Бухгалтерлік есепті ұйымдастыру принциптері

                                   Бухгалтерлік  есепті ұйымдастыру принциптері

Бухгалтерлік  есепті ұйымдастыру – субъектінің  шаруашылық іс-әрекеті туралы күмәнсіз сенімді және уақтылы ақпарат алу мен ресурстарды, дайын өнімді тиімді пайдалануды бақылауды жүзеге асыру мақсатымен есеп процесін құрудың шарттары және элементтер жүйесі.Негізгі қосылғыштар мыналар алғашқы есеп пен құжат айналымы,түгендеу,субъекті қаржы-шаруашылық қызметі шоттарының Бас жоспары, бухгалтерлік есеп формалары, есеп және есептен шығару жұмысын ұйымдастыру формалары, есеп берудің көлемі мен мазмұны.

Бухгалтерлік  есептің негізгі принциптері  мен есептің жалпы ережелері  Қазақстан Республикасы бухгалтерлік есеп пен қаржылық есеп беру жүйесін реттейтін құқықтық – нормативтік актілермен белгіленеді.Бухгалтерлік есепті реттеу жүйесінің бес деңгейі бар

1.Бухгалтерлік  есеп пен қаржылық есеп беру  туралы Заң

2.Заңнамалық  актілер мен ҚР Үкіметінің  Қаулылары

3.Бухгалтерлік есеп стандарттары  мен оларға әдістемелік ұсыныстар

4.Шоттардың  типтік жоспары мен оларды  қолдануға берілген нұсқау

5.Субъектінің  есеп саясаты

Бухгалтерлік  есеп пен қаржылық есеп беру туралы Заңның 6-бабы 2-тармағына Қаржылық есеп беру туралы ұсыныс 30 Бухгалтерлік есеп стандарттарына сәйкес есеп саясаты – ұйымының талаптары мен қызмет ерекшеліктеріне сай, Қазақстан Республикасының бухгалтерлік есеп пен есепшоттарының үлгі жоспары туралы заңдарының талаптарына сәйкес бухгалтерлік есепті жүргізу мен қаржылық есепберуді жасау үшін қабылданған принциптер, негіздер, шарттар, ережелер мен практика.

Бухгалтерлік  есеп пен қаржылық есеп беру есептеу  мен үздіксіз қызиеттің негізгі  принциптеріне, түсінікті, орынды, сенімді  және салыстырмалы сапалық сипаттамаларға сәйкес атқарылуы тиіс.

Басқаруды ақпаратпен қамтамасыз етуде және қаржылық есеп беруді пайдаланушыларды  жіктеудегі бухгалтерлік есептің атқаратын  ролі.  

Бухгалтерлік есеп – субъектілерді  пайдаланушылардың қарауына ұсынатын қаржылық ақпаратының сипаты мен  көлеміне байланысты. Пайдаланушылар әр түрлі болуы мүмкін. Мысалы: инвесторлар немесе берушілер, әлде бірлесе отырып іс-қызмет жүргізушілер. Әр қилы экономикалық шешім қабылдауда олар субъектінің қаржылық және басқадай есептеріне сүйенеді.

Қаржылық ақпаратты пайдаланушылардың  екі негізгі топтары бар:

* ішкі;

* сыртқы.

Сыртқы пайдаланушылар екі категорияға бөлшінеді. Олар:

* субъект қызметіне  тікелей қаржылық мүддесі бар;

* субъект қызметіне  жанама қаржылық мүддесі бар;

Тікелей қаржылық мүддесі бар пайдаланушылар категориясына мыналар кіреді:

* қазіргі және  болуы ықтимал инвесторлар;

* қазіргі және  болуы ықтимал кредиторлар;

* сатыа алушылар.

Жанама қаржылық мүддесі бар пайдаланушылар категориясына  кіретіндер:

* салық органдары;

* реттеуші органдар;

* статистикалық  органдар;

* басқа топтар (аудиторлар, кеңесшілер, тұтынушылар  топтары және т.б.).

