Экономикалық талдаудың пәні, міндеттері және мазмұны. 2

1. Экономикалық талдаудың пәні, міндеттері және мазмұны

 

   Экономикалық  талдау - экономикалық құбылыстар  мен үрдістерді құрамдас бөлшектерге  бөлуге негізделген және байланыстардың  барлық көптүрлілігін және тәуелділігін  оқуға негізделген мазмұнын пайымдаудың ғылыми әдісі болып табылады. Талдау- макро- және микродеңгейлерде жүзеге асырылатын басқару қызметі. Сәйкес, макроэкономикалық және микроэкономикалық талдау болып бөлінеді. Макродеңгейдегі экономикалық талдау ұлттық әлемдік экономика деңгейінде экономикалық құбылыстарды зерттейді, ол экономика саласында мемлекеттік және биліктің орындаушы органдарының шешімдерін және әрекеттерін ғылыми позиция негізінде шешуге негізделген.

Талдау (грек тілінен  алынғанда analisis)- құрамдас бөлшектерді, талданатын жүйелер элементтерін және оларда болатын өзгеріс тенденциясын анықтауға болатын құбылыстар мен үрдістердің ғылыми зерттеу әдісін (танымын) айтады. Ғылыми зерттеу әдісі ретіндегі талдау қандай да бомасын бүтін бір бөлшектің құрамдас бөлігін ойда бөлшектеуден, олардың жеке жақтарын, қасиетін, байланысын анықтау болып табылады. Осындай бөлшектеу қаралатын үрдістің ішкі мазмұны мен табиғатын, олардың әртүрлі факторларға тәуелдігін қарауға мүмкіндік береді. Талдау зерттелетін объектілердің бұрын бөлшектелген элементтерін біріктірілуін білдіретін «синтез» ұғымымен диалектикалық бірлікте болады.

Экономикалық  талдау тақырыбы кәсіпорындардың, бірлестіктердің, ассоциялардың, шаруашылық үрдістері, экономикалық ақпарат жүйесі арқылы көрінетін объективті және субъективті  факторлардың әсерінен құралатын әлеуметтік-экономикалық тиімділігі және олардың қызметінің түпкі қаржылық қорытындысы болып табылады.

 

Экономикалық талдаудың негізгі  мақсаты – кәсіпорын қызметінің тиімділігін арттыруды анықтау болып табылады. Экономикалық талдау қолданбалы ғылым болып келеді, бірақ оның нақты пайдасы өндірістік үрдістің барлық кезеңдерінде пайдаланылмаған қорларды анықтауды жүргізген кезде ғана іске асады. Кәсіпорын экономикасын дамыту қарқынын жоғарлату шаруашылық қорының барлығы жұмылдырылғанына, үнемділік режімінің басты қағидасы болып келетін - аз шығындармен, жоғары нәтижеге жету туралы негізгі қағидалар сақталуына байланысты.

Экономикалық  талдау мемлекеттілілік, ғылымилық, объективтілік, жүйелілік, кешенділік, жеделділік, пәрменділік, бұқарашылдық принциптеріне негізделген.

Мемлекеттілік принципі экономикалық құбылыстарды бағалаудың мемлекеттік амалдарының негізінде  жасалады. Осылайша, меншік нышанына қарамай, құрылымдық бөлімшелердің және кәсіпорындардың  қызметін талдау барысында мемлекеттің экономикалық, әлеуметтік, экологиялық, халықаралық саясатын және одан пайда болатын халық шаруашылығының сәйкес даму кезеңіндегі міндеттерді ескеру қажет.

Ғылымилық принципі кәсіпорын қызметінің экономикалық талдаудың жеке әдісі материалистік  диалектика және саяси үнемділікке негізделуі тиіс, яғни, экономикалық талдау ғылыми сипатта болып, экономикалық заң талаптарын жан-жақты есепке алып жүргізілуі тиіс. Ғылымилық принципі кәсіпорын қызметін талдау теориясын жетілдіру, қазіргі заманғы экономикалық- математикалық әдістерді және ЭЕМ-ді кеңінен қолдану жолы арқылы жүзеге асырылады.

