Экологиялық бақылау және қоршаған орта мен табиғи ресурстардың мониторингі

Экологиялық бақылау  және қоршаған орта мен табиғи ресурстардың мониторингі

 

Қоршаған ортаға экологиялық  бақылау жүргізу – жүйелі түрде  жүретін белгілі бағдарлама бағытында  орындалатын қоршаған ортаның табиғи ресурстарының, өсіміктер және жануарар әлемінің антропогенді іс-әрекет әсерінен өзгеру үрдістерін және мұнын жағдайын бақылауды айтамыз. Қоршаған ортаны қорғау мен табиғи ресурстарды ұтымды пайдалануға мемлекеттік басқаруды  жүзеге асырудың қажетті элементі экологиялық  бақылау жүргізу болып табылады. Басқарудың бұл қызметі бұдан  көп бұрын қалыптасқан болатын. Экологиялық бақылауды ұйымдастыру  жүргізу шарттарымен тәртібі  жеткілікті толық қамтылған, бірақ  бұрын ол экономикалық жүйеге сәйкес келген еді.

Сонымен бірге жаңа нарықтық қатынастары экологиялық бақылаудың мәні ұғымына елеулі өзгерістер еңгізді. Мысалы,В.В.Петровтың пікірі бойынша  экологиялық бақылау дегеніміз  тұтастай алғанда «кәсіпорындардың мекемелердің, ұйымдардың, яғни барлық шаруашылық жүргізуші субьектілер  мен азаматтардың қоршаған ортаны қорғау және қоғамның да экологиялық қауіпсіздігін  қамтамассыз ету жөніндегі экологиялық  сақтауын тексеру».

Профессор Н.Б.Мухитдиновтың  пікірін талдай келіп, біз мемлекеттің  қоғамдағы ықпалының шектелу  туралы ойға тап боламыз. «Мемлекет - деп есептейді ол – табиғи ресурстардың меншік иесі ретінде мұнын қалыптасқан  материалдық жағдайларда бұл  байлықтарды ұтымды, кешенді пайдалануды  және қорғауды қамтамассыз ету үшін қанлшалықты қажет болса, өзіне  соншалықты құқықтарды алуына болады».

Экологиялық бақылау жүргізу  мынадай негізгі кезеңдерден  тұрады:

1. Бақылау нысаның анықтау.

2. Белгіленген нысанды  зерттеу.

3. Бақылау нысанына ақпараттық  модель құрастыру.

4. Зерттеу жұмысын жоспарлау.

5. Бақылау нысаның жағдайына  баға беру және оны ақпараттық  модельмен салыстыру.

6. Бақылау нысаның жағдайының  өзгеруін болжау.

7. Қодануға ыңғайлы дәрежеде  ақпаратты тұтынушыға жеткізу.

Қоршаған ортаның мониторингісі - бұл зерттеу әдістерінің бірі емес, бұл жыл сайын адамның  немесе қоғамның салдарынан өсіп келе жатқан экологиялық апаттар мен  келеңсіз оқиғаларды болдырмау үшін дер кезінде басқару шешімдерін ұйымдастыратын процесс.

Мониторинг тек зерттеу  әдісі болып қана қоймай, ол сонымен  бірге экологиялық қауіптілікті болдырмауға негізделген технология. Осының негізінде өндірістік бағытты  көздейтін - өндірістік экологиялық  мониторинг пайда болды.

Биология ғылымы сияқты экология ғылымы да өз зерттеу нысанасын кеңейтіп техника, технология, заң және басқа  да адамзат іс - әрекетіндегі бағыттар саласында өз орнын тапты.

Экологиялық мониторинг әдістері мен нысаналары көп және әртүрлі. Бұлардың барлығы экологиялық мониторингті әртүрлі бағыттағы эколог мамандар дайындайтын жоғары оқу орындары мен университеттерде міндетті оқу  пәні ретінде оқуды талап етеді. Бұл басылымда осы пәннің негізі ретінде үлкен көлемде әртүрлі  ғылыми және әдістемелік мағлұматтар  жинақталған. Қоршаған табиғи орта жағдайын бақылау, бағалау және болжау жүйесін  мониторинг деп атаймыз. Мониторингтің  негізгі принципі -үздіксіз бақылау.

