Эконосикалық талдаудың пәні мен міндеті, объектісі және мазмұны. Экономикалық талдаудың әдістері мен тәсілдері

Орындаған: Имирова Дариға

Тексерген: Салалық талдау пәнінің оқытушысы Акимжанова Ж.Б

Практикалық тапсырмалар:

Тақырыб 1.: Эконосикалық талдаудың  пәні мен міндеті, объектісі және мазмұны. Экономикалық талдаудың әдістері мен тәсілдері.

1.Экономикалық  талдау негіздері. 

Экономикалық  талдау - экономикалық құбылыстар мен үрдістерді құрамдас бөлшектерге бөлуге негізделген  және байланыстардың барлық көптүрлілігін және тәуелділігін оқуға негізделген мазмұнын пайымдаудың ғылыми әдісі болып табылады. Талдау- макро- және микродеңгейлерде жүзеге асырылатын басқару қызметі. Сәйкес, макроэкономикалық және микроэкономикалық талдау болып бөлінеді. Макродеңгейдегі экономикалық талдау ұлттық әлемдік экономика деңгейінде экономикалық құбылыстарды зерттейді, ол экономика саласында мемлекеттік және   биліктің орындаушы органдарының шешімдерін және әрекеттерін ғылыми позиция негізінде шешуге негізделген.Экономикалық талдау  тақырыбы кәсіпорындардың, бірлестіктердің, ассоциялардың, шаруашылық үрдістері, экономикалық ақпарат жүйесі арқылы көрінетін объективті және субъективті факторлардың әсерінен құралатын әлеуметтік-экономикалық тиімділігі және олардың қызметінің түпкі қаржылық қорытындысы болып табылады.

2.Экономикалық талдаудың тұжырымдамалары.

Экономикалық әдебиет  беттерінде шаруашылық қызметін талдау түрлі белгілері бойынша жіктеледі. Олардың ішінде жиі кездесетіндері мен терең зерттелгендері келесілер:

1. Салалық белгісі бойынша ШҚТ  екі түрге бөлінеді:

- Салалық (өнеркәсіптік, ауылшаруашылық, құрылыс, сауда,  т.б.), яғни жеке саланың ерекшелігін  ескеретін талдау.

- Салалық емес (экономикалық  талдау теориясы), яғни талдаудың  ортақ теориялық және әдістемелік  негізі.

2. Уақыт белгісі  бойынша:

- Алдын-ала талдау (перспективалыќ) – шаруашылыќ іс-єрекеттерін  ж‰ргізбестен б±рын, жоспарлар  мен басќару шешімдерін негіздеу  ‰шін ж‰ргізіледі.

- Кейінгі талдау (ретроперспективалыќ,  тарихи) – кєсіпорын ќызметініњ нєтижесіне баѓа беру үшін жүргізіледі.

Перспективалыќ жєне ретроперспективалыќ  талдаулар бір-бірімен тыѓыз байланысты. Ретроперспективалыќ талдаусыз  перспективалыќ талдау ж‰ргізу м‰мкін емес. Өткен кезењдерде кол жеткізілген  жетістіктерді талдау кєсіпорын  ќызметініњ тенденциясын, зањдылыќтарын, пайдаланылмаѓан м‰мкіндіктерді аныќтауѓа  м‰мкіндік береді. Ал олар болашаќта экономикалыќ кµрсеткіштер дењгейін негіздеу ‰шін ќажет.

Өз кезегінде ретроперспективалық талдау оперативті жєне ќорытынды талдау болып бµлінеді. Оперативті талдау шаруашылыќ іс-єрекеті ж‰зеге асырылѓаннан кейін немесе ќысќа уаќыт аралыѓында наќты жаѓдай µзгергеннен кейін бірден ж‰ргізіледі. Оныњ маќсаты – кемшіліктерді жылдам аныќтап, оны µзгертуге ыќпал ету.

Ќорытынды талдау есепті мерзім ‰шін (ай, тоќсан, жыл) ж‰ргізіледі. Оныњ құндылығы талдаудыњ есепті мєліметтерге с‰йеніп кешенді жєне жан-жаќты жүргізілуінде.