 

Объективтілік принципі экономикалық талдау барысындағы  нақты экономикалық құбылыстар және үрдістерді, олардың себеп-салдарлық  өзара қатынасын зерттеу шынайы және объективті ақпараттар жағдайында жүргізілуі тиіс, ал зерттеу қорытындысында алынған шешімдер нақты аналитикалық есептеулерге негізделуі тиіс. Талдау объективті, нақты және дәл болуы тиіс. Пайдаланылатын ақпараттар кәсіпорынның мүліктік жағдайын және оның қызмет корытындысы дәл көрсетуі және құжат түрінде негізделуге тиіс, өйткені оның шынайылылығы экономикалық талдаудың қорытындысына әсер етеді.

Жүйелілік принципі экономикалық талдау барысында кәсіпорын  қызметі оңаша тұрғыдан емес, өзара  байланыс тұрғысынан қаралуы тиіс, бұл жағдайда шаруашылық үрдістері динамикалық оқылуы тиіс.

Кешенділік  принципі экономикалық талдау барысында  талданылатын кәсіпорынның барлық кезеңдерін, құбылыстапрын, көрсеткіштерін олардың  өзара байланыстылығымен жүйелі түрде оңашаландыру қажет.

Жеделділік принципі экономикалық талдаудың тез және нақты жүзеге асырылуын, талдау қорытындысы негізінде басқару шешімдерін қабылдауды көздейді. Сонымен қатар, осы шешімдер кәсіпорын қызметі үрдісінде нақты және уақытылы жүзеге асырылуы тиіс. Талдаудың жеделділігі сапалық және сандық көрсеткіштерді жоспарланған көрсеткіштерден ауытқудың себептерін уақытылы анықтау және ескертуден, теріс факторлардың көзін жою жолдарынан тұрады. Осылайша, талдаудың уақыттылығы оны жоспарды орындауды бақылаудың жеделділігіне мүмкіншілік береді. Экономикалық талдаудан қажетті тиімділік алу үшін оның қорытындысы орындаушымен жедел түрде кәсіпорын басшылығына жеткізілуі тиіс.

Пәрменділік принципі өндірістік қызмет барысына және оның қорытындысына белсенді әсер етуге, яғни, жетіспеушіліктерді, санаудағы қателіктерді, салақтықты уақытылы анықтауға мүмкіндік береді. Осы принцип экономикалық талдау материалдарын кәсіпорынды басқаруға пайдалануға, нақты іс-шараларды дайындауға, жоспарлық мәліметтерді негіздеуге, түзетуге және анықтауға мүмкіндік береді.

Экономикалық  талдау жүзеге асырылатын соңғы принцип - бұқарашылдық принципі. Бұл экономикалық талдау барысында озық тәжірибелерді  неғұрлым анықтауға және қолда бар  шараушылық ішілік қорларды пайдалануға  мүмкіндік беретін кәсіпорын  жұмысшыларының кең шеңберін аналитикалық жұмысқа жұмылдыруды білдіреді.

  Экономикалық талдаудың мәні, мазмұны және тақырыбы негізінен төмендегі міндеттермен анықталады және тұрады:

• кәсіпорын  қызметінде жоспарлаудың ғылыми-экономикалық негіздемесін жоғарлату;

• еңбек, материалдық және қаржы ресурстарының экономикалық тиімділігін анықтау;

• өндірістік үрдістің барлық кезеңдерінде кәсіпорын қызметінің тиімділігін іздеу және қорды  көтеруді анықтау;

• кәсіпорын  қызметіне әсер етуші объективті және субъективті факторларды анықтау;

• жоспарлар  және басқару шешімдерін орындауды  бақылау;

• кәсіпорынның ағымдағы және келешектегі қаржылық жағдайын анықтау.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2. Экономикалық талдауды ақпаратпен қамтамасыздандыру

 

Ақпараттардың ресми түріне:

• ҚР заңдары;

• ҚР Президентінің Жарлықтары;

• ҚР Үкіметінің қаулылары және қараулары;

 

   Экономикалық талдау нормативтік, статистикалық, бугалтерлік және жедел мәліметтердің, алғашқы құжаттардың, сонымен қатар мамандандырылған фирмалардың жүйесі ретінде қарауға болатын түрлі шығыс ақпаратқа негізделген. Ақпараттардың барлық дереккөздері ресми, нормативтік-жоспарлық, есептегі және есептен тыс болып бөлінеді.