Мониторинг мемлекет жүргізетін экологиялық бақылаудың маңызды  бір бөлігі. Мониторингтің басты  мақсаты - қоршаған табиғи орта жағдайын және оның ластану деңгейін бақылау, сонымен қатар табиғат қорғау басқармасы мен экологиялық қауіпсіздік  қызметін ақпаратпен қамтамасыз ету. Антропогендік  факторлардың биотоға әсерін және табиғат  қорғау шараларының тиімділігін  дер кезінде бағалау да маңызды. Сонымен бірге мониторинг-бұл  тектабиғатты бақылап және оның факторларына баға беріп қана қоймайды, сонымен  қатар экспериментті модельдеу, қоршаған табиғи орта жағдайын болжау және оны басқару туралы мәлімет  береді.

Қазіргі кездегі мониторингті бақылау аймағына байланысты 3 сатыға немесе блокқа бөледі: жергілікті (локальный) - бұған биоэкологиялық, санитарлы-гигиеналық экология, аймақтық (региональный) - бұған  геосистемалық, табиғи-шаруашылық экология; ғаламдық (глобальный) - бұған-биосфералық, фондық мониторинг кіреді .

Мониторингтің биоэкологиялық белігінде адамдар популяциясындағы іштен туу кемшіліктері мен биосфераның  ластануынан генетикалық езгерістің дамуына, соның ішінде мутагендік езгерістерге кеп көңіл беледі.

Аймақтық (геожүйелік) деңгейде бақылау ірі табиғи-аймақтық комплекстердің (езен бассейндері, орман экожүйесі, агроэкожүйе), экологиялық жағдайына қатысты жергізіледі және бұларда антропогендік әсерлер базалық фондықтан езгешелеу болады. Бұл аймақтарда трофикалық байланыс пен олардың бұзылуы, нақты шаруашылық түрлерінде табиғи экожүйе ресурстарын пайдалану мүмкіншіліктерін бағалауға, антропогендік әсерлердің қоршаған табиғи ортаға әсері мен сандық көрсеткіштерін зерттейді. Кейбір аймақтар шегінде, мысалы, құрып бара жатқан жануарлар популяциясына бақылау жұмыстары және т.б.жүргізіледі.

Тұтастай биосферада болып  жатқан өзгерістер, оларға бақылау  және болжау, қадағалау ғаламдық мониторингтің  жұмысы. Бұны сонымен бірге фондық немесе биосфералық деп атайды. Ғаламдық мониторингтің зерттеу нысанасы адамзаттың ортасы ретінде тұтастай биосфера болып табылады.

Қоршаған табиғи ортаның  ғаламдық мониторинг жүйесін талдау және оны координациялау жұмыстарын БҰҰ жанындағы білім беру жүйесі мен әлемдік метеорология мекемесі атқарады. Бұл бағдарламаның негізгі мақсаттарына:

• адам денсаулығына төнетін қауіптің алдын алуды кеңжүйеде ұйымдастыру;
• ғаламдық деңгейде атмосфераның ластануының климатқа әсерін бағалау;
• биологиялық жүйеде, әсіресе тамақ ендірісінде ластанудың мөлшерін және таралуын бағалау;
• ауыл шаруашылығы мен жерді пайдалану кезінде пайда болатын қауіпті жағдайларды бағалау;

Ғаламдық мониторинг бағдарламасы бойынша жұмыс жасаған уақытта  табиғи ортаға ғарыштан бақылау жасау үлкен орын алады.Ғарыштық мониторинг экологиялық жүйенің аймақтық, ғаламдық деңгейде қалыптасуы туралы ете маңызды хабар алады.

Қазақстанда жалпы мемлекеттік  бақылау қызметі кезінде мониторингтің  барлық: жергілікті, аймақтық және ғаламдық сатыларын қамтиды. Осы үш деңгейдегі мониторинг сатыларының қорытындысын талдай келе, әртүрлі аймақтағы антропогендік және табиғи процестердің жағдайы туралы нақты мәлімет алады. Осы мақсатта көптеген бақылау бекеттерінде, бақылау створларында (бекеттер), тұрақты бақылау бекеттерінде, химиялық зертханаларда, ұшақтар, тік ұшақтар және ғарыштық бақылау құралдары арқылы, суға, атмосфералық ауаға, топыраққа, теңіз асты топырағына, жерге жақын алаңдарға бақылау жұмыстарын ұйымдастырып, жердің, жер қойнауындағы минералды - шикізаттар ресурстарының, жануарлар мен есімдіктер әлемінің жағдайы туралы мәлімет алады.

