Халықаралық несие және есеп қатынастары

 

ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҚАЗАҚ ТҮРІК УНИВЕРСИТЕТІ

Құқықтану

 

 

 

 

 

 

 

СӨЖ

 

Тақырыбы: “Халықаралық несие және есеп қатынастары ”

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                            Орындаған: Тулебаев Е

                                                             Қабылдаған: Аға оқытушы Тұрлыбеков Қ

                   Тобы: Сзқ-311дж

 

 

 

 

 

 

 

Түркістан 2014

 

 Жоспар:

 

 

1. Бөлім

1. Несие қатынастарының пайда болуы

2. Несиенің қажеттілігі және мәні

 

2. Негізгі бөлім

2.1  Несиенің түрлері

2. Халықаралық несие
3. Халықаралық несиенің түрлері

 

3. Бөлім

3.1 Несиенің формалары

 

Қолданылған әдебиеттер

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

       Несие – ақша сияқты тарихи  экономикалық дәреже болып табылады. “Кредит” деген сөз, “қарыз”, “несие”  деген “кредо” – сенемін деген  мағына беретін латынша “kreditum”  деген сөзден шығады. Ол экономикалық дәреже ретінде әр түрлі экономикалық қоғамда қызмет етеді. Ол тауар өндірісінің пайда болған кезінен бастап қарапайым формаларында: бай және кедей қоғамда көрінеді. Несие қатынастары ақша қатынастары сияқты үнемі даму үстінде болады. Алғашқы несие табиғи түрде (астық, мал, еңбек құралдары және т.б.) қоғамның дәулетті топтарынан мүліксіз шаруалар мен кәсіпкерлерге тұтыну мұқтаждығы мен қарыздарды өтеу үшін ұсынылған. Тауар ақша қатынастарының дамуымен несие ақша түріне көшті.

       Несиенің обьективті қажеттілігі табиғи және ақшалы түрде жүзеге асатын ерекшеліктерден кеңейтілген өндірісті шығарып тастайды. Ол капитал түрлері үнемі ауысып тұратынын ұйғарады, меншіктің ақшалы түрі тауарға, тауарлы меншік өндірістікке, өндірістік тауарлыға және тауарлық қайтадан ақша түріне ауысып тұрады, яғни А – Т - Ө - Т1 – А1  капиталдың ауыспалы айналымы жүреді. Ауыспалы айналымның бірінші кезеңінде ақша өндіріс қорына ( машиналар, шикізат жабдықтар және т.б.) ауысып кетеді, екінші кезеңде - өндіріс процесінде дайын өнім (тауар) жасалады, өндірістік тауарлыға келеді. Үшінші кезеңде тауар сатылып, бастапқы ақша түріне ауысады. Капиталдың осындай ауыспалы айналымы  тұрақты түрде бөлек жеке кәсіпорында және жалпы халық шаруашылығында үнемі жүріп жатады. Капиталдың қозғалысы – оның тек ауыспалы айналымы ғана емес, сондай-ақ оның айналымы да. Капиталдың айналымы деген де оның үнемі қайталанатын ауыспалы айналымы түсіндіріледі.

      Капиталдың түрлерінің ауысуы  бір шаруашылық судбьектілерінде  ақша қаржысының уақытша босатылып және басқа шаруашылық жүргізуші субьектілерде ақша деген қажеттіліктің қалыптасуымен қоса жүреді. Әрбір шаруашылық субьектісінде (кәсіпорын) өзінің жеке ауыспалы айналымынғы капиталы болады.

      Қызмет процесінің  бағыттылығы  ауыспалы айналымның әр түрлі сатыларында  болатын ақша ресурстарының олрада бір мезгілде және үнемі бар болуын : материалдық өндіріс саласы үшін - өндірістік, тауарлы және ақшалай болуын талап етеді.