Қаржылық есеп беруді пайдаланушыларды жіктеу. «Қаржылық  есеп беруді дайындау мен ұсынуға  арналған тұжырымдамалық негізге» сәйкес қаржылық есеп беруді пайдаланушылар қатарына мыналар қосылады:

- берілген инвестицияларға  байланысты тәуекелді көтеруші  инвесторлар. Оларға акцияны сату, ұстай тұру немесе сату жайлы  шешім қабылдауға және субъектінің  дивиденд төлеуге қабілетін бағалауға  көмектесетін ақпарат керек болады.

- тиесілі кредиттер  мен проценттер бола ма, олар  уақтылы төлене ме деп білгісі  келетін қарыз берушілер;

- тиесілі сома  бола ма, төлене ме деп анықтауға  мүмкіндік беретін ақпаратқа  қызығушы жабдықтаушылар және  басқа сауда кредиторлары;

- сатып алушылар. Оларға субъектінің үздіксіз қызметі туралы, әсіресе, олардың осы субъектіге ұзақ мерзімдік келісімдері туралы ақапарат қажет;

- қызтметкерлер.  Олар субъект қызметінің тұрақтылығы  мен тиімділігі туралы ақпаратқа,  сонымен қатар субъектінің еңбек  ақымен және басқа жеңілдіктермен, зейнетақымен, жалдау жөніндегі бұдан былайғы жұмыспен қамтамасыз ету қабілетін бағалау мүмкіндігін беретін ақпаратқа мүдделілік танытады;

-  ресурстарды  бөлу жайлы ақпарат алуға мүдделі  мемлекеттік органдар. Сонымен қатар  оларға субъектінің іс-әрекетін реттеу, салық салу саясатын белгілеу үшін және ұлттық табыс пен басқадай статистикалықмәліметтерді анықтауға негіз есебіндегі ақпарат қажет;

-    көпшілік, өйткені субъектілер жергілікті  экономикаға көптеген тәсілдермен  елеулі үлес қосады, бұған халықтың еңбекпен қамтылуы мен жергілікті жабдықтаушылардың қолдауы да қатысты. Қаржылық есеп беру көпшілікті субъектінің игілігін молайтуда жеткен жетістіктері мен даму бағыттары туралы ақпаратпен қамтамасыз етіп, көмектесе алады.

Қаржылық есеп беруді дайындау мен ұсыну үшін ұйым басшылығы қаржылық жағдай, оның нәтижелері мен қаржылық жағдайдағы өзгерістер жайлы ақпаратқа сүйене отырып, жауапкершілік көтереді.   

 Бухгалтерлік есептің қазақстандық  және халықаралық стандарттары

Стандарттар- қаржылық есеп беруді дайындау ережелері.Бүкіл әлемдегі қаржылық есеп берулерде қолданылатын бухгалтерлік есеп принциптерін бірегейлендіруге қол жеткізу үшін 1973 жылы Қаржылық есеп берудің халықаралық стандарттары комитеті (ҚЕХСК) Австралия, Канада, Франция, Германия, Жапония. Мексика, Голландия, Ұлыбритания, Ирландия және АҚШ-тың кәсіби бухгалтерлері арасындағы келісім нәтижесінде құрылды.1983 жылдан бері барлық кәсіби бухгалтерлік ұйымдар – Бухгалтерлердің Халықаралық Федерациясы мүшелері ҚЕХСК-ның мүшелері болды.

Қаржылық есеп берудің Халықаралық стандарттары комитеті(ҚЕХСК)барлық жерде қабылданып, ұстану үшін 41 қаржылық есеп берудің  Халықаралық стандарттарын жете зерттеп, жасап, жариялады және ұсынды.

ЕХСК-ның басты  мақсаты –егер мыналар анықталып, қол жеткізілсе,қаржылық есеп беруді ұсыну:

- міндеттер,  оларды шешу үшін қаржылық  ақпарат талап етіледі;

- ақпараттық  жүйе құру принциптері;

- осы ақпараттың  сапалық сипаттамалары;

- қаржылық есеп  беру элементтері.