Бақылаудың негізгі келемін  гидрометерология және қоршаған орта мониторингісі қызметі («Қазгидромет»  РММ) атқарады.

Мемлекетімізде бақылау  қызметінің маңыздылығын арттыру үшін біртұтас мемлекеттік экологиялық  мониторингті бақылау жүйесі құрылды (ҰБМЭМЖ). Оның негізгі мақсаттары, соның ішінде экологиялық жағдайды сипаттайтын нақтылы банкілік мәліметті енгізу және халықаралық-экологиялық хабарлар жүйесімен байланыстылығын, сонымен қатар нысананың жағдайын болжау және бақылау мен оған антропогендік әсердің әдейі, қоршаған ортаға экологиялық жүйе мен халықтардың денсаулығының өзгерісі кіреді.

Қоршаған ортаның өзгеру бағдарламасы және басқару шешімдерін қабылдау, соның ішінде ортаның қолайсыз жағдайын болдырмау, мониторингжүйесінде  ЭЕМ арқылы математикалық модельдеу  арқылы шешіледі. Күнделікті әсер ететін автоматты хабарландыру жүйе мониторинг кіретін динамикалық модельді пайдаланады.

Мониторингті автоматты  хабарлау жүйесінің артықшылығы -тізбекті қызмет көрсету: жаңа мәліметтер түсуіне  байланысты олар күнделікті әсер ету  моделіне жазылып, сол арқылы жаңа варианттар модельдер жүйесі қалыптасып, соңында  нақты мәлімет бойынша соңғы  мәлімет қайталанады және т.б.

Адамзат ертеден болашақты (алдағы өмірді) білуге ұмтылған. Египеттік  пірлер (жрецы), Ежелгі Греция және Рим  оракулдері, орта ғасырлық астрологтар  мен бақсылар, алғашқы оқымысты -болжаушылар  социалистік утопишылардан бастап, табиғи болжаушылар, яғни ауа райын  болжаушыларға дейін, ғылыми алдын  ала болжаушылар - осының бәрі кең  көлемдегі болжау мен бағдарлаудың жүріп өткен жолы.

Болжам (прогноз)-болашақта  болуы мүмкін нақтылы болжамдар (сәуегейлік), бір нәрсенің болуы  мүмкін жағдайы туралы немесе бір  құбылыстың болуы мүмкін екені туралы алдын ала шамалау.

Экологиялық болжам - аймақтық, жергілікті және ғаламдық деңгейдегі табиғи жүйенің өзгеруін алдын ала  болжау. Ортаның өзгеруі туралы болжам - адамзаттық ортаға тікелей, сонымен қатар жанама әсері арқылы күрделі тізбекті реакциялар нәтижесінде табиғи ортадағы тұрақты өзгерістерді алдын ала айту.

Табиғи ресурстарды пайдалануды  болжау - шаруашылық айналысқа түсетін  табиғи ресурстардың көлемін экологиялық  есеппен, әлеуметтік, техникалық және экологиялық шектеу мен мүмкіншілігін  алдын ала анықтау; белгілі бір  уақытқа теоретикалық сараптама  немесе есептеу жағдайында жүргізіледі.

Сонымен, болжам дегеніміз - танымның арнаулы бір түрі, ол күнделікті болып жатқан құбылысқа емес, керісінше  болашақта болатын құбылысқа  алдын ала зерттеу жүргізеді. Болжамдау - ойлау қабылдауының бірлестігі, еткенді шолу арқылы сыртқы және ішкі байланыстар негізінде және де есептеу барысында болуы мүмкін езгерістер немесе процестер болашақ дамуға езінің ой-пікірін белгілі бір дәлдікпен дәлелдеу.

Экологиялық болжамдау - табиғи процестер мен оған адамдардың әсерінен әсер етуінен табиғат жүйесінің  болуы мүмкін езгерістерін болжау.

Табиғаттың тепе-теңдігі  туралы айтқанда, біздер тепе -теңдік өте  қозғалмалы екеніне күдіктенеміз. Ертең  табиғат бүгінгідей болмайды. Егер біз оған қандай да бір әсер ететін болсақ, онда ол езінің дамуындағы күйден езгеше күйге түсуі мүмкін. Бұдан  экологиядағы болжамның мәнісін  асыра бағалау қиын.

