепкер шарт болды.

Пайыз мөлшерлемесінің өзгеру тәуекелдігі – бұл пайыз мөлшерлемелерінің ауытқуы салдарынан мүмкін болатын зияндар. Пайыз мөлшерлемесінің артуы, тұрақты пайыз әкелетін бағалы қағаздар бағасының түсуіне жол беріп, нәтижесіне банктің портфелінің құнсыздануына және бағамдық зияндардың болуына әкеледі. Әр түрлі нарық сегменттеріндегі пайыз мөлшерлемелерінің секірмелі өзгерісі банктің операцияларының пайымдылығына қатты әсер етеді.

Номиналды және нақтылы проценттік ставка тең болады: күтілетін, нақты, тәуекелсіз проценттік ставка + күтілетін инфляция деңгейі + тәуекел – түзу (уақытты сақтамау тәуекелі, өтемеу тәуекелі).

Реалды проценттік ставка – тұтынушыны мүдделендіру, оның табыс бөлігін қорғау үшін қажетті проценттік ставкасының деңгейі.

Хеджерлеу дегеніміз тәуекелге ұшырау мүмкіндігін төмендету немесе өтеу бойынша әрекеттер. Хеджерлеудің негізгі міндеті болып проценттік ставкілерінің жағымсыз өзгерістерден қорғау табылады. Тәуекелді хеджерлеу туралы шешім Басқару деңгейінде қабылданады.

Пайыздық тәуекел деңгейін бақылау және басқару үшін, банкімен нақты жағдайға байланысты тұрақты нақты стратегиялық қызмет жасалады, яғни проценттік тәуекел деңгейін басқару әдістері №1 кестеде көрсетілген.

№1 Кесте. Пайыздық тәуекел деңгейін басқару әдістері.