1997 жылдан бастап  Қазақстан Республикасында қаржылық есеп берудің халықаралық стандарттары негізінде жасалған бухгалтерлік есептің 29 отандық стандарттары қолданыста жүр.

Бухгалтерлік  есептің тұжырымдамалық негізі.

Бухгалтерлік  есептің тұжырымдамалық негізі мынадай  аспектілерді қарастырады:

- қаржылық есеп  берудің мақсаттары;

- бухгалтерлік  есеп пен қаржылық есеп берудің  негізгі принциптері;

- қаржылық есеп  беру элементтерін анықтау,тану  және өлшеу.

Қаржылық есеп берудің мақсаттары. Қаржылық есеп берудің негізгі мақсаты пайдаланушыларға қаржылық жағдай, субъектінің қызмет нәтижелері мен қаржылық жағдайындағы өзгерістер жайлы ақпарат ұсыну болып табылады.Дегенмен қаржылық есеп беру экономикалық шешім үшін пайдаланушыға қажетті барлық ақпаратты өзіне енгізе алмайды, өйткені есеп негізінде өткен оқиғаларды бейнелейді.

Алайда қаржылық есеп беруде сонымен келесі көрсетілгендерге пайдалы ақпаратты жинақтайды:

- кредиттерді  ұсыну жөніндегі инвестициялық  шешімдерді қабылдауға;

- субъектінің  алдағы ақшалай түсімін бағалауға(ақшалай  қаражат пен олардың баламаларының түсімі мен жылыстауы.Баламалар (эквивалент)қысқс мерзімді ақшалай міндеттемелерді «овердрафт» қанағаттандыру үшін арналған      – қаражатты клиенттің шоты бойынша есептен шығару);

- субъектінің  ресурстарымен міндеттемелерін  қарауындағы ресурстармен байланысты бағалауға;

- басшы органдардың  жұмысын бағалауға;

Экономикалық  шешімдерді қабылдау үшін пайдаланушыға  субъектінің ақшалай қаражатты  генерациялайтын қабілеті,

Генерациялау  мерзімі мен алынған қорытындыларға сенімділік туралы ақпарат керек.Бұл қабілет,мысалы, субъект өзінің қызметкерлері мен жабдықтаушыларына,проценттерді төлей ала ма,кредиттерді жауып,табысты бөле ала ма дегенді анықтайды.

Бұл үшін оларға субъектінің қаржылық жағдайын, іс-әрекетін және өзгерістерін бейнелеп көрсететін ақпарат қажет.

Қаржылық жағдайға ол бақылайтын экономикалық ресурстар,оның қаржылық құрылымы,өтемділігін төлем  қабілеттілігі мен жұмыс істейтін орта өзгерістерін қабылдауға қабілеттілік әсер етеді.

Өтемділік,төлем  қабілеттілігі-қаржылық міндеттемелерді осы кезеңде өтегеннен кейінгі жақын арадағы ақшалай қаражаттың бар болуы.

Субъект қызметінің көрсеткіштері,оның тиімділігі,пайдалылығы  туралы ақпарат экономикалық ресурстарда  болатын ықтимал өзгерістерді бағалау  үшін керек.

Ақшалай қаражаттың қозғалысы туралы ақпарат субъектінің ақшалай қаржыны алу қабілетін бағалаған кезде пайдалы.

Қаржылық есептер  өзара байланысты,өйткені олар шаруашылық өмірдің бірдей фактілерін бейнелейді.

Түсініктеме жазбада (пояснительная записка)пайдаланушыларға қаржылық есеп баптары жөніндегі қосымша мәліметтер болады.

Бухгалтерлік  есеп пен қаржылық есеп беру.»Бухгалтерлік  есеп пен қаржылыұ есеп беру туралы»  заңда бухгалтерлік есеп пен қаржылық есеп берудің негізгі мақсаттары белгіленді:

1)субъектінің,сондай-ақ  басқа мүдделі тұлғаларды шаруашылық қызмет жайлы толық және күмәнсіз сенімді ақпаратпен қамтамасыз ету;

2)субъектінің  шаруашылық іс-әрекетін жүзеге  асыруда ҚР заңдарын сақтауын  бақылау үшін мемлекеттік органдарға  қажетті ақпаратпен қамтамасыз  ету.