Болжамның басты мақсаты - қоршаған ортаның ұсынылып отырған  ортаға адамның тікелей немесе жанама (опросредованное воздействие) әсерінен, болашақта табиғат байлықтарын  тиімді пайдалану. Қазіргі болжамдар жалпыадамдық бағаланудан шығуы керек, оның басты мақсаты - адам, оның денсаулығы, қоршаған ортаның сапасы, Жер планетасын езінің үйіндей қорғау.Болжам уақытқа байланысты мынандай түрге белінеді: өте қысқа жедел уақыт ішінде (бір жылға дейін), қысқа жедел (3-5 жылға дейін), орташа қысқа уақыт (10-15 жылға дейін), ұзақ жедел (бірнеше онжылдықтар бұрын), ете ұзақ жедел (мыңдаған жылдар және одан да кеп жылдар бұрын).

Бұдан «Болашақ қазірден басталады» деген ұғым туындайды. Бірақта, болжам ұзақ уақыт аралығында жүргізілсе, соғұрлым ол нақтырақ.

Болжанатын құбылыстың масштабына, көлеміне байланысты болжам 4 топқа  белінеді: Ғаламдық (физика-географиялық деп те атайды), аймақтық(әпемр,еп бірнеше  мемлекеттер аймағында), ұлттық (мемлекеттік), жергілікті(еше, аудан, кейде әкімшілікаймақтар  немесе одан да аз аймақтар, мыс. қорықтар). Табиғатты пайдалануда болжамның ерекшелігі:

1. Табиғат өзінің заңы бойынша дамиды, біздер тек оның даму заңдылықтар шындығын (абсолюттік) және біздің біліміміз олар туралы әрқашанда салыстырмалы, себебі объективті өмір шексіз, оның құрамы мен құрылысы да шексіз.

2. Табиғат ортасында адамзаттың араласуымен бірнеше шартты заңдар араласты, соның нәтижесінде бұл заңдардың бір жүйеге келуі қиындық келтіреді.

3. Табиғат ресурстары мен планета нысаналары бір-бірімен тығыз байланысты. Олар ғарыштық денелермен, басқа планеталармен байланысты. Бұлардың бәрін болжау қиынға түседі.

4. Болжау нысанасының соңқы нүктесі адам болғандықтан, тағы басқа қиындықтарға кездесеміз: табиғат жағдайында адамның еміріне, оның денсаулығына әсері ғана емес, оның жалпы қоғамдық фактілері де есептеледі. Бұның бәрін оқу да мүмкін емес. Сонымен қатар адам организміне тәжірибе жасауға болмайды. Барлық ғылыми тәжірибелер адам организміне ұқсас басқа организмге жасалып, соған байланысты ұсыныстар береді.

5. Бағдарлау барысында табиғи орта жағдайының төмендеуінөн адам организмінде әртүрлі қиындықтар кездеседі. Организмге қарсы тұру, тұрақтылық, ыңғайлануы табиғи ортаның, табиғат комплексінің аралық буыны ретінде әсер етеді.

6. Табиғатты пайдаланудағы бағдарлау әлеуметтік- экономикалық дамудың негізінде барлық деңгейде (аймақтық, ел) жүргізілуі тиіс.

 

7. Табиғатты пайдаланудағы бағдарлау негізінде ғылыми-техникалық прогресс (ҒТП) пен байланысты және де табиғатты пайдалануға «кірушілер» сферасы енеді.

8. Халықаралық бөліну еңбектері, аймақтық өндірістік мекемелерініңтәжірибесі мен нәтижелерін пайдалану.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қазақстан Республикасындағы  экологиялық мониторинг

 

Қазақстан Республикасындағы экологиялық мониторингі негізінен мемлекеттік мекеменің құрамына кіреді. Қазіргі уақытта бұл жұмысты Мемлекеттік қазыналық мекеме «Қазгидромет» атқарады. Атмосфералық ауаның мониторингісін республикамызда 33 қала мен поселкілерде бақылау жұмыстары жүргізіледі. Жалпы стационарлық бақылау бекеттерінің ішінен, маусымдық және атмосфералық ауаның ластануының кеп жылдық өзгерудеңгейін, сонымен қатар әртүрлі қалалардағы ластану деңгейін салыстыру үшін, 44 демеуші (опорный) бақылау бекеті жұмыс жасайды. Стационарлық бақылау бекеттерінің саны, оларды поселкіде орналастыру, халық саны мен жер бедеріне, нормативтік құжаттар бойынша ластану деңгейіне байланысты орналастырады.