Перспективалыќ талдау уаќытына байланысты ќысќа жєне ±заќ мерзімді болып бµлінеді. Ќысќа мерзімді талдау бір жылѓа дейінгі мерзімді , ал ±заќ мерзімді талдау – бір жылдан ‰заќ мерзімді ќамтиды. Ќысќа мерзімді талдау кєсіпорынныњ тактикалыќ, ол ұзақ мерзімді  - стратегиялыќ саясатын ќалыптастыру ‰шін пайдаланылады. Б±л жерде екінші түрінің маңызы зор, себебі егер кєсіпорынныњ стратегиялыќ дамуы д±рыс айќындалса, тактикалыќ шешімдер ќабылдау жењіл болады.

3. Объектілерді зерттеу єдістемесі бойынша:

- Сандыќ талдау (факторлыќ)  – бұл экономикалыќ құбылыстардың  түрлі факторлар єсерінен µзгерісін сандыќ аныќтау єдістемесі.

- Сапалыќ талдау –  бұл зерттелетін құбылыстар мен ‰рдістердіњ салыстырмалы сапалыќ сипаттамалары мен сараптамалық баѓалауларѓа негізделген зерттеу єдістемесі.

- Экспресс-талдау – белгілі  бір экономикалыќ ќ±былыстарѓа  тєн ерекше белгілерге негізделе отырып, кєсіпорын экономикасына баѓа беру єдістемесі.

- Маржиналдыќ талдау –  б±л сату кµлемі, µзіндік ќ±н  мен пайда арасындаѓы себеп-салдарлыќ  байланысќа негізделіп жєне шыѓындарды  т±раќты мен айнымалыѓа бµле  отырып, бизнестегі басќарушылыќ  шешімдердіњ тиімділігін баѓалау  мен негіздеу єдістемесі.

- Экономикалық-математикалыќ  талдау – б±л экономикалық-математикалыќ  ‰лгілеу негізінде ќолда бар  ресурстарды барынша ±тымды пайдалану  жолымен экономикалыќ міндеттердіњ  оңтайлы н±сќасын аныќтау єдістемесі.

- Фундаментальдік талдау  – б±л зерттелетін ќ±былыстың  мєнін к‰рделі математикалыќ  не басќа есептеулер кµмегімен  терењ, кешенді зерттеу єдістемесі.

4. Талдау субъектілері  бойынша:

- Ішкі талдау – б±л  кєсіпорынныњ µз ішінде µндірістік, коммерциялыќ жєне ќаржылыќ ќызметтерді  шұғыл, ќысќа жєне ±заќ мерзімді  басќару ‰шін ж‰ргізілетін талдау.

- Сыртќы талдау – ќаржылыќ  жєне статистикалыќ есеп беру  мєліметтері негізінде банктер,  ќаржы органдары, акционерлар  мен инвесторлар ж‰ргізетін талдау.

5. Баѓдарлама мазм±ны  бойынша: 

- Кешенді талдау - кєсіпорын ќызметіне толыќ, жан-жаќты ж‰ргізілген талдау.

- Таќырыптыќ талдау –  наќты сєтте ењ басты мєселе  болып табылатын ќызмет  аясын жеке талдау.

6. Ауќымы бойынша:

- Фирмаішілік талдау – тек зерттелетін кєсіпорын мен оныњ ќ±рылымдыќ бірліктерініњ ќызметін талдау.

- Фирмааралыќ талдау –  екі не одан кµп кєсіпорындардыњ  ќызмет нєтижелерін салыстыра  отырып талдау.

7. Функционалдыќ  белгісі бойынша:

- Єлеуметтік-экономикалыќ  талдау – єлеуметтік жєне экономикалыќ  ‰рдістердіњ байланыстарын, олардыњ  шаруашылыќ ќызметі нєтижесіне  єсерін оќиды.

- Экономикалық-статистикалыќ  талдау – статистикалыќ органдар  жаппай ќоѓамдыќ ќ±былыстардыњ  сипатын кєсіпорын, сала, аймаќ  дењгейінде оќу ‰шін ж‰ргізетін  талдауы.