 

Экономикалық талау жүргізудің есептегі дереккөздеріне:

 • бугалтерлік  есеп және есеп берулер- осы  көздердегі деректер шаруашылық құбылыстарды, үрдістер және олардың қорытындыларын неғұрлым толық баяндайды;

 • статистикалық  есеп және есеп берулер- жаппай  құбылыстар мен үрдістердің сандық  мәліметтерінен тұрады және өзара  қатынастарды тереңірек зерттеп,  экономикалық заңдылықтарды анықтайды;

• жедел есеп және есеп берулер- экономикалық талдауды статистикалық және бухгалтерлік есепке салыстырғанда неғұрлым қажетті  мәліметтермен қамтамасыз етеді  және талдаудың тиімділігіне жағдай жасайды;

• салықтық есеп берулер- кәсіпорынның салықтық міндеттемелерді түрлі бюджет деңгейлерінде толықтығын талдауға және уақытылы орындалуына мүмкіндік береді;

• таңдаулы есеп мәліметтері жатады.

Ақпараттың есептен тыс мәліметтеріне:

• төмендегідей материалдар, актілер, қорытындылар:

• ведомство ішілік және тыс тексерулердің;
• сыртқы және ішкі аудиттің;
• салық органдарының тексерулерінің;
• тұрақты өндірістік мәжілістердің;
• баспасөз беттерінде жарияланған;

• түсіндірме және баяндау жазбаларының материалдары;

• контрагенттермен хаттар;

• жарнама;

• кәсіпорынның техникалық және технологиялық

 

 

Нормативтік-жоспарлық көздерге:

 • министерстволардың, мемлекеттік комитеттердің, федаралдық  қызметтер және орындаушы биліктің  орталық федералды органдарының  нормативтік құжаттары (бұйрықтар,  қаулылар, нұсқаулықтар және т.б.);

• кәсіпорынның шаруашылық-құқықтық құжаттары (бұйрықтар, шарттар, келісімдер, рекламациялар  т.б.);

• акционерлер  жиналысының шешімі;

• кәсіпорында  дайындалатын жоспарлар;

• сметалар (бюджет);

• бағалар.

 

 

 

 

3. Экономикалық талдау түрлері

 

Экономикалық талдау объектілері ретінде шаруашылық қызметінің экономикалық нәтижелері есептелінеді. Өнеркәсіп кәсіпорында талдау объектілерін өнім өндіру мен өткізу, оның өзіндік құны, еңбек, материалдық, қаржы ресурстарын пайдалану, өндірістің қаржылық нәтижелері, кәсіпорынның қаржылық жағдайы және т.б. жатады.

Кәсіпорын қызметін экономикалық талдау мазмұны мен  міндеттері оның атқаратын функцияларымен айқындалады.

Біріншіден, бұл  функциялардың бірі – экономикалық заңдардың іске асу сипатын зерттеу, кәсіпоорын жағдайында экономикалық процестермен құбылыстардың тенденцияларын орнату.

Екіншіден, талдау функциясы болып ағымдағы және болашақтағы  жоспарларды ғылыми негіздеу есептеледі.

Үшіншіден, ғылым  мен тәжірибенің жетістіктері негізінде  өндіріс тиімділігін арттыру  резервтерін анықтау.

Төртіншіден, жоспарды орындау барысы бойынша кәсіпорын  қызметінің нәтижелерін бағалау.

Бесіншіден, шаруашылық қызмет процесінде айқындалған резервтерді  пайдалану бойынша шаралар белгілеу.

         Экономикалық талдау пәнінің зертеу мәні болып экономикалық құбылыстардың және принциптердің себепті-салдарлы қатынастары табылады.

Шаруашылық  қызметін талдау жүргізуде келесі принциптерді басшылыққа алған жөн.