Ауаның ластануын бақылау  көбінесе мұнай-газ өндіру, соның  ішінде Қарашығанақ, Теңіз, Жаңажол, Өзен мұнай-газ және газконденсатты мұнай  өндірілетін жерлерінде жүргізіледі. Жылжымалы факель асты бақылау Оңтүстік Қазақстанның ірі өнеркәсіптік мекемелері орналасқан Шымкентжәне Тараз қалаларында  жүргізіледі.

Стационарлық (тұрақты) бақылау  бекеттерінде жергілікті уақыт бойынша 01,07,13,19 сағаттарда Астана, Ақтөбе, Алматы, Жезқазған қалаларында толық  бағдарлама бойынша, 07, 13, 19 сағаттарда жүргізіледі. Ауаның ластануымен бақылаумен қатар метеорологиялық бақылау, яғни қалада және поселкілердегі зиянды заттардың таралуын анықтау, ауаның ластану көрсеткіш і есептеледі.

Ұлттық бақылау мониторинг жүйесі бірнеше деңгейден тұрады:

- алғашқы (төменгі) деңгей - бақылау жүргізіліп, белгілі бір мәліметтерді талдайтын және қорытатын бекеттер;

- екінші деңгей - алынған материалды талдау, анализдеу, сонымен қатар бұл орталықтар аумағына жергілікті болжам жасайтын аумақтық орталық;

- үшінші (жоғарғы) деңгей - қоршаған ортаға ұлттық көлемде болжам мен баға беретін Қазгидромет.

Табиғат ортасын ластайтын  зиянды заттардың жылдамдығына байланысты барлық берілетін хабарлар 3 категорияға  белінеді:

1. Жедел хабар (экстремалды) -табиғаттың апаттық құбылыстарын  немесе теріс антропогендік әсерлер  мен қолайсыз гидроме-теорологиялық  жағдайлардың әсерінен ластану  деңгейінің қауіпті өзгеруі туралы  мәліметтерден тұрады. Бұл хабар  мүмкіндігінше тез жағдайда жергілікті  және республикалық мемлекеттік  органдарға, сонымен қатар барлық  мүдделі мекемелерге шұғыл хабарды  қауіпсіздік жағдайлар болмас  үшін хабарланады.

2. Шұғыл (оперативтік) хабар-жергіліктіпериодтыжәнебақылау қорытындысының сараптамасы мен басқа мәліметтер жергілікті жерде жүргізіледі, қорытынды сараптама Қазгидрометке жіберіледі, ол өзінің барысында мемлекеттік басқару органдарына болып жатқан жағдайды айтып мәлімет береді.

Қолданылған әдебиеттер тізімі:

 

1. Безопасность жизнедеятельности / под ред. Э.А. Арустамова – М.: Дашков и К, 2000. - 676 с.
2. Гирусов Г.К. и др. Экология и экономика природопользования. – М.: ЮШГГИ, Закон и право, 1998. -.455 с.
3. Белов П.Г. Теоретические основы системной инженерии безопасности. – М.: ГНТП "Безопасность", 1997. - 424 с.Республика Казахстан. Законы. Трудовой кодекс РК // Казахстанская правда – 2007. - 15 мая.
4. Государственный контроль за соблюдением законодательства Республики Казахстан о безопасности и охране труда: сборник нормативно-правовых актов. - Алматы: Кардинал, 2005. - 191 с.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қоршаған ортаның экологиялық  жай-күйі туралы, табиғат пайдалануды  және қоршаған ортаны қорғауды мемлекеттік  реттеу туралы талдамалық ақпарат

 

Қоршаған ортаның экологиялық  жай-күйі туралы, табиғат пайдалануды  және қоршаған ортаны қорғауды мемлекеттік  реттеу туралы талдамалық ақпарат

 

Кіріспе

 

Экологиялық қауіпсіз және орнықты дамуға көшу қазіргі уақытта  Қазақстанның даму стратегиясындағы басым  бағыттардың біріне айналып келеді, мұнда оның құрамдас бөліктерінің бірі қоршаған ортаны қорғау болып табылады.