- Экономикалық-экологиялыќ  талдау – табиѓатты ќорѓау  органдары, кєсіпорынныњ экономикалыќ  бµлімі ќоршаѓан ортаны саќтаумен  байланысты экологиялыќ жєне  экономикалыќ ‰рдістердіњ барысын  зерттеу маќсатымен ж‰ргізетін  талдауы.

- Маркетингтік талдау  – кєсіпорынныњ маркетингтік  бµлімі кєсіпорынныњ єрекет етуініњ  сыртќы ортасын (шикізат пен  дайын µнімді µткізу нарыѓы, µнімніњ  бєсеке ќабілеттілігі, с±раныс  пен ±сыныс, тєуекел, баѓа саясаты,  маркетинг стратегиясы) зерттеу  ‰шін ж‰ргізетін талдауы.

- Инвестициялыќ талдау  – инвестициялыќ жобалар мен  шешімдердіњ экономикалыќ тиімділігін  негіздеу ‰шін ж‰ргізілетін  талдау.

3.Экономикалық талдаудың негізгі қағидалары

4.Экономикалық талдаудың басқа ғылымдармен байланысы.

Экономикалық талдау шаруашылық қызметіне білікті талдау жүргізу  үшін қажетті бірқатар  экономикалық және басқа да пәндермен тығыз балайланысты.

Ең алдымен, шаруашылық қызметін талдау экономикалық теориямен байланысты. Себебі ол экономикалық заңдылықтар  мен олардың әрекет ету механизмдерін  оқи отырып, барлық экономикалық пәндердің  теориялық негізін қалайды. Аналитикалық зерттеулер жүргізген кезде осы  заңдардың әрекетін ескеру қажет. Өз кезегінде,  шаруашылық қызметін талдау белгілі бір деңгейде экономикалық теорияның дамуына ықпал етеді. Сан алуан аналитикалық зерттеулер барысында экономикалық заңдардың көрінісі туралы мәліметтер жинақталады. Осы мәліметтерді оқу бұрын белгісіз болған, жаңа заңдарды ашуға жәрдемдеседі, экономиканың дамуы туралы күрделі жобалар жасауға мүмкіндік береді.

Осылайша талдаудың  жеке сала экономикасымен де байланысы туындайды. Кәсіпорын қызметіне терең талдауды сала экономикасы мен өндірістің ұйымдастырылуын білмей жүргізу мүмкін емес. Ал экономикалық талдаудың нәтижелері өз кезегінде өндірісті ұйымдастыруды жетілдіруде пайдаланылады.

Экономикалық талдау жоспарлау  мен үрдісті басқарумен тығыз байланысты. Талдау барысында жоспарлы көрсекіштер жиі қолданылады, сол себепті сарапшы кәсіпорындағы өндірісті жоспарлау әдістемесін жақсы білуі тиіс. Ал экономикалық талдау жоспарлар құру мен басқару шешімдерін қабылдау үшін қажетті ақпарат базасын құрады.

Талдау бухгалтерлік есеппен  өте тығыз байланысты. Бір жағынан, бухгалтерлік есеп мәліметтері шаруашылық қызметін талдау барысында басты ақпарат көзі болып табылады. Бухгалтерлік есеп әдістемесі мен бухгалтерлік есеп берулердің мазмұнын білмей, талдауға қажетті ақпараттарды таңдау мен олардың сапасын тексеру қиынға соғады. Екінші жағынан, талдауға қойылатын талаптар бухгалтерлік есепке қайта бағытталады. Талдауды сапалы ақпаратпен қамтамасыз ету үшін, оны оперативті, шынайы, нақты, түсінікті ету үшін бухгалтерлік есеп жүйесі үнемі жетіліп отырады.

Шаруашылық қызметінің барлық жақтарын кешенді талдау үшін экономикалық талдауда статистика ғылымы жиі қолданылады. Аналитикалық есептеулер жүргізу, кестелер, графиктер құру, топтастыру мен т.б. ақпаратты өңдеудің статистикалық әдістерін білуді қажет етеді. Өз кезегінде талдау мәліметтері статистикада жаппай экономикалық құбылыстардың заңдылықтары мен тенденцияларын анықтау үшін пайдаланылады.

