Еңбек қорғау. 2

Нарықтық экономикадағы  еңбек жекелеген адамдардың, сонымен  бірге тұтастай қоғамдастықтардың, немесе жалпы алғанда бүкіл мемлекеттің  өмірінде өзінің әлеуметтік маңыздылығы  бойынша ерекше орын алады. Қазіргі  кезеңнің адамдары өз өмірінің басым  бөлігін өз әл-ауқаттарының көзі болып  табылатын дәл осы жұмысқа, еңбекке  арнайды. Осыған орай еңбекті қорғаудың  маңыздылығы арта түседі және неғұрлым дәл және толық зерттеп, зерделеуді талап етеді, соның ішінде, құқықтық ғылым тұрғысынан.

Қоғам дамуының қазіргі кезеңінде  қоғамдық қатынастардың айтарлықтай  бөлігі құқық нормаларымен реттеледі. Дәл осы себептен, еңбекті қорғау құқықтық ұғымын анықтау осы мәселені қарастырудың маңызды аспекті болып  табылады.

Заң әдебиетінде еңбек  қауіпсіздігі мен еңбекті қорғау ұғымы, маңызы мен мазмұны мәселесіне аз көңіл бөлінбеген, бірақ әлі  де болса бұл мәселені шешілді  деп есептеуге болмайды. Бұл тіпті  мүмкін де емес шығар. Техникалық үдерістердің дамуы қызметкерлердің денсаулығына теріс әсер ететін еңбектің жаңа технологияларының  және құралдарының пайдаланылуына алып келеді. Теория мен практика өзара  тығыз байланысты. Бір-біріне үнемі  ықпал ете отырып, олар өзара өз мазмұндарын өзгертулері мүмкін. Соған сәйкес, бұл мәселе, яғни, еңбекті  қорғаудың мазмұны туралы мәселе даму үстінде қарастырылуы тиіс.

Еңбекті қорғаудың маңызды  белгілерін анықтау үшін «Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау» ұғымының тек  құқықтық қана емес, сонымен қатар  әлеуметтік тұрғыдағы мазмұнын анықтап  алу дұрыс болады. Еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғаудың әлеуметтік құбылыс екендігі ғылыми әдебиетте  бірнеше мәрте атап өтілген және оны әлеуметтік жүйе ретінде қарастыру  еңбекті қорғау ұғымының заңдық аспектіде  дамуына және оны тереңірек түсінуге септігін тигізетіндігі ешқандай күмән  туғызбайды.

Әлеуметтік құбылыс ретіндегі  еңбекті қорғауды еңбектің қолайлы  жағдайларын жасауға, адамның өмірін, денсаулығын және жұмысқа қабілеттілігін сақтауға, еңбек қызметі салдарынан белгілі бір жарақаттар алған  және денсаулығына зиян келтірілген  қызметкерлерге жеңілдіктер мен  өтемақылар беруге бағытталған мемлекеттің, қоғамдық ұйымдардың және азаматтардың қызметі ретінде сипаттауға болады, сондай-ақ бұл – еңбекті қорғау жөніндегі нормаларды бұзғаны үшін жауапкершілікті белгілеуге бағытталған  қызмет [1].

Зерттеліп отырған институттың  қоғам өмірінің әр алуан салаларында  бой көрсетуі туралы А.С.Макевкина  да айтқан – еңбекті қорғау сондай-ақ экономика нысаны да болып табылады, өйткені ол белгілі бір қаржылық әлпетті де білдіреді. Мемлекеттік  билік органдары әр түрлі саяси  бағдарламалар әзірлейді, олардың  зерттеу тақырыптарының аясына еңбекті  қорғау да кіреді. Еңбекті қорғауға құқық нормативтік-құқықтық актілерде, әрі әр түрлі салалардың актілерінде  бекітілген [2].

Еңбекті қорғаудың, яғни, нормативтерге  сай еңбек шарттарының қамтамасыз етілу деңгейі, өндірістік жарақаттылық пен кәсіби аурулардың төмен көрсеткіштері  көбінесе жалпы алғанда қоғамның өзінің осы категорияға деген  көзқарасына байланысты болады. Қоғамда  нақты кезеңде қолданылатын басымдықтар  қозғалтқыш, қозғалыс көзі маңызына ие болады. Яғни, жоғарғы инстанцияларда (сатыларда) еңбек жағдайларын жақсарту саясатын жүйелі түрде жүргізу, мемлекеттік  органдардың осы мәселеге мұқият көңіл бөлуі тиісті ережелердің  қамтамасыз етілуінің және сақталуының  деңгейін арттырудың елеулі кепілдіктерінің  бірі болып табылады.

Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті  қорғау, қалай болғанда да, қоғамның әр индивидінің өмірінің бір бөлігі болып табылады. Барлық адамдар өз өмірінің ішінде бірнеше рет еңбек  құқықтық қатынастарын, демек, еңбекті  қорғау қатынастарын да өрбітеді. Мәселен, экономикалық белсенді халықтың саны, ҚР Статистика жөніндегі агенттігінің есебі бойынша, 2008 жылы 8 415 000 адамды, 2009 жылы 8 457 900 адамды, 2010 жылдың 1 тоқсанында 8 555 500 адамды, 2010 жылдың 2 тоқсанында  8 620 300 адамды құраған, ал жұмыспен қамтылған  халықтың саны 2008 жылы 7 857 200 адамды, 2009 жылы 7 903 400 адамды, 2010 жылдың 1 тоқсанында 8 029 300 адамды, 2010 жылдың 2 тоқсанында 8 116 500  адамды құраған [3].  Көрсетілген  сандардың талдауы, жыл сайын  экономикалық белсенді халықтың саны артып келе жатыр деген тұжырымға  әкеледі.

ҚР заңнамасына сәйкес, ұйымдарда өндірістік практикадан  өтіп жүрген жоғары немесе орта кәсіби білім беру мекемелері студенттерінің; бас бостандығынан айыруға үкім кесілген және еңбек етуге тартылған  адамдардың, және т.б. еңбегі қорғалуы тиіс екендігін есепке алу қажет.

Сонымен бірге, еңбекті қорғаудың  жалпы алғандағы қоғамның жай-күйіне айтарлықтай әсер ете алатындығын  ерекше атап өткен жөн. Еңбектің қажетті  жағдайларымен қамтамасыз етілмеген  қызметкерлер, үнемі шамадан тыс  жұмыс істеудің, шаршап-шалдығудың және жұмыспен байланысты проблемалар  ауыртпалықтарының салдарынан өз денсаулықтарына, әрі тек денесінің ғана емес, сонымен  қатар моральдық денсаулығына да көңіл бөле алмайды.

Денсаулық дегеніміз –  адамның психикалық, дене және әлеуметтік әл-ауқаты. Ол адамның және жалпы  алғандағы қоғамның ең үлкен құндылығы  болып табылады. Еңбектің жағдайлары мен оны қорғауды жақсарту – еңбек  етушілердің денсаулығын қамтамасыз етудің маңызды құралы [4].

Еңбекті қорғау жөніндегі  қатынастарға қоғамның экономикалық белсенді халқының барлық мүшелері дерлік тартылады,  және оның едәуір бөлігі үшін еңбекті  қорғаудың тікелей маңызы бар, сондықтан  еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті  қорғау институтының жағдайы олардың  мінез-құлқын айқындайды, ал ол жалпы  алғандағы қоғамның келбетіне, оның белсенділігіне үлкен әсер етеді.

Барлық құбылыстардың  қандай да бір деңгейде өзара байланысты болатындығы белгілі. Бір категорияның жағдайының нашарлауы немесе қанағаттандырылмауы  қалғандарына да теріс әсерін тигізеді. Мәселен, еңбекті қорғау жөніндегі  мәселелер мен қатынастардың  қанағаттандырарлықсыз реттелуі жалпы  алғанда қоғамдық өзгерістерге әсер етуі мүмкін, және жақсы жағынан  емес екендігі түсінікті.

Осылайша, еңбекті қорғау әлеуметтік құбылыс болып табылады, ол еңбекті қорғау институтының жеке алғандағы әр адамға және жалпы алғандағы  бүкіл қоғамға қатысты болатындығынан және ықпалын тигізетіндігінен көрінеді.