 

Осы мақсатта қалалар мен  өнеркәсіп орталықтарындағы атмосфералық ауаның, су көздерінің жай-күйі, өндіріс  пен тұтыну қалдықтары, сондай-ақ Қазақстанда  табиғатты пайдалануды мемлекеттік  реттеу мен қоршаған ортаны қорғау туралы ақпарат зерделенді.

 

Елдің қоршаған ортасының  жай-күйін талдау кезінде Есеп комитетінің  бақылау іс-шараларының нәтижелері пайдаланылды, соның нәтижесі бойынша  қоршаған ортаның жай-күйін жақсарту және экологиялық қауіпсіздікті  қамтамасыз ету бойынша негізгі  тұжырымдар жасалып ұсынымдар әзірленді.

 

Қазақстан Республикасы Қоршаған ортаны қорғау министрлігіне (бұдан  әрі – Министрлік) 2009-2010 жылдары  бөлінген бюджет қаражатының пайдаланылу  тиімділігіне жүргізілген бақылау  аясында Қазақстан Республикасының  бюджет және өзге де заңнамасы талаптарының 7,6 млрд. теңгеге, соның ішінде мемлекеттік  сатып алу туралы заңнама талаптарының 27,4 млн. теңгеге бұзылғаны анықталды.

 

Экологиялық қауіпсіздікті  қамтамасыз ету жөніндегі іс-шаралар  кешенін іске асыруға, 2009-2010 жылдарға арналған стратегиялық жоспардың іс-шараларын  орындауға бөлінген бюджет қаражатын  пайдалануға қатысты Министрліктің  қызметі тиімсіз жүргізілген  деп танылды.

 

Қоршаған ортаның сапасын  жақсарту және қоғамның экологиялық  тұрақты дамуының қолайлы деңгейiне қол жеткiзу бойынша негізгі параметрлер  Қазақстан Республикасының 2004-2015 жылдарға арналған экологиялық қауіпсіздігі тұжырымдамасында (ҚР Президентінің 2003 жылғы 3 желтоқсандағы № 1241  Жарлығы) және Қазақстан Республикасының 2007-2024 жылдарға арналған орнықты дамуға көшу тұжырымдамасында (ҚР Президентінің 2007 жылғы 27 қыркүйектегі Жарлығы) қарастырылған. Бұл ретте аталған Тұжырымдамалар Қазақстан Республикасы Президентінің 2011 жылғы 13 сәуірдегі № 47 Жарлығымен күшін жойды.

 

Қазіргі кезеңде экологиялық  қауіпсіздікті қамтамасыз ету және қоршаған ортаны қорғау мәселелері ҚР Үкіметінің 2010 жылғы 10 қыркүйектегі № 924 қаулысымен бекітілген «2010-2014 жылдарға арналған «Жасыл даму» салалық бағдарламасында  көзделген.

 

Қазақстан Республикасының 2004-2015 жылдарға арналған экологиялық  қауіпсіздігі тұжырымдамасында:

 

төтенше жағдайлардың алдын  алудың және оларды жоюдың 2004-2010 жылдарға арналған мемлекеттік жүйесін дамыту;

 

2015 жылға дейiн Қазақстан  Республикасында қызған газдардың  шығарындыларын төмендету;

 

cу үнемдеу;

 

шөлейттенумен күрес жөнiндегi iс-қимылдар;

 

халықтың iшкi көшi-қоны және экологиялық апат аймақтарының жерлерің шаруашылық мақсатқа пайдалану;

 

байырғы ластануларды жою;

 

өнеркәсiп және тұрмыстық  қалдықтарды басқаруды жетiлдiру;

 

әскери-ғарыш және сынақ  кешендерi полигондары аумағының  экологиялық жай-күйiнiң мониторингi жөнiндегi бағдарламаларды іске асыру  жоспарланғанын айта кету керек.

 

Алайда, тек екі бағдарлама ғана, атап айтқанда, «Төтенше жағдайлардың алдын алудың және оларды жоюдың мемлекеттiк  жүйесiн дамытудың  2004-2010 жылдарға арналған бағдарламасы туралы» және ҚР Үкіметінің 2005 жылғы 9 желтоқсандағы  № 1224 қаулысымен күші жойылған «Халықтың  көшi-қоны мемлекеттік бағдарламасын  әзірлеу туралы» дайындалған.

 

Байырғы ластануларды жою  жөнiндегi, сондай-ақ өнеркәсiп және тұрмыстық қалдықтарды басқаруды  жетiлдiру жөнiндегi арнайы бағдарламалар  әзірленбеген.

