Дина Нұрпейісова (1861-1955)

Дина Нұрпейісова (1861-1955)

Дина Нұрпейіс келіні - қазақтың әйгілі күйші-композиторы. Туып-өскен жері - Батыс Қазақстан облысының Жаңақала ауданына қарасты Бекетай құмы деген  жер. Топырақ Алматы қаласынан бұйырған. Қазақстанның халық әртісі (1944). Халық  өнерпаздарының 1937 жылы өткен республикалық  байқауына қатысып, 75 жасында халық  аспаптарын тартатын өнерпаздардың  Мәскеуде өткен Бүкілодақтың бірінші  байқауында, одан кейін 1944 жылы 83 жасында  Орта Азияның бес республикасынан  өнерпаздар қатысқан Ташкенттегі он күндікте Дина тағы да жүлделі орындарды  жеңіп алады.

Дина ата-ана шаңырағында бұлаңдап өскен жас кезінің өзінде-ақ Дәулеткерей, Мүсірәлі, Әлікей, Түркеш, Ұзақ, Есжан, Байжұма, Баламайсаң сияқты күйшілердің  күйін нәшіне келтіре тартып, төңірегі "домбырашы қыз" деп атаған. Қаршадай қыздың даңқын естіп, әйгілі Құрманғазы арнайы іздеп келген. Ол Динаның домбыра тартысына сүйсініп, болашағынан үлкен үміт күтіп, батасын  берген. Осыдан кейін Динадан көз  жазбай, үнемі айналып соғып, додалы күй айтыстарына ертіп барып, домбыра тартудың терең сырларын үйретеді. Дина тоғыз жасынан бастап он тоғыз жасына дейін, қашан ұзатылғанша  Құрманғазының баулуында болады. Құрманғазыдай дәулескер күйшінің ұстаз болуы Динаның ғана бақыты болып қойған жоқ, исі қазақтың күй  өнерінің бақыты болды.

Дина 1880 жылы Беріш ішіндегі Бесқасқа руынан шыққан Тұрманұлы Қанас деген  жігітке тұрмысқа шығады. Қанас пен  Динадан Нұрпейіс атты бір ұл туған. Алайда алғашқы перзенті дүниеге  келген соң Қанас көп кешікпей қайтыс болады. Дина ата салтымен қайын  інісі Шәпекке қосылады. Күйеуінің  атын атамайтын дәстүр бойынша Дина күйеуі Шәпекті "Жәпек" деп атайтын  болған. Кейбір деректерде "Жәпек" деп жазылуы содан. Динаның алғашқы  күйеуінен көрген перзенті Нұрпейіс 14 жасында қайтыс болады. Кейін ел ішінде санақ па, сайлау ма, әйтеуір  бір тізім алу науқаны басталғанда  дәстүр бойынша аталарының атын атай алмаған Дина фамилиясының орнына қайтыс болған тұңғышы Нұрпейістің есімін атаған. Міне, Динаның Нұрпейіс келіні атануының сыры осында.

Жәпек пен Дина бақытты ғұмыр  кешіп, берекелі жанұя құрған. Динаның  әсем сазды аяулы күйлері осынау жар қызығын көріп, бала бақытына мейірленген жылдарда туған. Ұзатыларда әкесінің еншің деп мінгізген қара қасқа атына арнап шығарған "Қара қасқа ат" күйі, өзі пір тұтатын күйшілері Дәулеткерей мен Түркешке еліктеп шығарған "Бұлбұл", "Жігер", "Байжұма" сияқты күйлері, ақылды да айбарлы, сұлу да сырбаз абысынына арналған "Кербез" күйі, үлкен ұлы Жұрымбай 1916 жылғы "Июнь жарлығы" бойынша әскерге шақырылғанда тартқан "Он алтыншы жыл" ("Набор") күйі, қадірлес замандастарына сүйсінуден туған "Қосалқа" күйі, балдай тәтті, бауыр етіндей жақын баласы Қоңырға арнаған "Әсем қоңыр" күйі, міне, бұлар Динаның өзіндік қолтаңбасын айқын танытатын біртуар күйлер. Бұл күйлері арқылы Дина қазақ күйлерінің өрісін ұзартып, өресін биіктетумен бірге, өзі де ұлы күйшілермен терезесін теңестірді.

Дина Кеңес заманында да өзінің арман-аңсарын, үміт, тілегін халқының жолына бағыштап өтті. Жасының ұлғайғанына  қарамастан Қазақстанның 20 жылдығына  орай "Тойбастар", Отан соғысы жылдарында "Ана бұйрығы", "Жеңіс" сияқты күйлер шығарды. Рас, қоғамның репрессиялық қаталдығы тудырған жағымсыз саясат пен желбуаз идеология Динаның  бұла дарынын қақпайлап бақты. Оны  төлтума арқасынан (шабытынан) айырып, әсіре ұраншылдықтың қолжаулығы етпек болды. Ол шығарған күйлерге "Еңбек  ері", "Сауыншы", "Сталин", "Делегат", "Көкөніс" деп ат қойып, алаулатып-жалаулатып, ресми  салтанаттардың ұран күйіне айналдырды.

Алайда шын асылды тот баспайды. Динаның қанатты өнері халқының рухани асыл қазынасы ретінде бүгін мен болашаққа қызмет көрсете бермек.