Еңбекті қорғау қоғам өмірінің әр алуан салаларында бой көрсетеді, -мысалы, экономикада еңбекті қорғау қаржыландыру нысаны болып табылады, еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша шығындарға арнайы баптар бөлінеді. Еңбекті қорғау медицинамен  аса тығыз байланысты. Ұйымдағы еңбекті  қорғаудың жай-күйі қызметкердің денсаулығына тікелей әсер етеді. Медицинада қызметкерлердің  денсаулық жағдайына қандай да бір  өндірістік факторлардың жасайтын ықпалына, кәсіби аурулардың немесе жарақаттардың  белгілі бір өндірістегі еңбек  үдерісімен байланыстылығына көңіл  бөлінеді.

Техникалық ғылымдарда қандай да бір машиналардың, техникалық құрылғылардың, жабдықтардың және басқа да өндіріс  құралдарының қолданылуының әр түрлі  ережелері әзірленеді, сондай-ақ бірлікте және өзара ықпалдастықта қарастырылатын адам-машина жүйесі зерделенеді.

Саяси тұрақтылық, өзге факторларды  есептемегенде, сондай-ақ тиісті мемлекеттің  аумағында еңбектің қалыпты жағдайларының  қамтамасыз етілу деңгейіне де байланысты болады.

Кезінде Л.И.Левитин атап көрсеткендей, еңбекті қорғауды дамыту ісінде техникалық, жаратылыстану және қоғамдық ғылымдар саласындағы, соның  ішінде, тиісті қоғамдық қатынастарды құқықтық реттеудің неғұрлым тиімді жолдары мен формаларын анықтауға, заңнаманы жетілдіру бойынша  ғылыми негізделген ұсыныстарды  әзірлеуге, қандай да бір нормативтік  актінің қабылдануының практикалық  нәтижелерін зерттеуге тиіс заң  ғылымы саласындағы зерттеу жұмысы маңызды роль атқарады [5].

«Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау» институтын қарастыру  барысында біз осы ұғымға еңбек  құқығының басқа институттарына немесе құқықтың басқа салаларына жататын  нормалар кіретіндігін анықтадық. Мұндай нормалар қызметкерлердің өмірі  мен денсаулығы үшін еңбектің қауіпсіз жағдайларын қамтамасыз етуге қаншалықты бағытталғандығына немесе жәрдемдесетіндігіне  байланысты еңбекті қорғау институтына  жатқызылады. Көрсетілген нормалар қатынастарды реттейді, немесе құқықтың еңбекті қорғауды қамтамасыз етуге (немесе жәрдемдесуге) бағытталған басқа салаларының зерттеу тақырыбы болып табылады.

Еңбекті қорғау институты  салааралық институт болып табылады, себебі еңбек міндеттемелерін орындау  кезінде қауіпсіздікті қамтамасыз ету саласында пайда болатын  қатынастарды реттеу, еңбек құқығының  өзінен басқа, азаматтық, сақтандыру, қылмыстық, әкімшілік, әлеуметтік қамсыздандыру  құқығы және, әрине, конституциялық сияқты құқықтың бірнеше салаларын реттеудің  зерттеу тақырыбы болып табылады.

Конституциялық құқықтың еңбекті қорғау жөніндегі қатынастарды реттейтін нормаларының қатарына ҚР Конституциясының 24-бабының қауіпсіздік  пен гигиенаның талаптарына сай  болатын еңбек жағдайларына құқықты  белгілейтін нормалары жатады. Ата  заңға сәйкес, адамдардың еңбегі мен  денсаулығын қорғау конституциялық құрылыстың негіздеріне жатады. Әркімнің өзінің еңбекке деген қабілеттіліктерін  еркін басқаруға, қызмет түрі мен  кәсіпті таңдауға құқығы, сондай-ақ әркімнің қауіпсіздік пен гигиена  талаптарына сай жағдайлардағы  еңбекке және жұмыссыздықтан қорғалуға  құқығы адамның аса маңызды құқықтары  мен бостандықтары болып табылады. Сондай-ақ, 29-бапқа сәйкес, азаматтар  денсаулықты қорғауға, соның ішінде, еңбек қызметі барысында қорғауға құқылы.