 

Ал әзірленеді деп жоспарланған қалған бағдарламалар жекелеген  мәселелер түрінде «2010-2014 жылдарға арналған «Жасыл даму» салалық бағдарламасында (бұдан әрі – Бағдарлама) көрініс  тапты.

 

Бағдарламаның мақсаты мен  міндеттерін іске асыру саларалық  өзара іс-қимылдарда көптеген мәселелерді  шешу үшін көзделген, соның ішінде:  қызған газдардың шығарындылары, атомосфералық  ауаның ластануы, экологиялық апат аймақтары, ерекше қорғалатын табиғи аумақтар, өнеркәсіп және тұтыну қалдықтары, су ресурстары, жасылдандыру және басқалар.

 

Бағдарламаны іске асыру  екі кезеңде жүзеге асырылатын болады.

 

Бірінші кезеңде (2010 - 2012 жылдар) табиғи ортаның ластану деңгейін төмендету жөніндегі жұмыстарды және ұйымдастыру іс-шараларын оның сапасын басқару жүйесін оңтайландыру, экологиялық орнықты даму тетіктерін құру, қоршаған ортаны ластайтын ірі  өнеркәсіп кәсіпорындары үшін ең үздік қол жетімді технологиялар  негізіндегі нормаландыруға көшу жөнінде  басшылыққа алатын құжат пен жоспар әзірлеу және жануарлар дүниесін, ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды ұтымды пайдалану, ормандарды қорғау және өсімін молықтыру жолымен жүргізу  көзделген.

 

Екінші кезеңде (2013 - 2014 жылдар) табиғи ортаны басқару сапасын жақсарту, орнықты даму тетіктерін іске асыру  және жетілдіру жөніндегі жұмыстарды жүргізу, қолда бар үздік технологияларды  енгізу, қоршаған орта сапасының мақсатты көрсеткіштеріне және қоғамның экологиялық  орнықты дамуын қолайлы деңгейге қол жеткізу көзделген.

 

Министрліктің стратегиялық жоспарына сәйкес қоршаған ортаны қорғау саласында бірқатар нормативтер  әзірлеп бекіту қарастырылған. Алайда, 2009 жылы қоршаған ортаны қорғау саласында  әзірленіп бекітілуге тиісті 34 экологиялық  норматив пен ереженің тек 1-уі ғана бекітілгені бақылау барысында  анықталды. Дәл осындай жағдай 2010 жылы да қайталанған, яғни жоспарланған 38 нормативтің тек тоғызы ғана бекітілген.

 

***

 

Кәсіпорындар мен ұйымдар  қоршаған ортаны қорғауға және негізгі  қорларды күрделі жөндеуге үлкен  көлемде қаржы (соның ішінде, республикалық  және жергілікті бюджеттен) жұмсап отырғанына қарамастан (1-диаграмманы қараңыз), қоршаған ортаны ластаудың экологиялық  жүйелерге және халықтың денсаулығына келеңсіз әсері әлі де сақталып отыр және Қазақстанда:

 

- ластағыш заттардың атмосфераға  шығарындыларының жоғары деңгейіне;

 

- ластағыш заттардың су  көздеріне төгінділерінің жоғары  деңгейіне;

 

- қалдықтарды қайта өңдеу  мен кәдеге жаратудың көлемінің  төмендігіне (бұл өңірлерде қалдықтардың  үлкен көлемдегі үйінділерінің  пайда болуына алып келеді);

 

- халықтың (әсіресе, қолайсыз  экологиялық өңірлерде тұратын  халықтың) денсаулығының нашарлауына  әкеп соғатын белгілі бір проблемалар  туындатуда.

 

1-диаграмма

 

Қоршаған ортаны қорғауға арналған шығындар (нақты қолданыстағы бағалармен), млн.теңге

 

 Ақпарат дереккөзі:  ҚР Статистика агенттігі

 

Атмосфералық ауаның ластануы

 

Атмосфералық ауаның ластануы халықтың денсаулығына теріс әсер ететін қоршаған ортаға келеңсіз әсер етудің жетекші факторларының бірі болып  қалуда.

 

Атмосфералық ауаға жылу энергетикасы және мұнай-газ секторы, кен өндіру және тау-кен өндісі, қара және түсті металлургия неғұрлым теріс әсер етеді.