Экономикалық  құбылыстар мен процестерді, шаруашылық жүргізудің нәтижелерін бағалауда  талдау мемлекеттік әдіске негізделуі керек. Яғни, экономикалық өмірдің белгілі жақтарын бағалай отырып, олардың мемлекеттік, экономикалық, әлеуметтік, экологиялық, халықаралық саясатқа және заңдылыққа сәйкестігін есепке алып отыруымыз қажет.

Талдау ғылыми сипатта жүргізілуі қажет, яғни өндіріс дамуында экономикалық заңдар талаптары ескерілуі қажет, ғылым-техникалық прогресс жетістіктерін, экономикалық зерттеулердің жаңа әдістерін пайдалану керек.

Талдау кешенді  болуы қажет. Зерттеудің кешенділігі  кәсіпорын экономикасында қызметтің барлық тарауларын қамтуды талап етеді.

Талдау жасауда  жүйелілікті қамтамасыз ету керек. Әрбір объектіні зерттеу оның ішкі және сыртқа қарым-қатынастарын ескере отырылып жүргізілуі қажет.

Шаруашылық  қызметті талдау объективті, анық, дәл болуы керек. Ол тексерілген, нақты, объективті шындықты айқындайтын мәліметке негізделуі қажет, ал оның қорытындылары аналитикалық есептермен негізделуі тиіс.

Талдау кәсіпорын  қызметіне, өндіріс нәтижелеріне өз әсерін тигізіп отыру қажет. Бұл жерде уақытылы жұмыстардың кемшіліктерін айқындалып, олармен кәсіпорын басшылығын таныстыру керек.

Талдау жоспар бойынша жүргізілуі тиіс.Талдау оперативті болуы қажет. Оперативтілік деп  отырғанымыз – бұл тез және оның талдау жасау, басқару шешімдерін қабылдау және оларды іске асыру. Талдау нәтижелі болуы тиіс.

Шаруашылық  қызметті талдаудың пайда болуы  кез келген саланың пайда болуына  қажет жалпыға бірдей объективті тәртіппен байланысты.

Біріншіден, бұл  тәжірибелік қажеттілікті қанағаттандыру. Ол өндірістік күштердің дамуына, өндірістік күштердің жетілуіне, өндіріс көлемінің ұлғаюына байланысты пайда болды.Кішігірім кәсіпорындарда қолданылған интуитивті талдау, жобалық есептер үлкен өндірістік бірліктер шарттарында жеткіліксіз болып қалды. Жан-жақты жинақталған шаруашылық қызметті экономикалық талдаусыз күрделі экономикалық процестерді басқару мен оптималды шешімдер қабылдау мүмкін емес.

Екіншіден, бұл  экономикалық ғылымның жалпы дамуымен байланысты. Кез келген ғылымның дамуымен оның салаларының дифференциациясы жүргізілетіні бәрімізге мәлім. Шаруашылық қызметтің экономикалық талдауы қоғамдық ғылымдардың дифференциациялануы нәтижесінде пайда болды. Бұрын экономикалық талдау қызметтері балансжүргізу, бухгалтерлік есеп, қаржы, статистика және тағы да басқа ғылымдар шегінде қарастырылатын. Бұл ғылымдар шегінде талдауды зерттеудің алғашқы қарапайым тәсілдері пайда болды. Бірақ, кәсіпорынның экономикалық және әлеуметтік дамуының ағымдағы және бесжылдық жоспарын негіздеу үшін кәсіпорын қызметін жан-жақты жалпы зерттеу қажеттілігі туындады. Жоғарыда аталып өткен ғылымдар тәжірибенің барлық қажеттіліктерін қамтамасыз ете алмады. Шаруашылық қызметті талдауды ғылымның бөлек жеке саласы ретінде көрсету қажеттілігі туындады. Осыдан соң, экономикалық талдаудың маңызы шаруашылық қызмет барысындағы қателердің бағасына сай өсіп отырды.Оған деген қызығушылық өсуде. Өндірісті зерттеу жалпылама талдаушылық көрініс тапты. Талдау кәсіпорын экономикасын басқарудағы маңызды құралға айналды, резервтерді тану өндірістік эффективтіліктің жоғарылауына әкеледі.