Қойылған міндеттерді орындау үшін қаржылық есеп беру негізгі принциптерге(есептеу мен үздіксіз қызмет)және саналық сипаттамаларға (негізгілері-түсініктілігі,орындылығы,сенімділігі және салыстырмалылығы)сәйкес жасалады.

Кезеңдік қаржылық есеп беру субъект жөніндегі бухгалтерлік ақпаратты топтастырудың негізгі құралы болып табылады.

Элементтер  қаржылық есептерге кіруге тиісті баптар тобы.Қаржылық есеп берудің тұжырымдамасы 7 элемент (активтер,міндеттемелер,капитал(таза активтер(ф1),кірістер,шығыстар,пайда,шығындар,зияндар(ф2))белгілейді.Олар ұсынылатын қаржылық есеп беруді пайдаланушыларға пайдалы ақпарат беретін бөлінбес қасиеттері(атрибуттары)болып табылады.

Қазаұстан Республикасындағы  бухгалтерлік есептің стандарттарына сай мынадай принциптер қабылданған:

Есептеулер.Табыс алынған,ал шығындар жұмсалған сәтінде есепке алынады,зияндар,операциялар мен оқиғалар бухгалтерлік есепте көрсетіледі және қатысты кезеңнің қаржылық есебіне кіреді.Осы принципі бойынша құрылған,

Қаржылық есеп беру өткен операциялар мен басқадай оқиғалар туралы ақпаратпен қамтамасыз етеді,ол ақшалай қаражат алынған немесе төленген кезде емес,экономикалық шешім қабылдау кезінде пайдаланушылар үшін өте маңызды.

Үздіксіз қызмет.Субъект  өзінің іс-қызметін белгісіз уақыт  кезеңі бойы жалғастырады және оның жақын болашақта таратылатын ниеті жоқ немесе қажеті жоқ,немесе ол қызметінің ауқымын елеулі түрде қысқартпақ емес деп шамаланады.

Қаржылық есеп берудің негізгі саналық сипаттамалары:

Түсініктілік. Қаржылық есеп беруде ұсынылған ақпарат  пайдаланушыға түсінікті болуға тиіс.

Орындылық. Пайдаланушыға  өткен, қазіргі және болашақ оқиғаларды бағалауға, өткен бағалауды растауға немесе түзетуге көмектесіп, экономикалық шешімдерге ықпал ету.

Ақпараттың  орындылығына оның сипаты мен елеулілігі маңызды ықпал жасайды. Ақпарат егер оны қалдыру немесе дұрыс ұсынбау пайдаланушының экономикалық шешіміне әсер ете алса, елеулі деп саналады.

Сенімділік. Ақпаратта  елеулі қателер мен бұрмалаулар  жоқ және пайдаланушылар оған шынайы деп сенуіне болады.

Шынайы көрсету. Сенімділікті қамтамасыз ету үшін қаржылық жағдай, операция нәтижелері, ақшалай қаражаттың қозғалысы туралы ақпарат операцияларды және тағы басқа оқиғаларды шынайы көрсетуі тиіс.

Мәннің формадан артықшылығы. Оепрациялар мен басқа  оқиғаларды шынайы ұсынуы үшін олар тек  заңдық формамен ғана емес, оның мәні мен экономикалық шындығына сай есептеліп, ұсынылуы қажет.

Бейтараптылық. Қаржылық есеп берудегі ақпараттың сенімділігін қамтамасыз ету үшін ақпарат нейтралды, яғни күні бұрын теріс түсінікте  болмауы керек.

Байқампаздық (осмотрительность). Активтер мен кірістер кемітілмей, ал міндеттемелер мен шығыстар әдейі арттырылмауы үшін белгісіздік жағдайларында талап етілетін, есептесулерге пікір қалыптастырған кезде сақтықтың белгілі бір деңгейін ұстау.

Толықтылық. Сенімділікті қамтамасыз ету мақсатында қаржылық есептердегі ақпарат толық болуы тиіс.