 

USAID-тің бағалауынша, Қазақстан  аумағының 75%-ы экологиялық тұрақсыздық  қатеріне аса бейім аймақтарға  жатады.

 

Республикада  атмосфераға  таралған шығарындылар 2005 жылдан бері бір деңгейде қалып отыр (2,9 млн.тонн), әлемдік дағдарыс орын алып, жекелеген  өнім түрлеріне деген сұраныс  азайған тұста, яғни 2008 жылдан бастап өндіріс көлемі қысқарды, бұл шығарындылардың  төмендеуіне себеп болды.

 

2010 жылы стационарлық  көздерден атмосфералық ауаға  таралған зиянды заттардың мөлшері  2,2 млн. тоннаны құрады, сонымен  2009 жылдың тиісті кезеңімен салыстырғанда  олардың деңгейі 4%-ға кеміді (2-диаграмманы  қараңыз).

 

2-диаграмма

 

2005-2010 жылдар аралығында  стационарлық көздерден атмосфералық  ауаға таралған зиянды заттардың  мөлшері

 

мың тонна 

 

 

 

Ақпарат дереккөзі: ҚР Статистика агенттігі

 

Ластағыш заттардың негізгі  көлемі Қарағанды (661,2 мың тонна), Павлодар (572,5 мың тонна), Шығыс Қазақстан (146,9 мың тонна), Ақтөбе (125,3 мың тонна), Қостанай (114,4 мың тонна) және Атырау (114,4 мың тонна) облыстарының аумақтарында қалыптасқан.

 

Атмосфералық ауаға таралған ластағыш заттардың жалпы көлемінің (2226,6 мың т.) 71,3%-ын газ тектес және сұйық заттар және 28,7%-ын қатты заттар құрайды.

 

Ауаның ластану жай-күйін  бағалау кезінде елді мекендердегі ауаға таралған ластағыш заттардың  шекті мөлшерінің көрсеткіштері (ШМК) негізгі сапа өлшемдері болып  табылады (1-қосымша).

 

Атмосфераның ластану  деңгейі атмосфера ластануының  кешенді индексінің (ИЗА5) шамасы бойынша  бағаланады, ол қауіптілік дәрежесін  ескере отырып, ШМК-ның ең көп нормаланған  көрсеткіштері бар бес зат  бойынша, сондай-ақ ШМК-ның асып кетуі  бойынша есептеледі.

 

Егер ИЗА5 көрсеткіші 5-тен  аз немесе оған тең болса, онда атмосфераның ластану деңгейі – «төмен», диапазоны 5-тен көп және 7-ге тең болған жағдайда – «көтеріңкі», ал 7-ден көп және 14-тен аз болғанда – «жоғары», 14-тен  көп болған жағдайда «аса жоғары»  деп саналады.

 

Қазақстан қалаларының атмосфералық ауасындағы зиянды заттардың мөлшері  жоғары деңгейде қалып отыр.

 

Мәселен, республиканың ластанған  қалаларына (ИЗА5 ≥ 5) – 12 қала, соның  ішінде жоғары деңгейде ластанған қалаларға (ИЗА5 ≥ 13) 8 қала (Алматы, Шымкент, Теміртау, Ақтөбе, Тараз, Қарағанды, Өскемен, Жезқазған) жатқызылған (3-диаграмманы қараңыз).

 

3-диаграмма

 

2009-2010 жылдары Қазақстан  Республикасының қалалары бойынша  атмосфераның ластану индексі  (ИЗА)

 

 

 

 

Динамика көрсетіп  отырғандай, атмосфералық ауаның ластану деңгейі  іс жүзінде төмендемеген (1-кестеге  қараңыз). Өнеркәсіп пен көлік  саласы дамыған, ИЗА5  жоғары болып  келетін қалалардағы атмосфераның жай-күйі айтарлықтай алаңдаушылық туғызады.

 

Зиянды заттардың көп  мөлшерде таралуына ластау көздерінің ауаны тазартатын құрылғылармен  жеткілікті дәрежеде жарақталмағаны себеп  болып отыр, сонымен бірге статистикалық  деректер соңғы үш жылдың ішінде осындай  құрылғылармен жарақталған көздердің  үлес салмағының төмендегенің көрсетеді. Мысалы, 2008 жылы олардың үлес салмағы  – 7,5% болса, ал 2010 жылы 6,4% құрады.