ҚР Конституциясы құқықтың бүкіл жүйесінің қалыптасуы бастау алатын негізгі заң болып табылатындықтан, онда еңбекті қорғауға құқықтың көрсетілуі үлкен маңызға ие. Себебі Конституцияда  жеке тұлғаның құқықтық мәртебесінің негізін құрайтын, адам мен азаматтың  ең негізгі, аса маңызды құқықтары  бекітілген. Басқа жағынан алып қарағанда, негіз қалаушы құжатта еңбекті  қорғауға құқықтың көрсетілуі заңды, өйткені  қызметкерлердің денсаулығы мен  өмірін олардың еңбек қызметі  барысында қорғау әлеуметтік мемлекеттің  адам құқықтарын қамтамасыз ету жөніндегі  қызметінің құрамдас бөлігі және конституциялық-құқықтық деңгейде регламенттелмей қалуы  мүмкін емес өте маңызды категория  болып табылады.

Қызметкер мен жұмыс берушіге, яғни, еңбек келісім-шартының тараптарына  қатысты Конституция нормалары  еңбек заңнамасы актілерінде  дами түседі. Мысалы, Еңбек кодексінің 4-бабында ҚР еңбек заңнамасының принциптерінің арасында қауіпсіздік  пен гигиена талаптарына сай  еңбек жағдайларына құқықты қамтамасыз ету, өндірістік қызмет нәтижелеріне қатысты  қызметкердің өмірі мен денсаулығының  басымдығы, қызметкерлердің құқықтары  мен мүмкіндіктерінің теңдігі және еңбек қауіпсіздігі мен оны қорғаудың  мәселелерін мемлекеттік реттеу сияқтылары көрсетіледі. Сондай-ақ еңбек  қауіпсіздігі мен оны қорғауды қамтамасыз ету мәселелерін реттеуге көрсетілген  актінің 5-тарауы арналған [6].

Еңбек заңнамасының азаматтық  заңнамамен тығыз байланысты екені  белгілі. Соңғысы тауар-ақша және қатысушыларының  теңдігіне негізделген басқа  да, мүліктік қатынастарды реттей отырып, еңбекпен және оның нәтижелерімен байланысты қатынастарды да реттейді.

Еңбек қатынастары, осылармен  байланысты азаматтық-құқықтық қатынастар сияқты, келісім-шарттық бастамаларға негізделген және ақылы сипатқа  ие. Бұдан басқа, еңбек және азаматтық  заңнамалар салаларының арасында генетикалық  байланыс бар, өйткені еңбек құқығы кезінде азаматтық құқықтан бөлініп  шыққан. Сондықтан, әр түрлі салаларға  тиесілілікті сипаттайтын пәннің дербестігіне қарамастан, еңбек құқығының дамуына  азаматтық құқық принциптері  мен әдістері әсер етпей қоя алмайды. Бұны, ең алдымен, құқықтар мен міндеттерді  белгілеудің диспозитивтік сипатының  басымдығы, құқықтық қатынастар субъектілерінің  теңдігі, құқықтарды және заңмен қорғалатын мүдделерді қорғау тәртібі және т.б. айғақтайды [7].

Азаматтық құқықтың зерттеу  тақырыбына еңбек шартына (контрактқа) негізделетін еңбек қатынастарымен жақын жанасатын қоғамдық қатынастар кіретіндігі белгілі. Бұл – тұрмыстық  мердігерлік, тапсырма, әдеби тапсырыс келісім-шарттарын және т.б. орындау  жөніндегі қатынастар. Көрсетілген  қатынастарға ортақ белгілер тән: олар еңбекпен байланысты, келісім-шарттық  бастамаларға негізделген, ақылы сипатқа  ие. Алайда олардың арасында олардың  әр түрлі салаларға жататындығын білдіретін едәуір айырмашылықтар да бар [8]. Әдетте, белгілі бір қатынастарды еңбек құқығының зерттеу тақырыбына жатқызу үшін арнайы акті шығарумен  бекітілген, қызметкердің еңбек ұжымы  құрамында жеке еңбек қызметтерін  орындауы, сондай-ақ осы қызметкердің ішкі еңбек тәртібіне бағынуы  қажет болады.

Сондай-ақ азаматтық құқықтың еңбекті қорғау институтымен байланысын қызметкерге оның өз еңбек (қызметтік) міндеттерін орындау барысында  келтірілген шығынды өтеу бөлігінде  қарастыруға болады. Көрсетілген  қатынастарды азаматтық құқықтың немесе еңбек құқығының реттеуі керек  пе, немесе екі саланың екеуі де реттеуі керек пе, бұл мәселе ғылыми ортада әлі күнге дейін даулы  мәселе болып табылады.