Талдаумен байланысты экономикалық емес ғылымдар ішінде технологиялық  және математикалық ғылымдар ерекшеленеді. Өндіріс үрдісін өндірістің технологиялық ерекшелігін білмей талдау қажет емес. Сол салада білімі бар экономист қана өндіріс нәтижесіне баға беріп, пайдалы кеңестер бере алады.

Күрделі экономикалық есептерді  шешу қажеттілігі математика мен  жаңа компьютерлік технологиялардың қарқынмен  дамуына ықпал етті. Аналитикалық зерттеулерде математикалық әдістер  мен жаңа компьютерлік технологияларды  пайдалану нәтижесінде талдау тереңдей түсті және оның нәтижесінің сенімділігі артты. Осы әдістер көмегімен талдаудың оперативтілігі артты, ақпаратты өңдеу ауқымы кеңіді.

Осылайша, кәсіпорын қызметіне  білікті, әрі терең талдау жүргізу үшін макро және микроэкономиканы, менеджмент, маркетинг, бухгалтерлік есеп пен информатиканы және басқа ғылымдарды терең игеру қажет.

5.Экономикалық талдаудың пәні мен объектілері

Экономикалық талдау пәнінің  зертеу мәні болып экономикалық құбылыстардың  және принциптердің себепті-салдарлы қатынастары табылады.

Экономикалық талдау объектілері  ретінде шаруашылық қызметінің экономикалық нәтижелері есептелінеді. Өнеркәсіп  кәсіпорында талдау объектілерін өнім өндіру мен өткізу, оның өзіндік құны, еңбек, материалдық, қаржы ресурстарын пайдалану, өндірістің қаржылық нәтижелері, кәсіпорынның қаржылық жағдайы және т.б. жатады.

Кәсіпорын қызметін экономикалық талдау мазмұны мен міндеттері оның атқаратын функцияларымен айқындалады.

Біріншіден, бұл функциялардың  бірі – экономикалық заңдардың іске асу сипатын зерттеу, кәсіпоорын жағдайында экономикалық процестермен құбылыстардың тенденцияларын орнату.

Екіншіден, талдау функциясы  болып ағымдағы және болашақтағы  жоспарларды ғылыми негіздеу есептеледі.

Үшіншіден, ғылым мен тәжірибенің  жетістіктері негізінде өндіріс  тиімділігін арттыру резервтерін  анықтау.

Төртіншіден, жоспарды орындау  барысы бойынша кәсіпорын қызметінің нәтижелерін бағалау.

Бесіншіден, шаруашылық қызмет процесінде айқындалған резервтерді  пайдалану бойынша шаралар белгілеу.

6.Экономикалық талдаудың пәні, мақсаты және түрлері

          Шаруашылық қызметті талдаудың  теориялық бағыттары математика, статистика, бухгалтерлік есеп және т.б. ғылымдармен байланысты. Сондай ақ, талдауды дамыту тәжірибелік сұрақтармен байланысты. Басқарудың командалық-административті жүйесінде талдау тәжірибе жүзінде қажетінше дами алмады.

Ал қолданбалы жүйеге келгенде шаруашылық қызметті талдауды басқарудағы  жетекші орынды алады. Оған біздің қоғамымыздағы  барлық өзгерістер әсер етеді. Нарыққа  көшудегі экономикалық механизмнің  жетілуі кәсіпорынның бәсекелестігі  мен осы ғылымға деген қызығушылықтың өсуіне әкеледі.

Экономикалық талдау түрлері. Экономикалық талдау кәсіпорын қызметінің әртүрлі бағыттары, сала, халықаралық  байланыстар бойынша жүргізіледі (сурет 1.)

Сурет 1 - Экономикалық талдау жүйесіндегі кәсіпорын қызметін талдау

Экономикалық басқарудың негізгі  функциялары:

• басқаруды  ұйымдастыру;
• жоспарлау (экономикалық жүйені болашақта және ағымды жоспарлау, болжамдау);
• талдау (экономикалық қызмет барысын және нәтижелерін талдау, ғылыми негізделген критерийлер негізінде оның жетілдіру мүмкіндіктерін бағалау);
• басқарудың мәліметтік қамсыздандыру (экономикалық құбылыстар мен процестер туралы мәліметтерді жинақтау, өңдеу);
• бақылау (басқару шешімдері мен бизнес-жоспарлардың орындалу барысын бақылау).