Талдаудың қазіргі  жағдайын теориялық жағынан негізделген  ғылым ретінде қарастыруға болады. Ғылым жұмыскерлерімен жасалған бірқатар әдістемелер өндірісті басқаруда әртүрлі дәрежеде болып келеді. Сонымен қатар, ғылым даму қалпында. Басқарушылық шешімдерді оптимизациялайтын математикалық, ЭВМ әдістерді зерттеу кеңінен жүргізілуде. Шетел және отандық теориялық жетістіктердің тәжірибеде қолданылуы жүргізілуде.

Экономикалық  талдау түрлері. Экономикалық талдау кәсіпорын  қызметінің әртүрлі бағыттары, сала, халықаралық байланыстар бойынша жүргізіледі (сурет 1)

 

 

 

 

Сурет 1

  Экономикалық талдау жүйесіндегі кәсіпорын қызметін талдау

 

 

 

Экономикалық басқарудың негізгі  функциялары:

• басқаруды ұйымдастыру;
• жоспарлау (экономикалық жүйені болашақта және ағымды жоспарлау, болжамдау);
• талдау (экономикалық қызмет барысын және нәтижелерін талдау, ғылыми негізделген критерийлер негізінде оның жетілдіру мүмкіндіктерін бағалау);
• басқарудың мәліметтік қамсыздандыру (экономикалық құбылыстар мен процестер туралы мәліметтерді жинақтау, өңдеу);
• бақылау (басқару шешімдері мен бизнес-жоспарлардың орындалу барысын бақылау).

 

Талдау түрі 

• салалық – экономиканың әр саласының өзіндік ерекшелігін есепке ала отырады;
• салааралық –ұлттық экономика салалары деңгейінде жүргізіледі.

 

Уақытты

• алдын-ала – шаруашылық операциялар болғанға дейін жүргізіледі. Жоспарлық жұмыстар мен басқару шешімдеін негіздеу, болашақта болжау үшін қажет;

 

• кейінгі (ретроспективті) –шаруашылық актілер нәтижелері негізінде жүргізіледі.
• оперативті – шаруашылық операциялар болғаннан кейін жүргізіледі. Оның мақсаты шаруашылық процестерге әсер теу және кемшіліктерді анықтау;
• қорытынды – есепті мерзімге жүргізіледі (ай, тоқсан, жыл). Оның құндылығы – кәсіпорын қызметі кешенді зерттеледі.

 

Жүйедегі Талдау бойынша барлық жұмыстар функционалды болып саналады. Оларға келесі функциялар жатады:

 

1. басқаруды ұйымдастыру функциялары;
2. жоспарлау функциялары;
3. бақылау функциялары.

 

       Аймақ бойынша 

   Ішкі – кәсіпорында өндірістік, қаржылық және коммерциялық қызметін оперативті, қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді басқару үшін жүргізіледі;

Сыртқы – банктер, қаржылық органдар, акционерлер, инвесторлар қаржылық статистика және есеп негізінде жүргізеді;

Кешенді – кәсіпорын қызметінің әртүрлі жақтарын қарастыратын талдау;

Тақырыптық – кәсіпорын қызметінің жеке жақтарын қарастыратын талдау.

Статистикалық мәліметтерді іріктеу бойынша жаппай – барлық нақты мәліметтер зерттеледі;

Іріктеу – қандай да бір ерекшеліктер бойынша іріктелген факторлар зерттеледі.

 

Жүйедегі басқару функциялары  бойынша 

Экономика, техника, технология, өндірісті ұйымдастыру, еңбектің әлеуметтік жағдайлары, табиғатты  қорғаужәне басқа да қызмет түрлері  талданады.

 

 

 

 

 

 

 

4. Динамиканың аналитикалық көрсеткіштері

 

Динамикалық қатарлардың  деңгейлерін салыстыру нәтижесінде аналитикалық туынды көрсеткіштер есептеледі.Олар тізбектік және базалық тәсілдермен анықталады. Тізбектік тәсілді қолданғанда, ағымдағы қатардың әрбір деңгейі оның алдыңғы уақыттағы деңгейімен салыстырылады. Ал базалық тәсілде әрбір қатардың деңгейі белгілі бір тұрақты базалық уақыттың деңгейімен салыстырылады.