      Өндірісті жеке шаруашылық жүргізушу  субьектілері ақшаларды уақытша босатуға және оларға деген қажеттілік үшін жағдай туғызады. Мысалы, негізгі өндірістік және айналым қорларының құн қозғалысының процесінде. Негізгі қорлар өздерінің құндылығын амортизациялық тозу шамасына қарай дайын өнімдерге жекелеп аударады, ал олар негізгі қорларды модренизациялап жаңарту үшін бірнеше жылдар бойы жинақталатыны мәлім. Бұл жағдай да негізгі құрал жабдықтарды ауыстыру (айырбастау) және жөндеу үшін  жұмсалатыны себепті ақшалай қаражаттың уақытша босатылуы жүреді. Бірақ, бұл сәтте жинақталған ақша жеткіліксіз болуы мүмкін. Бұл жағдайда ақшаға қажеттілік туады. Яғни ақша қаражатты босату мен оған деген қажеттілік айналым қорларының пайдалануда үнемі болып тұрады.          

      Мысалы, дайн өнімді  өткізуден түсетін түсім ақша және шикізат, материлдарды сатып алу, еңбекақысын төлеу үшін бірден бір сәтте жұмсала қоймайды және бұл жағдай да ақшалай қаражаттың уақытша босатылу орын алады. Қосымша ақшалай қаражатқа қажеттілік маусымдарда нақты айналым ақша қорларының жеткілксіздігінен (шикізат, материалдар, жанар жағармай) өндіріспен тауар айналымының уақыты сәйкес келмеуінен және т.б. туындауы мүмкін. 

       Капитал айналымында және ауыспалы айналым процесінде ақшалай қаражаттың босатылы. Осылайша негізгі және айналым қорларының қозғалыс процесінде ақшалай қаражаттың құйылуы (қажеттілік кезде) мен қайтуы (босатылу кезінде) болады. Сондықтан бір кәсіпорын басқа кәсіпорынға қарағанда бұрынырақ тауар сатушы ретінде және оның сатып алушысы болып шығуы мүмкін.

      Ақшалай қаражаттың уақытша босатлуы және оларға деген қажеттілік тек материалдық  өндіріс саласы  мен айналымда ғана туындамайды. Ол мемлекетке, бюджеттік және қоғамдық ұйымдарда, сондай-ақ халықта болуы мүмкін. Мысалы, бюджетке салықтардың келіп түсуі мен оларды жұмсау уақыттары ұзақ пайдаланатын заттарды сатып алуға халықтың ақша қоры және т.б. бәрі бірдей сәйкес келе бермейді.

       Қаражатқа деген  қажеттілік пен оның босатылуы  арасында туындаған қарама-қайшылық  шаруашылық жүргізуші субьектілердің  қалыпты қызметі үшін қажет материалдық және қаржылық ресурстарды нақты байланыстыратын несиенің жәрдемімен ғана рұхсат етіледі.

      Жеткіліксіз шамада  несиенің обьекдівті қажеттілігі  несие қатынастарын  жүзеге асыратын  капитал айналымы мен ауыспалы  айналымның бір қалыпты еместігін түсіндіріледі.

       Несиенің мүмкіндігін  шындыққа айналдыру үшін белгілі  бір талаптар бар. Біріншіден, несие  мәмлесінің қатысушылары – несие  беруші мен қарызға алушы –  экономикалық байланыстардан туындайтын  міндетттемелрдің орындалуын өз  мойнына алуға материалдық жағынан кепілдік беретін заңды субьектілер сияқты алға шығуы керек. Екіншіден, егер несие беруші мен несие алушының мүдделері бір жерден шықса, онда бұл жағдай да несие өте қажет болады. Несие мәмлесін жүзеге асыру үшін оның қатысушылары міндетті түрде несиеге өзара қызығушылық танытулары керек. Ф. Энгельс: “ Әрбір қоғамның экономикасы, ең алдымен мүдде ретінде алға шығуы керек” деп жазды.   

       Несие беруші  мен қарызға алушының арасында  мүдделілік бірдей болған кезде, бір жағынан, гесиеге ақшалай қаражаттыы ұсынуда, екінші жағынан, оны алуда песиелік қарым қатынастар туындайды.

       Осылайша, экономикалық  негізбен (кпиталдың бірдей болмауы) пайда болу талаптарының жиынтығы  несиенің обьективті қажеттілігін  анықтап және оның эвалюциясын түсіндіріп береді.