Талдау бойынша барлық жұмыстар функционалды болып саналады. Оларға келесі функциялар жатады:

• басқаруды ұйымдастыру функциялары;
• жоспарлау функциялары;
• бақылау функциялары.

9.Талдау әдістері мен тәсілдерінің жіктелуі

Ғылым әдісі кең мағынада өз затын зерттеу тәсілі ретінде  түсіндіріледі. Ғылымның әр түрлері  үшін өз затын зерттеуге (оның ішінде, шаруашылық қызметті талдау) ерекше қарау  әдістері танудың жалпыға бірдей диалектикалық әдісіне негізделеді.

Талдаудың маңызды методологиялық белгісі болып себепті-тергеулі байланыстарды орнатуға ғана емес, сонымен қатар оларға сандық сипаттама  беруге қабілеттілігі табылады, яғни, қызмет нәтижелеріне факторлар ықпалын  өлшеуді қамтамасыз етуге қабілеттілігі.Бұл  талдауды нақты етіп, ал оның қорытындыларын негізделген етеді.

Талдауда себепті байланыстарды  зерттеу мен өлшеуді индукция және дедукция әдістерімен жүзеге асыруға  болады. Логикалық индукция көмегімен  себепті байланыстарды зерттеу  тәсілі бойынша зерттеу жекеден  жалпыға, жеке фактілерді зерттеуден жалпыламаға, себептен нәтижеге жүзеге асырылады. Дедукция – бұл зерттеу жалпы фактілерден  жекеге, нәтижелерден себептерге жүзеге асырылатын тәсіл болып табылады. Индукция әдісі талдауда дедукция әдісімен бірге және үйлесімді қолданылады.

Шаруашылық қызметті талдауда диалектикалық әдісті қолдану әрбір  процесті, әрбір экономикалық құбылысты  бір-бірімен өзара байланысты көптеген элементтердің жиынтығы түрінде, жүйе түрінде қарастыру керек. Осыдан келіп шығатыны талдаудың тағы бір  сипаттамалық белгісі болып табылатын  талдау объектісін зерттеуге жүйелі көзқарастың қажеттілігі.

Жүйелі көзқарас зерттелетін  құбылыстар мен процестердің элементтерге максималды бөлшектеу, олардың жүйелілігі мен синтезін қарастырады. Сол не басқа құбылыстарды бөлшектеу (құрама бөліктерін ашып көрсету) зерттеліп отырған объектіде анағұрлым маңызды және негізгіні анықтау үшін тәжірибелік қажетті дәрежеде жүргізіледі. Ол талдаудың объектісі мен мақсатына байланысты болып келеді. Бұл экономикалық көрсеткіштердің маңызын, ондай-ақ олардың дамуын анықтайтын факторлар мен себептерді нақты білуді аналитиктерден талап ететін  ШҚТ-дағы күрделі мәселе болып табылады.

Элементтерді жүйелендіру олардың өзара байланысын, қарым-қатынастарын, өзара тәуелділіктерін және өзара бағыныштылықтарын зерттеу негізінде жүзеге асырылады. Бұл зерттеліп отырған объектінің (жүйенің) мүмкін моделін құруға, зерттеліп отырған көрсеткіштердің ішкі байланыстарына сәйкес келетін талдаудың логикалық-әдіснамалық жүйесін ашып көруге, жүйе элементтерінің бағыныштылығын, қызметтерін оның негізгі компоненттерін анықтауға жағдай жасайды.

Кәсіпорын экономикасының жеке жақтарын, олардың өзара байланысын, бағыныштылығы мен тәуелділігін зерттеп болған соң, барлық зерттеу  материалдарын жалпыландыру қажет. Жалпыландыру (синтез) талдауда өте жауапты мезет болып табылады. Талдау нәтижелерін жалпыландыру кезінде қызмет нәтижелері негізінен тәуелді болатын барлық зерттеліп отырған факторлардың ішінен типтіктерді кездейсоқтардан бөлу,  негізгі және шешуші факторларды ашып көрсету қажет.