Салыстырмалық. Қаржылық ақпарат пайдалы және мазмұнды болуы үшін есепті кезең салыстырмалы болуы тиіс. Пайдаланушылар субъектінің  есеп саясаты, олардағы

Уақытылылық. Ақпарат  ұсынуда ақталуға келмейтін тежеу  болған жағдайда ол өзінің орындылығын  жоғалтуы мүмкін.

Пайда мен шығын  арасындағы баланс. Ақпараттан алынатын пайда оны алуға кететін шығыннан асып түсуі тиіс. Пайда мен шығынды бағалау едәуір дәрежеде кәсіби пайымдаудың мәселесі болып табылады.

Сапалық сипаттаулар  арасындағы баланс. Қаржылық есеп беруге арналып қойылған негізгі тағайындауды орындау үшін көбіне тепе-теңдік  немесе сапалық сипаттамалар арасындағы ымыра болуы қажет. Қаржылық есепті жасаушылар кәсіби пайымдаудың көмегімен әр түрлі жағдайларда сипаттамалардың салыстырмалы маңыздылығын айқындайды.

Шүбәсіз сенімді  және әділ (объектвті)көрсету. Негізгі  сапалық сипаттамаларды және бухгалтерлік есептің сәйкес стандарттарын қолдану,әдетте, шүбәсіз сенімді және әділ(объективті)ақпарат бар қаржылық есепті жасау мен алаламай көрсетуді қамтамасыз етеді.

Қаржылық есеп берудің элементтерін белгілеу, мойындау және өлшеу

Қаржылық есеп берудің элементтері. Қаржылық есептер мәмілелер мен басқа оқиғалардың қаржылық нәтижелерін оларды экономикалық сипаттамаларына сәйкес кен ауқымды категорияларға қалыптастырып, көрсетеді.Мұндай кен ауқымды категориялар деп қаржылық есептердің элементтерін атайды.

Субъектінің қаржылық жағдайын бағалаумен тікелей байланысқан элементтер бухгалтерлік баланста көрсетілген  активтер, міндеттемелер мен меншікті капитал болып табылады.Кірістер мен шығыстар –кірістер мен шығыстар жайлы есеп беруде субъектінің көрсеткіштерін өлшемімен тікелей байланысқан элемнттер.Ақша қозғалысы туралы есеп беруді және меншікті капиталдағы өзгерістер жайлы есеп беруді бухгалтерлік баланс элементтерінде болған, кірістер мен шығыстар, өзгерістер туралы есеп элементтері көрсетеді.

Субъектінің қаржылық жағдайы бағасына тікелей байланысты элементтер болып  активтер, міндеттемелер мен меншікті капитал  болып  табылады.

Активтер – болашақта табыс әкелетін, құндық бағасы бар, өткен операциялар немесе оқиғалар нәтижесінде алынған мүліктік және жеке мүліктік емес игіліктер  мен құқықтар. Бұл ресурстар ұйыммен бақыланады. Активте бекітілген болашақ экономикалық пайда –ақша түсіміне немесе баламаларына тура немесе жанама енетін әлеует. Активке айналған болашақ экономикалық пайда мыналардың нәтижесінде алынуы мүмкін:

1) егер актив  жеке немесе субъект өткізетін  дайын өнім (тауар, жұмыс,қызмет  көрсету)өндірісінде басқа активтермен  үйлесіп пайдаланылса;

2) басқа активтерге  айырбасталса;

3) міндеттемелерді  өтеу үшін қолданылды;

4) субъектілерді  меншіктеушілер арасында бөлінеді.

Міндеттеме - өткен  операциялар немесе оқиғалар нәтижесінде  пайда болған және құндық бағасы, жеке тұлға немесе ұйым пайдасына белгілі  бір әрекет етуші, мүлік беруге,жұмыс  орындауға,ақша және басқасын төлеуге,әлде өтеу экономикалық пайдалы активтің кемуіне немесе ресурстың жылыстауына әкелетін белгілі бір іс-қимылдан қағыс қалуға міндеттілік.