Бірінші көзқарастың мәнісі — қызметкердің еңбек қызметі  барысында оның өмірі мен денсаулығына келтірілетін зиянның орнын толтыру  жөніндегі қатынастар азаматтық  құқықтың зерттеу тақырыбына жатқызылатындығында. Бұл көзқарастың жақтастары келесілер: В.Т. Смирнов [9], А.А. Собчак [10], А.П. Сергеев, Ю.К. Толстой [11]. Екінші көзқарасты осы  қатынастарды азаматтық және еңбек  құқығының әрекет етулерінің шектес саласына жатқызатын авторлар ұстанады [12]. Үшінші көзқарас даулы қатынастарды еңбек құқығының әрекет ету саласына жатқызудан тұрады (Л.А. Сыроватская [13], В.Н. Толкунова [14], Р.З. Лившиц [15], П.Р. Ставиский [16]).

Біздің пікірімізше, құқықтың ешқандай саласы жеке өмір сүріп, қызмет ете алмайды – құқық салаларының  құқықтық реттеу әдісі, тақырыбы және қызметі сияқты мәселелерде түйісе алатындығы әбден заңды. Оның үстіне, еңбек құқығының кезінде азаматтық  құқықтың бір бөлігі болғандығын  есепке алу қажет. Сондай-ақ жоғарыда келтірілген дәлелдемелермен келіспеу қиын. Осылайша, біз қызметкердің денсаулығына немесе өміріне келтірілген зиянның  орнын толтыру жөніндегі қатынастарды бір ғана салаға жатқызуға болмайды деп санаймыз, яғни, бұл қатынастар азаматтық және еңбек құқығының әрекет етулерінің шектес саласы болып табылады.

Еңбек құқығы өзінің табиғаты бойынша тек азаматтық құқықтың ғана емес, сонымен қатар әкімшілік  құқықтың да принциптері мен әдістеріне негізделеді. Мәселе ұжымдық өндірістің қызметкердің әкімшілік билігіне бағынуын, тәртіпті, еңбек ету барысында  оның еркіндігінің шектелуін әділ талап  ететіндігінде, сондықтан өркениеттік  тәсіл әкімшілік-құқықтық (ұйымдастырушылық, басқарушылық) тәсілмен толықтырылды [17].

О.В.Смирновтың атап көрсеткеніндей, еңбек және әкімшілік құқықтардың  шектес сипаты, біріншіден, реттеу тақырыбының  ұқсастығынан (еңбек құқығында –  еңбек саласындағы ұйымдастырушылық-басқарушылық қатынастар; әкімшілік құқықта –  мемлекеттік басқару саласындағы  қатынастар) және, екіншіден, құқықтық реттеу әдісінің ұқсастығынан (құқықтың екі саласында да мемлекеттік-билік  нұсқамалары тәсілін қолдану) көрінеді [18].

Шындығында, еңбек заңнамасын бақылау мен қадағалау жөніндегі  қатынастар екіұшты сипатқа ие, ол бақылаудың субъектілері мен деңгейіне  байланысты болады. Салалық тұрғыдан ұйым ішіндегі қадағалау мен бақылау  жөніндегі қатынастар еңбек құқығына жататындығы күмән тудырмайды. Мұндай қатынастар ұжым ішінде, мысалы, бір  жағынан, қызметкер немесе қызметкерлер және, екінші жағынан, жұмыс беруші (жұмыс берушінің өкілі) немесе кәсіподақ  арасында еңбекті қорғау нормалары  мен ережелерінің сақталуын кәсіподақтың бақылауы кезінде қалыптасады. Еңбек  заңнамасын сақтауды мемлекеттік қадағалау  және бақылау жөніндегі қатынастарға келетін болсақ, бұл қатынастар әкімшілік-құқықтық болып келеді.

ҚР Еңбек кодексі еңбек  заңнамасының сақталуын қадағалау  және бақылау қатынастарын ұжым аясында  шектемейді. Онда еңбек құқығының  зерттеу тақырыбын құрайтын еңбек  заңнамасының сақталуын қадағалау  және бақылау жөніндегі қатынастардың  кең түсіндірмесі мазмұндалған.