Алдынғылардан тікелей шығатын  шаруашылық қызметті талдау маңызды  әдіснамалық белгісі болып кәсіпорынның шаруашылық қызметіндегі экономикалық құбылыстар мен процесстердің себепті-тергеулі байланыстарын жүйелі және кешенді  зерттеу үшін қажетті болып саналатын  көрсеткіштер жүйесін өңдеу мен  қолдану табылады.

Осылайша, шаруашылық қызметті талдау әдісі өндіріс тиімділігін  арттыру мақсатымен жоспар, есеп, есептілік  және басқа да ақпарат көздерінен көрсеткіштер жүйесінің арнайы қабылдауларын  өңдеу жолымен кәсіпорын қызметінің нәтижелеріне факторларды әсерін өлшеу  және жалпыландыру, жүйелі, кешенді  зерттеуді  көрсетеді.

Шаруашылық қызметті талдау әдісін қолдану аналитикалық зерттеудің нақты әдістемелерінің қатарыларынан  кейін көрінеді. Ол шаруашылық қызметтің  бөлек жақтарының зерттеу әдістемелері немесе кешенді талдау әдістемелері болуы мүмкін. Айта кететін, әрбір  талдау түріне өзінің әдістемесі сәйкес келеді. Жалпы әдістеме қандай да бір  жұмыстың неғұрлым мақсатқа сай орындалу ережелерінің, тәсілдерінің жиынтығы дегенді білдіреді. Экономикалық талдауда әдістеме айқын бейнемен талдау мақсатына жетуге бағытталған, кәіспорын экономикасын зерттеу ережелері мен аналитикалық тәсілдердің жиынтығын білдіреді. Жалпы әдістеме – ұлттық экономиканың түрлі салаларында экономикалық талдаудың түрлі объектілерін зерттеу кезінде бірыңғай қолданылатын зерттеу жүйесі деген түсінікті береді. Жеке әдістеме жалпыны экономиканың арнайы салаларына, өндірістің арнайы түріне немесе зерттеу объектісіне қатысты айқындайды.

Талдаудың кез келген әдістемесі аналитикалық зерттеуді орындау  бойынша әдіснамалық нұсқаулар  немесе талаптар көрсететін болады. Ол мысалы келесідей жағдайларды қамтиды:

а) талдау мақсатының мәселелері мен құрылымы;

б) талдау объектілері;

в) әрбір талдау объектісі  зерттее үшін көмектесетін көрсеткіштер жүйесі;

г) аналитикалық зерттеуді  жүргізудің кезеңділігі мен үздіксіздігі бойынша кеңестер;

д) оқытылатын объектілерді зерттеу тәсілдерінің сипаты;

е) талдау жүргізу үшін негіз  болатын алу көздері;

ж) талдауды ұйымдастыру  бойынша нұсқаулар (қандай тұлғалар, қызметтер зерттеудің бөлек бөліктерін жүзеге асырады);

з) ақпаратты аналитикалық өңдеу үшін мақсатқа сай пайдаланылатын техникалық құралдар;

к) талдау нәтижелерін рәсімдеуге қажет құжаттардың сипаты;

л) талдау нәтижелерін тұтынушылар.

Шаруашылық қызметті талдау әдістемесінің екі элементіне тоқталып кетейік:

• аналитикалық жұмысты орындаудың кезеңділігі;
• оқытылатын объектілерді зерттеу тәсілдері.

Кешенді шаруашылық қызметті талдаудыорындау барысында келесі кезеңдер анықталады:

Бірінші кезеңде талдау объектілері, мақсаты мен мәселесі нақтыланады, аналитикалық жұмыс жоспары құралады.

Екінші кезеңде талдау объектісі сипаттауға көмектесетін синтетикалық және аналитикалық көрсеткіштер жүйесі жасалады.

Үшінші кезеңде талдауға қажетті ақпарат жиналып дайындалады (онық нақтылығы тексеріледі, салыстырмалы түрге келтіріледі және т.с.с.).