Міндеттемелерді өтеу былайша атқарылады:

1)ақша төлеумен;

2)басқа активтерді  берумен;

3)қызмет көрсетумен,жұмыс  орындаумен;

4)бір міндеттемені  екіншісіне ауыстырумен;

5)міндеттемелерді  жарғы капиталына аударумен.

Меншікті капитал (таза актив)- міндеттемелерді есептен  шығарғандағы актив.

Акционерлік қоғамдардың  бухгалтерлік балансында меншікті капитал, бөлінбеген табыс,бөлінбеген табыс  есебінен пайда болған резервтік капитал, сондай-ақ меншікті капиталды қолдауды қамтамасыз ететін түзетуді көрсететін сома, акционерлер салған қаражат ретінде сынып тармақтарына бөлінеді. Бұл тұжырымдамалар басқа субъектілерге де сай келеді.

Қаржы-шаруашылық қызметін бағалаумен тікелей байланысқан қаржылық есеп беру элементтері мыналар:

1)кірістер-меншіктеушілердің  салымына байланысы жоқ, меншікті  капиталдың көбеюіне әкелетін  активтің немесе олардың құнының  артуы, не болмаса міндеттеменің  азаюы түріндегі есепті кезең  ішіндегі экономикалық пайданың өсуі.

2)шығыстар-меншіктеушілер  арасындағы бөлуге байланысы  жоқ, меншікті капиталдың кемуіне  жетелейтін,активтердің немесе олардың  азаюы, не болмаса міндеттеменің  ұлғаюы түрінде есепті кезең  ішіндегі экономикалық пайданың  азаюы.

Қаржылық есеп элементтерін мойындау,тану-мойындаудың мынандай критерийлерін қанағаттанлыратын және элементті айқындауға сәйкес келетін баптың нәтижелері туралы есепке немесе бухгалтерлік балансқа кіргізу процесі:

1)бапқа байланысты  кез келген болашақ экономикалық пайданы субъект алады немесе жоғалтады деген ықтималдық бар;

2)объектінің  сенімді өлшенетін құны немесе  бағасы бар.

- бастапқы бағасымен.  Активтер оларды сатып алған  кезде қол жеткен тараптардың  келісімі мен белгіленген ағымдағы  құны бойынша немесе төленген ақшалай қаражат сомасында; міндеттемелер-міндеттемеге айырбасталып немесе кей жағдайлардағы белгілі бір шарттармен алынған (мысалы, салықтар) түсім сомасы бойынша жағдайлардың қалыпты тоғысуы кезінде міндеттемелерді орындау үшін төленетін ақшалай қаражат сомасы бойынша көрсетіледі; 

- ағымдық  құнымен. Активтер есепте сол  немесе соған ұқсас актив енді  ғана сатып алынған жағдайда  төленуге тиісті ақшалай қаражат  сомасы бойынша көрсетіледі, міндеттемелер  оларды өтеу үшін талап етілетін  ақшалай қаражаттың дисконтталмаған сомасы бойынша көрсетіледі;  

- өткізудің(өтеудің)ықтимал  құнымен. Активтер сатудан алынуы  мүмкін ақшалай қаражат сомасы  бойынша көрсетіледі. Міндеттемелер-  оларды өтеу үшін талап етілетін  ақшалай қаражат;    

- дисконтталған  құн. Активтер субъектінің қалыпты қызметі барысында активтерді генерациялауға тиісті ақшалай қаражат болашақ түсімнің дисконтталғвн құны болып танылатын ағымдағы құнв бойынша;    

-  баланстық құнымен.

Активтер мен  міндеттемелердің бухгалтерлік баланста көрсетілетін құны.         

 Бухгалтерлердің кәсіби этикасы.Іскерлік  қатынастар этикасының тәжірибесі  сенім негізінде құрылады, клиенттермен  және жабдықтаушылармен тұрақты  өнімді қатынастар ынталандырылады.  Көптеген компаниялар қызметкерлер  басшылыққа алатын этика ережелерін жасап шығарады. Бұларға мыналар жатады:           

1.Құзыреттілік:

- қабылдаған  заңдарды, ережелер мен стандарттарды  қолдану;

- кәсіби құзыреттілікті  қолдану (нормативті құжаттарды  оқып білу);

- тиісті талдау  өткізгеннен кейін толық және  анық есептер дайындау.  