Еңбекті қорғауды жоғарғы  органдардың жоспарлауы мен ұйымдастыруы жөніндегі қатынастар ұйымдастырушылық-басқарушылық қатынастар болып табылады, яғни, әкімшілік  құқық саласына да жатады. Мұндай нормалардың  мазмұнына ұйым әкімшілігінің еңбекті  қорғау жөніндегі шараларды жоспарлауға  міндеттілігі, осы мақсаттарға қаражаттар бөлу, осы шаралардың өткізілуін ұйымдастыру  және бақылауды жүзеге асыру кіреді.

Жоғарыда көрсетілген  құқық нормалары 2 түрлі болуы  мүмкін: 1) еңбекті қорғау жөніндегі  қатынастарды жалпы сипатта реттейтін  нормалар (олар нақты еңбек және әкімшілік қатынастарының пайда  болуының алғышарты ретінде бой  көрсетеді); 2) еңбекті қорғау жөніндегі  нақты шараларды өткізу міндетін тікелей қарастыратын нормалар. Әкімшілік  құқыққа да, еңбек құқығына да сондай-ақ министрліктер мен оларға есеп беруге міндетті ұйымдардың қауіпсіздік қызметі органдарының (қауіпсіздік техникасы жөніндегі бөлімдерінің) еңбекті қорғауды ұйымдастыруларын реттейтін нормалар жатады.

«Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау» институтының кешенділігі  туралы мәселені зерттеу барысында  еңбек қауіпсіздігінің стандарттары сияқты техникалық-заңдық нормаларды назардан тыс қалдыруға болмайды. Бұл стандарттарды барлық ұйымдар, мекемелер мен ұйымдар, және әсіресе  жобалық-конструкторлық және ғылыми-зерттеу  ұйымдары жаңа техниканы, технологиялық  үдерістерді, өндірістік нысандарды жасау  кезінде сақтаулары тиіс. Көрсетілген  стандарттарды сақтау ғылыми-техникалық революцияның дамуы кейде уақыттың өзінен де озып кететіндіктен және еңбекті қорғау жөніндегі нормалар мен ережелерді сақтаудың өнеркәсіптік нысандарды, машиналар мен технологиялық  үдерістерді жоспарлау мен салу кезінде алдыңғы қатарға шығып, қазіргі кезеңдегі еңбектің қауіпсіз жағдайларын қамтамасыз етудің аса  маңызды түріне айналатындығынан да өзекті болып табылады.

Сондай-ақ еңбекті қорғау институты мен әкімшілік құқық  нормалары еңбекті қорғау жөніндегі  ережелерді бұзғаны үшін жауапкершілік (әкімшілік) тұрғысынан да түйіседі.

«Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау» институты нормаларын реттеудің негізгі зерттеу тақырыбы қызметкердің денсаулығы мен өмірінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету жөніндегі  қатынастар болып табылса, онда әлеуметтік қорғау құқығы азаматтардың қандай да бір себептермен жұмысқа қабілеттілігін жоғалтқанда (уақытша немесе тұрақты) немесе зейнеткерлік жасқа келгенде, оларды материалдық қамтамасыздандыру  барысында қалыптасатын қоғамдық қатынастарды реттейді. Бұл қатынастар, әдетте, еңбек  қатынастарымен тығыз байланысты. Азаматтардың материалдық қамтамасыздандырылуының  көлемі бұл жағдайда олардың еңбек  өтілдерімен еңбек қатынастары  барысында алған еңбекақыларымен  өлшенеді.

Еңбек қатынастарында азаматтар  еңбек етуге құқықтарын жүзеге асырады, ал әлеуметтік қорғау құқығының реттейтін  тақырыбы материалдық қамтамасыздандыруға  құқықты жүзеге асыру болып табылады. Еңбек қатынастары барысында  еңбекке төленетін ақы қызметкер  еңбек ететін ұйымдардың, мекемелердің қорларынан шығарылады. Әлеуметтік қорғау құқығы орталықтандырылған қорлардан  жәрдемақылар мен зейнетақылар төлеуді  қарастырады. Оның үстіне, әлеуметтік қорғау құқығы үшін, еңбек құқығындағыдай, материалдық төлемдердің келісім-шарттық  әдісі тән емес. Азаматтар материалдық  қамтамасыздандыруды құзырлы органдар қабылдаған құқықтың директивалық нормалары  негізінде алады, соған байланысты олар тараптардың келісімімен өзгертіле  және нақтыландырыла алмайды [19].