       Шаруалылық жүргізуші  субьектілердің жеке ауыспалы  айналымынан туындайтын несиеге  қажеттілік несиенің обьективті  жүзеге асуын төлем қаражаттарын  құру және жаңа бекітілген  құнды қайта бөлу процесінде  оның рөліне жете назар аудармай, оны толық дәрежеде анықтамайды. Ақша эммиссиясының процесі формаға тәуелді емес (қолма қол ақша және қолма қол ақшасыз) кітаптың алдынғы бөлімінде анықтағанымыздай, несие капиталының бір көзі болып табылатын несие операцияларының нәтижесі бар.

      Түрліше несие қарым қатынастарындағы несиенің мән мағынасы сол немесе басқа қоғамдық формацияда оның өмір сүруінің обьективті себептерімен анықталады.

       Құндық қатынастың  ерекше формасы сияқты несиенің  пайда болуы шарушылық жүргізуші  бір субьектіден босаған құн шарушылық мәмледе қолданысқа түсетін, бірақ бір уақыттарда жаңа қайта өңдеу циклдеріне не алмайтын кезде ғана жүзеге асады. Несиеге байланысты бұл құн қосымша қаражатқа уақытша қажеттілігі туып отырған басқа субьектіге өте және қайта өндіру процесінің шеңберінде қызметін жалғастыра береді. Бірақ несиелік қатынастардың пайда болуын экономикалық байланысқа түсуге дайын меншік иелері сияқты бір-біріне қарсы тұралатын тауар иеленушілер арасындағы айырбас ауқымынан іздеген жөн. Тауарларды қолдан қолға өткізу сияқты тауар айырбастау және қызмет көрсетумен ауысу несиелік қатынастардан туындаған экономикалық жеміс.

      Несиелік қатынастар  пайда болатын және дамитын  нақты экономикалық негізде  қаражат  айналымы мен ауыспалы  айналым, яғни несиелік қатынастардың материалдық негізі боп құн қозғалысы саналатын болады.

      Қарызға алушы  несиені кедей болғаны үшін  алмайды, ол өзінің меншікті қорларының  ауыспалы айналымы мен капитал  айналымының обьективті күшіне  толық шамада жетпей тұрғандықтан  өз ісін алға бастыру үшін алады.

      Сонымен, несиенің  обьективті өмір сүруінің негізгі  талаптары төмендегідей тізбектеледі:

• жеке тауар өндірушілердің өндірістік (негізгі және айналымдық) қорлар айналымы мен жеке ауыспалы айналымдардың уақыт бойынша сәйкес келмеуі;
• несие беруші мен қарызға алушының заңды тұрғыдан дербестігі;
• несиелік қатынасқа несие беруші мен қарызға алушының мүдделік танытылуы.

 

Несие обьективті қажеттіліктен туындаған және ол қоғамдық өндіріс процесінде маңызды рөль атқарады. Несие ақшалай капиталдардың қарызға трансформациясын қамтамасыз етеді және несие берушулер мен қарызға алушылардың арасындағы қарым қатынасты білдіреді.

       Оның көмегімен  мемлекеттің, халықтың, ұйымдардың  және кәсіпорындардың табыстары  мен бос (еркін) ақшалай қаражаттары  жинақталып, уақытша пайдаланудың төлеміне аударылатын несие капиталына айналады.

 

 

 

Несиенің мәнін анықтаған кезде бірқатар әдістемелік принциптерді ұстану керек, несиелердің барша түрі формалардан тәуелсіз оның мәнін көрсетуі керек:

• несие мәмлесі тұтасымен алғанда несиенің мәнін ашуы керек. Егер бір мәміледе несие қайтарылмаса, онда бұл өзінің қайтарылатын қасиетін жоғалтатанын білдіреді;
• Несиенің мәнін талдауда несиенің құрылымын, қозғалыс сатыларын, несиенің негізін қарастырған жөн.

Несиеде өзгермейтін, тұрақты болып қалатын жайт  - құрылым. Өзге экономикалық категориялар сияқты несие де бір-бірімен өзара әрекетке түсетін бірнеше элементтен тұрады. Ондай элементтерге ең алдымен несиелік қатынастың барлық субьектлері, сондай-ақ жоғарыда анықтағанымыздай, бұл субьектілерге несие беруші мен қарызға алушылар жатады. Оларды бөлуге және бөлек қарастыруға болмайды. Оларды бірге қарастырған жағдайда ғана несиенің анықтауға болады. 