2.Құпиялылық:  

- заң бойынша  талап етілмейтін болса,құпия  ақпаратты жария етпеу; 

- құпия ақпаратты  жеке пайдасына қолданбау;  

- бағыныштылары  құпия ақпаратты жарияламайтындығына  көз жеткізу.

3.Адалдық/тұтастық: 

- мүдделер  қақтығысынан қашқақтау және басқаларға ықтимал кикілжіңге кіріспей, өзін-өзі ұстап қалуды ұсыну; 

- ұйымның  заңды мақсаттарын бұзбау; 

- мінез-құлыққа  әсер ететін сыйлықтар мен  қызметтерден бас тарту; 

- жеке және  кәсіби шектеулерді мойындау  және ол туралы хабарлау.

4. Әділеттілік  (объективтілік): 

- ақпаратты  әділ және объективті ұсыну;  

- басқару  үшін пайдалы болуы мүмкін  ақпараттың барлығын ашып көрсету;  

5. Этикалық  жанжалды шешу: 

- субъектіде  белгіленген саясатты қолдану;  

- егер жанжал шешілмесе немесе белгілі бір саясат болмаса, іс-қимылдардың ықтимал бағытын жете зерттеу үшін әділетті кеңесшілермен құпия әңгімеде лайықты тұжырымдарды түсіндіру; 

- егер тікелей  басшының мінез-құлқы этикаға  жат болса, мәселені одан жоғары  деңгейде талқылау керек; 

-егер мәселе  шешілмесе, соңғы амал жұмыстан  шығу; 

- компаниядан  тыс тұлғаларға этикалық жанжалдар  жайлы хабарламау.

Кәсіби этиканың ережелерін жасау американдық бухгалтерияның үлкен еңбегі болып табылады. Алғаш  реет мұндай талапты Р.Монтгомери қойды. Қазіргі заманғы бухгалтер этикасын жасаушы болып Джон Ленсинг Кэрри (1900-1984)

Саналады.

Американдық зерттеушілер (Вильям Рипли,Колер)барлық меншік иелері мен әкімшіліктегілер заң мен  мораль талаптарына сай жұмыс  істеуге тиіс деген пікірге келді. Бухгалтерлер жоғары тұратын адамдардың пікірін емес, өз пікірін өмірге енгізуге тиісті.Осыған байланысты 1987 жылы Бухгалтерлердің американдық ассоциациясы моральддық ережелер кодексін қабылдады. Кодекс мәні мынада:

1. Бухгалтерлер  жұмысқа орналасарда алдағы ізашардың жұмысын мұқият зерттеуі тиіс.

2. Егер алдында  болған ізашар жұмыс істемесе, оған жазбаша сұрау салу керек.

3. Кәсіби бұрыш  бұл ресми сұрауға жеткілікті  және шыншыл жауап беруге міндеттейді.

4. Егер істермен  алдын-ала танысу барысында жұмыс беруші қолданыстағы заңдарды бұзады немесе бұзуы мүмкін екендігі шықса, бухгалтер ұсыныстан (жұмыстан) бас тартуы тиіс.

5. Бухгалтер  кез келген уақытта жұмыс берушімен  еңбек шартын бұза алады.Жұмыс  берушінің кәсіпорында оны ауыстыратын  адам жоқ деп ойлауы шартты жалғастыруға негіз бола алмайды.

6. Бухгалтер  әкімшіліктен білім және өзі  істейтін жұмысты түсінуді талап  етуге құқылы емес.

7. Бухгалтер  қызмет бойынша өсуді талап  ете алмайды.

8. Жұмыс берушінің  пайдасынан бас бухгалтер үшін  үлес болмайды,яғни бухгалтер өзі шығарған қаржылық нәтижелер үшін сыйақы немесе қосымша ақы ала алмайды.