  Статистикада динамикалық қатарларды есептегенде мынадай аналитикалық туынды көрсеткіштер қолданылады:

1. Абсолютті  өсім  – салыстырылып отырған  көрсеткіш деңгейлерінің айырмасы. Абсолютті өсімнің мәні оң немесе теріс шамаға немесе нөлге тең болуы мүмкін. :

 а) базалық  абсолютті өсім – әр уақыттағы  қатардың деңгейінен Yi белгілі бір  тұрақты базалық уақыттың деңгейін  шегеру арқылы есептеледі:

б) тізбектік  абсолютті өсім  – салыстырылатын уақыттың деңгейінен алдында тұрған уақыттың деңгейін  шегереді:                                                                                                                           

мұнда  – ағымдағы мерзімдегі көрсеткіш мәні;

             – базалық мерзімдегі көрсеткіш мәні;

            – ағымдағы мерзімнің алдында  тұрған мерзімнің көрсеткіш мәні.

2. Өсу қарқыны–  екі  уақыт көрсеткіштерінің  қатынасы. Өсу қарқыны коэффициентпен  немесе процентпен өлшенеді:

 а) базалық  өсу қарқыны – әр уақыттағы  қатардың деңгейін белгілі бір тұрақты базалық уақыттың деңгейіне

 арқылы есептеледі:                                          

б) тізбектік  өсу қарқыны  – салыстырылатын уақыттың деңгейін  алдында тұрған уақыттың деңгейіне  бөледі.                 

 Өсу қарқыны  салыстырылатын деңгей базалық деңгейден неше есе артық екенін немесе салыстырылатын деңгейі базалық деңгейдің неше процентін құрайтынын көрсетеді.

 Базалық  және тізбектік тәсілмен есептелінген  өсу қарқындарының арасында мынадай  байланыс болады:

m- өсім қарқыны

n-   элемент саны

 

3. Өсім қарқыны–  абсолютті өсімнің салыстырылатын  деңгейге қатынасы. Ол абсолютті  өсімді қатысты шамалармен сипаттайды:

 а) базалық  өсім қарқыны   - базалық абсолютті  өсімнің  базалық деңгейге  қатынасымен есептеледі 

б)  тізбектік  өсім қарқыны– тізбекті абсолютті өсімнің  алдында тұрған уақыттың деңгейіне қатынасымен есептеледі:

Өсу қарқыны  мен өсім қарқыны көрсеткіштерінің арасында мынадай байланыс болады: өсім қарқыны әрқашан өсу қарқынынан, егер коэффициентпен берілсе бір  бірлікке, ал процентпен берілсе 100 % - ға аз болады:

4. Үдемелі даму:

а) абсолютті  – тізбектелген тәсілмен есептелген ағымдағы кезеңдегі абсолютті өсімнің  мәнінен базалық кезеңдегі абсолютті  өсімнің мәнін шегереді:

Көрсеткіш теріс  мән қабылдаса, онда дамудың баяулағанын білдіреді. Дамудың мәні нөлге тең болса, түзу сызықты тенденцияны сипаттайды. Тұрақты даму параболалық тенденцияны сипаттайды. 

б) қатысты –  тізбектелген тәсілмен есептелген ағымдағы кезеңдегі өсім қарқынының мәнін  базалық кезеңдегі өсім қарқынының мәніне бөледі:

5. Үдеу қарқыны–  тізбектік абсолюттік өсімдердің  базалық мерзімдегі көрсеткіштің  мәніне қатынасымен есептеледі:

6. Бір проценттік  өсімнің абсолюттік мәні (К1%) –  тізбектелген тәсілмен есептелген  абсолюттік өсім мәнінің процентпен  берілген өсім қарқынының мәніне қатынасымен есептеледі. Бұл көрсеткішті басқа тәсілмен де есептеуге болады. Ол үшін алдыңғы қатардың дәрежесінің мәнін 100-ге бөледі:

Бір проценттік өсімнің абсолюттік мәні өсімнің  әрбір процентінің абсолютті  мәні қалай және қаншаға өзгергенін көрсетеді.