Сондай-ақ еңбекті қорғау институты азаматтық-құқықтық жауапкершілікті  міндетті түрде сақтандыру мәселелерін  реттеу тұрғысынан сақтандыру құқығымен  байланысты. «Қызметкер еңбек (қызмет) мiндеттерiн атқарған кезде оның өмiрi мен денсаулығына зиян келтiргенi үшiн жұмыс берушiнiң азаматтық-құқықтық жауапкершiлiгiн мiндеттi сақтандыру туралы» Қазақстан Республикасының 2005 жылғы 7 ақпандағы № 30 Заңы жұмыс берушіні қызметтің тиісті түріне лицензиясы бар ұйыммен сақтандыру келісім-шартын жасасуға міндеттейді [20]. Өз жауапкершілігін сақтандыра отырып, жұмыс беруші денсаулығын қалпына келтіруге қажетті немесе тиісті сомаларға құқықтары бар адамдар үшін қажетті ақша қаражаттарын өтеуді кепілдейді.

Бұл сақтандырудың негізгі  мақсаты сақтандыру төлемдерін жүзеге асыру арқылы өздерінің еңбек (қызметтік) міндеттерін орындау кезінде  өмірлері мен денсаулықтарына зиян келтірілуі мүмкін қызметкерлердің  мүліктік мүдделерін қорғауды қамтамасыз ету болып табылады, және біздің республикамызда қарастырылған  халықты әлеуметтік қорғаудың 3-ші және соңғы деңгейі болып табылады.

Жұмыс берушінің жауапкершілігін  сақтандыру жөніндегі қатынастардың  өздері, еңбек қауіпсіздігін және еңбекті қорғауды қамтамасыз ету  жөніндегі қатынастар сияқты, азаматтық  және еңбек құқығы сияқты салалардың реттеу тақырыбы болып табылады. Құқықтың қандай да бір саласының нормалары  сақтандыру төлемдеріне құқықтың жүзеге асырылу кезеңіне байланысты әрекет етеді. Мәселен, азаматтық құқық  нормалары сақтандыру және зиянның  орнын толтыру туралы жалпы ережелерді реттейді, еңбек құқығы нормалары, атап айтқанда, еңбекті қорғау институтының нормалары сақтандыру оқиғасының орын алуының негіздерін анықтайды, яғни, жұмыс берушінің еңбекті қорғау жөніндегі қандай да бір ережелерді бұзуы қызметкерге келтірілген  зиянның орнын толтыру үшін негіз  бола алады.

Еңбекті қорғау институтының салааралық сипаты еңбек қызметін зерттейтін психологиялық ғылымның бағыты, соңғы  кезде зерттеу салаларының өзектілерінің  бірі – эргономикамен байланысынан да көрінеді.

«Эргономика» терминін (грекше ergos – жұмыс, nomos – заң) Англияда 1949 жылы Эргономикалық зерттеу қоғамын  құрған бір топ ағылшын ғалымдары  қабылдаған. Америкада зерттеулердің  бұл бағыты «адам инженериясы», ал ГФР-да «антропотехника» деген атауға ие болды [21]. Эргономика, адамның еңбек  қызметін психология, физиология, әлеуметтану, сондай-ақ заң ғылымдары тұрғысынан зерттейтін кешенді құрылым бола отырып, еңбекті қорғау, қауіпсіздікті  қамтамасыз ету үшін де айтарлықтай  маңызға ие.

Республикалық деңгейдегі еңбекті  қорғау жөніндегі шараларды қаржыландыру қаржылық құқықтың ғана емес, сонымен  бірге еңбек құқығының да реттеу тақырыбы болып табылады.