9. Бухгалтер  өзінің ынталандыру сыйақысын  кәсіпорын қызметіндегі басқа  қызметкерлермен бөліспейді

10.Бухгалтер  әкімшіліктің кәсіпорындағы шаруашылық  қызметке         

       Барлық сұрақтарына бірден жауап беруі тиіс.

11 Бухгалтер  толтырған тізілімдер бөлінбейтін  меншік болып саналады.

Материалдық-жауапты  адамдардан түскен бастапқы құжаттарды материалды-жауапты адамдар да, әкімшілікте  кері қайтаруды талап ете алмайды.

12. АҚШ-тың аппеляциялық соты бухгалтердің де, заң кеңесшілері мен биржалық маклерлер сияқты құжаттарды сақтауға арналған құқықтары болмайтындай негізді себептер жоқ деп таныды

13. АҚШ-тың аппеляциялық  соты 1976 ж. заң кеңесшілері мен  биржалық маклерлерге ұсынылған құжаттарды сақтауға арналған құқықтар бухгалтерлерде де бар деп таныды. 

14. Бухгалтер  жұмыс берушінің істері жайлы  кәсіби құпияны сақтауы тиіс.

Жұмыс берушіден қызметтен  кету бухгалтерді бұл міндеттен  босатпайды.

15.Кәсіби құпияны  сақтау міндеттемелеріне мыналар кірмейді: бухгалтер өзінің кәсіби арналары бойынша өз кәсіпорнының шаруашылық қызметі жөніндегі білімін кеңейтуге құқылы; сот қажетті мәліметтерді жариялауға өкім бергенде; жұмыс беруші мемлекетке қарсы қылықтар жасағанда; жұмыс беруші кәсіпорын жайлы мәліметтерді жариялауға келісім бергенде; бухгалтер егер оның кәсіби беделін көтеру мүддесіне қажет болса; кәсіби құпияны аша алады;

Бухгалтер фирма  құпиясы жайлы мәліметті ашып көрсету құқық бұзушылық орын алған себепті қоғамдық мүддеге қажет деп санаса.

16. Кәсіпорынның  шаруашылық қызметі туралы барлық  анықтамаларды бухгалтер тысқары  адамдарға жұмыс берушінің жазбаша  келісімі бойынша ғана ұсына  алады.

17. Мәліметтер  егер бухгалтер оларды ұстану  іс жүзіндегі заңдар сай деп  сенімді болып, көзі жеткен жағдайда ғана беріледі.

18. Бухгалтер  жұмыс берушіге құқық бұзушылықты  қалай жасап, із жасыруды үйретіп,  кеңес беруге тиісті емес.

19. Есеп беруді  бұрмалау үшін жұмыс беруші  мен бухгалтер бірдей жауапкершілік  көтереді.

20. Бухгалтер  өзінің кәсіби біліктілігін үнемі арттыруға міндетті.

Бухгалтердің  этикалық кодексі фирмадағы бухгалтердің мәртебесіне және бухгалтерлік есептің  ұйымдастыру құрылымына ықпал етеді.

Ресейлік есепте бухгалтердің құқықтары мен міндеттері Бухгалтерлік есеп туралы Ережелермен белгіленген. Қазақстан Республикасында бкхгалтерлердің құқықтары мен міндеттері «Бухгалтерлік есеп туралы» заңда (өзгерістермен және толықтырулармен) және «Бухгалтерлік қызметті ұйымдастыру» №24 бухгалтерлік есеп стандарттарында шамалы қарастырылған.

Есеп жүйесін  құру мен бухгалтерлік есепті ұйымдастыру  үшін («Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есеп беру туралы» Заңға сәйкес) жуапкершілікті субъект басшысы  өтереді.

Есеп – қисап  жұмысының келешегіне байланысты басшы  бухгалтер басқаратын құралымдық бөлімше ретінде бухгалтерлік қызметті құрады; штатқа бас бухгалтер қызметін енгізеді; келісім – шарт негізінде бухгалтерлік есеп жүргізуді арнайы мамандандырылған бухгалтерлік есеп жүргізуге бухгалтер- маманға тапсырады.