Динамиканың негізгі  аналитикалық көрсеткіштері 1 - кестеде  берілген.

 

Кесте – 1

 

Автомобиль  бензиндері

 

Көрсеткіштер  сапасы	Оқтандық  саны м.м.	Оқтандық  саны м. м.	Қаныққан  булар қысымы кПа.	Индукциялық кезеңі мин.	Күкірттің массалық үлесі %.
Бензин  маркасы
АИ-80-Н	н.м.80,0    84,3	н.м.76        77,9	35-100        59,0	н.м.900     1200	н.б.0,05 0,02
АИ-98 Н	н.м. 98,0 98,5	Нормаланбаған.           -	35-100         52	н.м. 900      1200	н.б. 0,05 0,01
АИ-92	н.м. 92 93,7	н.м. 83       83,6	35-100        55,8	н.м. 900    1200	н.б. 0,05 0,014

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5. Өндірістік қызметтің негізгі көрсеткіштерінің талдаудың әдістемелері.

 

          Өндіріс көлемінің өсу темпі және өнімді өткізудегі сапаның жоғарлауы, кәсіпорынның тиімділігіне, пайдалылығына, шығындар мөлшеріне тікелей әсер етеді. Сондықтанда талдау мәліметтер көрсеткіштерінің маңызы зор.

     Негізгі  талдау міндеттері:

-өндірілген  өнім және өндіріс динамикасы жоспардың орындалуының бағалау   дәрежесі;

-көрсеткіштер  мөлшерінің өзгеруіндегі факторлардың  ықпалын анықтау;

-өткізілген  өнім және шаруаішілік қорларының  өсуінің шығарылуын анықтау;

-қорларды игерудегі  іс-шаралардың әзірленуін анықтау.

   Өндіріс көлемі және өткізілген өнімдер натуралды, шартты-натуралды, еңбектілік және құндылық өлшемдерді білдіреді. Құндылықтарды бағалау көмегімен кәсіпорын қызмет көрсеткішінің көлемінің қорытындысын алу үшін, ағымдағы бағаны немесе салыстырманы қолданады.

   Өткізілетін өнім көлемі сатып алушының төлемі бойынша немесе өнімді жіберу бойынша анықталады; ағымдағы бағалылықты және салыстырмалылықты, жоспарлылықты білдірілуі мүмкін. Нарықтық экономика жағдайындағы бұл көрсеткіш бірінші дәрежелі мәнді сатып алады. Өнімнің қалай сатылуына, нарықта оған сұранысы қандай екеніне оның өндіріс көлемі тәуелді болады.

   Өндірістік  бағдарламаның бағалануының орындалу  бойынша аз емес маңызды мағына  болып табылады және табиғи  көрсеткіштердің көлемі өндірістің  және өнімнің таратылымы (даналап, метрлап, тонналап). Оларды өндірістің көлімінің нәтижесінде қолданылады және басқадай түрлерде өнімнің таратылуы бойынша және біркелкі топтағы өнімдерде.Оларды талдау барысында өндіріс көлемін және өткізілген өнімнің қорытындылау түрінде және біркелкі өнім тобында қолданылады.

  Шартты-натуралды  көрсеткіштер,бағалық секілді, өнімнің  өндіріс көлемінің сипаттамалық  қорытындысы үшін қолданылады,  мысалы консерврінді зауыттарда  осындай көрсеткіш қолданылады,  мың шартты банк секілді, жөндеу  кәсіпорындарында – жөндеу шартының мөлшері, аяқ киім өндірісінде – қос аяқ киім шарты, еңбек сыйымдылығының коэффицентінің негізіне есептеледі және т.б.                  

  Нормативті  еңбек шығындары сонымен қатар  өнімді шығару көлемінің бағасын  қорытындылау үшін қолданылады – осындай кезде, кашан өндірістің мол өнімінің шартын жалпы оның натуралды көлемімен немесе шартты-натуралды өлшемімен ұсынылмауын білдіруі мүмкін.