Төртінші кезеңде шаруашылықтың  нақты нәтижелерін есепті жылдың жоспарындағы көрсеткіштермен, өткен  жылдардың нақты берілгендерімен, басқарушы ұйымдардың жетістіктерімен, саланы түгелдей салыстырады және т.с.с.

Бесінші кезеңде факторлық  талдау жүргізіледі: факторлар алынады  және олардың нәтижеге әсері анықталады.

Алтыншы кезеңде өндіріс  тиімділігін арттырудың пайдаланылмаған  және перспективалы резевтері анықталады.

Жетінші кезеңде анықталған қолданылмаған резервтердің және түрлі  факторлар әрекеттерінің есебімен шаруашылық нәтижелерін бағалау  жүзеге асырылады, оларды қолдану бойынша  шаралар жасалады.

Аналитикалық зерттеуді  орындаудың мұндай кезеңділігі шаруашылық қызметті талдау теориясы мен тәжірибесі жағынан анағұрлым мақсатқа сай  болып табылады.

Шаруашылық қызметті талдау әдістемесінің маңызды элементі ретінде талдаудың техникалық қабылдаулары мен тәсілдері шығады. Бұл тәсілдерді қысқаша талдау құралдары деуге болады. Олар зерттеудің түрлі кезеңдерінде мыналар үшін қолданылады:

• жинақталған ақпараттарды алғашқы өңдеу үшін (тексеру, топтастыру, жүйелендіру);
• зерттелетін объектілердің жағдайы мен заңдылығын оқып білу;
• факторлардың кәсіпорын қызметінің нәтижелеріне әсерін анықтау;
• өндріс тиімділігін арттырудың перспективті және пайдаланылмаған резервтерін  есептеу;
• Кәсіпорынның қызметін кешенді бағалау және талдау нәтижелерін жалпылау;
• Басқарушылық шешімдердің, әртүрлі шаралардың, экономикалық және әлеуметтік дамудың жоспарларын негіздеу.

Шаруашылық қызметті талдаудың  көптеген әдістері қолданылады. Олардың  ішінен дәстүрлі әдістерді анықтауға  болады, олар басқа да салаларда  ақпаратты зерттеу және баптау (салыстыру, графикалық, баланстық, орташа және қатысты  сандар, талдамалық топтар) үшінкеңінен  қолданылады.

Сурет 2 -  Кәсіпорынның шаруашылық қызметін талдау әдістері

Шаруашылық нәтижелерге  және резервтерді есептеуге әсер ететін факторларды  зерттеу үшін талдауда келесідей әдістер пайдаланылады: цептік, абсолютті және қатысты айырмашылық, интегралдық әдіс, корреляциялық, компоненттік, сызықты әдісі, бағдарламалау, массалық қызмет көрсету теориясы, ойын теориясы, операцияларды зерттеу сияқты әдістері, интуиция негізінде,  өткен тәжірибесіне, мамандардың эксперттік бағалауы арқылы экономикалық мәселелерді эвристикалық шешімдер әдісін қолданады (сурет 2).  Әдістерді таңдау - талдаудың мақсаты мен тиімділігіне, зерттеу объектісіне, есептеудің техникалық мүмкіндіктеріне байланысты болады.

Ғылыми зерттеудің құралдардың  жаңартылуы, талдау жұмысының тиімділігінің  және  жарқындылығының негізі болып  табылады. Неғұрлым адам зерттейтін құбылыстың мәнін терең түсінсе, соғұрлым оған нақты зерттеу әдістері қажет  болады. Бұл барлық ғылымдар, салалар  үшін қажет. Барлық ғылымдар салаларында  соңғы жылдар ішінде зерттеу әдістемелері нақтылана түсті. Экономикалық ғылымның аса маңызды құндылығы болып, экономикалық зерттеулерге математикалық  әдістерді қолдану болып табылады. Ол талдауды одан ары терең әрі  дәлді етеді.

Салыстыру – тәсілдердің  бір түрі, оның көмегімен адам қоршаған ортаны тани білді. Қазіргі заманда  біз бұл амалды атоматты түрде  кейде байқамай күнделікті қолданамыз. Ерекше маңыздылығына көңіл аударсақ «Бәрін салыстырғанда түсінесін» деген  мәтелге сілтеуге болады. Ол экономикалық құбылыстарды зерттеуде де кеңінен  тарады. Бақылау мен болжауды  бағалағанда қолданатын  әр көрсеткіш  пен әр санның салыстырмалы түрде  ғана мәні болады.