Осылайша, еңбекті қорғау құқықтық институты салааралық құрылым  болып табылады, себебі қызметкерге  келтірілген зиянның орнын толтыру, әлеуметтік сақтандыру мәселелерін  реттеу кезінде түйісетін құқықтың көптеген салаларымен және олардың  институттарымен, конституциялық құқықтармен және бостандықтармен, еңбекті қорғау жөніндегі шаралардың әкімшілік жоспарлануымен және ұйымдастырылуымен және т.б. байланысты. Осы қатынастардың барлығы бірнеше институттың нормаларының реттеу тақырыбы болып табылады.

Әдебиеттер тізімі:

1. Голощапов С.А. Правовые  вопросы охраны труда. -М.: Юридическая  литература, 1982, -51, 62 бб.

2. Макевкина А.С. Понятие  охраны труда по российскому  трудовому праву: заң ғылым.  канд… дисс.: 12.00.05. -Барнаул, 2005,  - 12 б. // Республикалық ғылыми-техникалық  кітапханасының Тараз қаласындағы  филиалы арқылы алынған.

3. 2007-2010жж. жұмыспен қамту  бойынша жедел статистикалық  көрсеткіштер // ҚР Статистика агенттігінің  интернет сайтынан — http://www.kaz.stat.kz/digital/stat_trud_kz/Pages/default.aspx

4. Паэглэ В.Э. Охрана  труда как социально-правовая  система и управление ею. —  Рига: Зинатне, 1985, — 8 б.

5. Левитин Л.И. Правовое  регулирование охраны труда в  колхозах: заң ғылым. канд… дисс.: 12.00.05. –А.: Киров атындағы Қазақ  Мемлекеттік Университеті, 1968, —  2 б.

6. Қазақстан Республикасының  Еңбек кодексі: 15 мамыр 2007 жыл  //  «ПАРАГРАФ» ақпараттық жүйесі// www.zakon.kz

7. Нұрмағамбетов А.М. О  соотношении трудового договора  и гражданско-правового договора. // Право и государство. -1997.- №7. –  12 б.

8. Трудовое право. Учебник  под ред. О.В. Смирнова.  -М.: Проспект, 2000, -19 б.

9. Смирнов В.Т. Гражданская  ответственность государственных  предприятий за причинение увечья  или смерти работникам. – М.: Госюриздат, 1957, – 232 б.

Смирнов В.Т., Собчак А.А. Общее  учение о деликтных обязательствах в советском гражданском праве. – Л.: Ленинград университетінің  баспасы, 1983, –19-23 бб.

Гражданское право. Оқулық,  А.П.Сергеевтің, Ю.К.Толстойдың редакциясымен. 3 Т. – М.: ПБОЮЛ Л.В.Рожников, 2000, – 4-22 бб. және басқалары.

Поленин С.В. Пограничный  институт гражданского и трудового  права (Возмещение вреда, причиненного здоровью // Советское государство  и право. – 1974. — № 10. – 60-68 бб.

Сыроватская Л.А. Ответственность  по советскому трудовому праву. –  М.: Юридическая литература, 1974. – 50 б.

Толкунова В.Н. Трудовое право: курс лекций. – М.: ТК Велби АҚБ, 2002, – 244 б.

Лившиц Р.З. Ответственность  за повреждение здоровья рабочих  и служащих в советском праве // Советское государство и право. – 1964. — №5. – 103-110 бб.

Ставиский П.Р. Материальная ответственность предприятий в  трудовых отношениях. – Киев; Одесса: Вища школа баспа бірлестігі, 1987. – 63 б.

Лившиц Р.З. Теория права. Оқулық. -М.:БЕК, 1994, -188 б.

Трудовое право. Оқулық. О.В. Смирновтың редакциясымен. -М.: Проспект, 1998, -20 б.

Ахметов А., Ахметова Г. Трудовое право: Оқулық. -Алматы: Юридическая  литература, 2005, -14, 15 бб.

 «Қызметкер еңбек (қызмет) мiндеттерiн атқарған кезде оның  өмiрi мен денсаулығына зиян  келтiргенi үшiн жұмыс берушiнiң  азаматтық-құқықтық жауапкершiлiгiн  мiндеттi сақтандыру туралы» Қазақстан  Республикасының Заңы: 7 ақпан 2005 жыл, № 30  // «ПАРАГРАФ» ақпараттық  жүйесі// www.zakon.kz

Котелова Ю.В. Очерки по психологии труда: Оқу құралы. -М.: Мәскеу университетінің  баспасы, 1986. -24 б.