     Өткізілетін  өнім, базистік есептеу және тізбек  қарқынының өсуі және өсімі,  шығару динамикасын зерттеуде  талдаудан басталады. (кесте-1)

 

Ортагеометриялық  бойынша есептейік:

ТВП = ⁿ    Т1 * Т2 * Т3 * Т4 * Т5 * Т6 =  1,0*0,98*0,0955*1,011*1,03*1,06 =

= 1,033 = 1,0065 = 100,65℅;   

Тпр  = 100,65-100 = 0,65℅

Трп  = 1,028 = 100,55;    

Тпр = 100,55-100 = 0,55℅

сонда ТВП —  өнімнің шығарылу қарқынының өсуі;

Трп — өткізілетін  өнімнің өсу қарқыны;

Тпр — өсім қарқыны.

Келтірілген мысалда  өсім қарқыны шығару өнімі – 0,65 ℅-ға, ал өткізу өнімі – 0,55℅  -ды құрайды.

      Келісім-шарт бойынша орындалмаған  жоспар үшін кәсіпорынға түсімнің, пайданың, айыппұл ықпалшаралар  төлемінің кемуіне айналдырып  әкеледі. Сонымен бірге, кәсіпорын  өнімді өткізу нарығында бәсекелік шартты жоғалтуы мүмкін, осыдан кәсіпорынның құлдырауына әкеледі.

Өнімнің кем  жеткізілуінің жағымсыз әсері кәсіпорынның белгілі қызметінің қорытындысына  ғана емес, сондай-ақ саудалық ұйымының жұмысына, кәсіпорын-шектестігіне, көліктік ұйымдарға және т.б. Өткізілетін өнімді талдау барысында міндетті түрде мемлекеттік тапсырыстың орындалуына, кооперацияланған жеткізілім және өнімді шетке шығарылу бойынша ерекше назар аудару керек.

     Талдау  үдерісінде өндіріс және өткізілетін  өнімді, сонымен қатар тәуекелділікті талап етілмеген өнімді бағалау қажет, оған деген сұраныстың түсуінің салдарынан пайда болуы мүмкін. Оны бұл себебпен шақырылуы, кәсіпорынның материалдық көлем мүмкіндігімен және моральдық зиянымен анықталады. Егер бір өнімнің бөлігі өткізілмеген жағдайда болса онда әрбір кәсіпорын шығын мөлшерін білу қажет. Өнімді талап етілмеген салдарынан құтылу үшін, шығындардың минимизациясын немесе іздеу барысында фактордың зерттеуден шықпауына жол бермеу керек.

     Ішкі  себептері: Кәсіпорын қызметтері  өнімге деген сұраныс болжамдарын дұрыс қарастырмағаны; өткізу нарығында кәсіпорынның дұрыс емес бағалы саясаты; шикізат сапасының төмендеуінің нәтижесінде өнімнің бәсеке қабілеттілігінің төмендеуі, жабдықтар, артта қалған технология, персоналдардың квалификациясының төмендеуі; өнімді жарнамалау және өткізу процесінде ұйымдардың тиімсіздігі.

     Сыртқы  себептер: сатып алушылардың төлей  алмау қабілетсіздігі; салым бойынша  пайыз мөлшерлемесінің жоғарлауы;  демографиялық, элеуметтік-экономикалық, саясаттық және басқа да себептер.

Өндіріс көлемі мен өнімді өткізу көлемі өзаратәуелділік  көрсеткіші болып табылады.Сату көлемін  анықтау жағдайында шектелген өндірістік мүмкіндіктер мен шектелмеген сұраныс  басымдылығы өнімнің өндіру көлеміне жіберіледі. Бірақ нарықтың толуын және бәсекелестің күшеюін сату көлемінің шараларын өндіріс анықтамайды, керісінше сату көлемінің мүмкіндігі негізінде өндірістік бағдарламаны игеру болып табылады. Кәсіпорын тек қана өткізілетін көлемді тауарларды өндіру керек.