Бұл әдістің мәні келесі түрде ашылуы мүмкін. Салыстыру –  бұл танымның  ғылыми әдісі, мұнда  белгісіз құбылыстар, заттар  бұрын  зерттелген белгілі құбылыспен салыстырылады, бұл олардың арасындағы айырмашылықтарды айқындау мақсатымен жасалады. Салыстырудың көмегімен экономикалық құбылыстардың  жалпы және спецификалық, зерттеліп  жатқан объектілердің өзгерісі, даму тенденциялары мен заңдылықтары анықталады.

Экономикалық талдауда салыстыру  барлық есептерді шешуде негізгі  немесе көмекші әдіс ретінде қолданады. Салыстыруды қолдана отырып жетістікке жететін қарапайым жағдайлар  мен мақсаттарды айта кетейік.

1. Жоспардың орындалу  дәрежесін бағалау үшін жоспарлы  және нақты көрсеткіштерді салыстыру.

2. Нақты көрсеткіштер  мен нормативтік көрсеткіштерді  салыстыру  шығындарды бақылауға  және ресурсты сақтаушы технологиясын  енгізуге  мүмкіндік береді.

3. Нақты көрсеткітерді  өткен жылдар көрсеткіштерімен  салыстырып  экономика процесстерінің  даму тенденциясын анықтау.

4. Кәсіпорынның талдамалы  көрсеткіштерін ғылыми жетістіктермен  және басқа кәсіпорындар немесе  бөлімшелер жұмысының алдыңғы  қатарлы тәжірибесімен салыстыру  қорларды іздеуге қажет.

5. Талдамалы шаруашылық  көрсеткіштерді  жеткен нәтижелерді  бағалау және қолданылмаған қорды  анықтау үшін  аудан, аймақ,  облыс бойынша орташа көрсеткішітерімен  салыстыру.

6. Зерттеліп жатқан көрсеткіштердің  өзара байланысын  анықтау үшін  параллельді және динамикалық  қатарларды салыстыру. Мысалы, бірмезгілде  жалпы өнімнің өндірістік колемінің  өзгеріс динамикасын, негізгі  өндірістік қор және қайтарым  қорын талдағанда бұл көрсеткіштердің  өзара байланысын дәлелдеуге  болады.

7. Басқарушылық шешімдердің  әртүрлі нұсқаларын салыстыру  мақсатымен ең қолайласын таңдау.

8.  қызмет нәтижесін  кез келген фактордың өзгерісіне  дейін және кейін салыстыру,  факторлар әсерін есептеген кезінде  және қорларды есептегенде қолданылады.

Салыстырудың әр түрін  толығырақ қарастырайық.

Бұрынырақ белгілеп кеткендей, шаруашылық қызметін талдау міндеттерінің  бірі, бақылау жүйесінің құрылымы және кәсіпорын  қызметінің экономикалық және әлеуметтік дамуын жан жақты  талдау. Нақты мәліметтерді жоспарлыменсалыстыру міндетті шарт болып табылады. Бұндай салыстыру жоспарды орындау дәрежесінің  ай, тоқсан немесе жыл бойынша анықталуына  мүмкіндік береді. Жоспарлы көрсеткіштердің  дәлілденгенін тексеру үшін де нақты  мәліметтерді жоспарлыменсалыстыруы  мүмкін. Ол үшін нақты орташа үш-бес  өткен жылдар мәліметтері ағымдағы жылдың жоспарлы мәліметтерімен салыстырылады. Көрсеткіштердің нақты деңгейін жоспарлымен салыстыру өндірістік резервтерді айқындау үшін керек. Осы мақсатпен келтірілген шаралардың көлемі туралы нақты мәліметтер жоспарлымен салыстырылыды. Егер жоспар белгілі бір шаралармен орындалмаса, онда өнім өндірісінің ұлғаюын қолданылмаған резерв түрінде қарастыруға болады.