      Несие формаларының  көптеген  түрлері болады.Несие  түрлері – бұл  оның несиелерді  жіктеу үшін пайдаланатын, экономикалық-ұйымдастырушылық  белгілері  бойынша ең  детальданған сипаттамасы, яғни, несиенің  іс-тәжірибедегі  нақты қосымшасы.

    а) Қазақстанда  несие  түрлері  былайша жіктеледі: несиелеу  обьектінің  экономикалық  белгілері  бойынша:

• айналым  қаражатын  қалыптастыруға  берілетін несие;
• негізгі  құрал-жабдықты  қалыптастыруға  берілетін  несие;
• ТМҚ  аясында  шұғыл  қажеттілікке, сондай-ақ, нормативтен  тыс  қорлардың  аясында  уақытша  қажеттілікке  берілетін  несие;
• өндірістің маусымдық  шығыны  аясында  берілетін  несие;
• жол  үстіндегі (жолдағы) есеп  айырысу  құжаттары  аясында  берілетін  несие, аккредетивтер;
• төлем  несиелері;

ә) қамтамасыз  етілуі  бойынша:

• жылжымалы  және  жылжымайтын  мүлікпен, ТМҚ-пен, кепілділікпен, сақтандыру  келісімшартымен  толық  қамтамасыз  етілген;
• ішінара  қамтамасыз  етілген;
• қамтамасыз  етілуі  болмайтын  банкілік (сенімділік).

    б) қайтарылу  мерзімі  бойынша:

• қысқа  мерзімді;
• орта  мерзімді;
• ұзақ  мерзімді;

    в) өтелу  тәртібі  бойынша:

• бөліп-бөліп  төлеу (мерзімін  ұзарту);
• бір  жолғы  өтеу;
• кезең  сайын  бір  қалыпты  өтеу;

     г) тәуекелді  деңгейі  бойынша:

• субстандартты;
• стандартты;
• күмәнді;
• сенімді;
• сенімсіз;
• ұзатпалы;

    ғ) ақылылығы  бойынша:

• қалыпты пайыздық  мөлшерлемесі (пайыз  мөлшерлемесі  қалыпты);
• жоғары  пайыздық  мөлшерлемесі (пайыз  мөлшерлемесі  жоғары);
• төмен  пайыздық  мөлшерлемесі (пайыз  мөлшерлемесі  төмен);
• пайызсыз;

     д) салалық  бағыты  бойынша;

• сауда-саттық  несиесі;
• өнеркәсіп  несиесі;
• ауыл  шаруашылық  несиесі;
• құрылыс  несиесі;

 ж) ашылатын  шот  түрлері  бойынша:

• жай  ссудалық  шот бойынша  несие;
• арнайы  ссуда шоты  бойынша несие;
• контокорренттік  шот  бойынша  несие;
• овердрафт  бойынша  несие;
• несие  желісі  бойынша  несие;

    Несиенің  айрықша  түріне  жылдам  сатылатын  жылжымалы  мүлікпен  немесе  құқықпен  қамтамасыз  етілген, қысқа  мерзімді әрі  ссуда  мөлшері  бойынша  тіркелетін  ломбардтық  несие  жатады.

Ломбардтық  несиені негізгі  әр  алуан  түрлеріне  құнды  қағаз  кепілдігімен, талап  кепілдігімен  (жинақ ақша  салымы, сақтандыру  келісімшарты, ипотека және  т.б.) берілетін  несиелер  жатады. Қарыз  алушы  ломбардтық  несиені  өз  қалауынша, шекетеусіз  пайдалана  алады.

Жаңартпалы  несие  (ағылшынша  revolve – айналыста  болу, кезең  сайын  ауысып  отыру) – ссуда капиталының  ұлттық  және  әлемдік  нарықтарында  қолданылатын  жаңғатпалы  несие. Ол  белгіленген  берешек  лимиті  шегінде  несие  келісіміне  қатысушы  елдер  арасында  қосымша  келісім-сөзсіз  автоматты  түрде  беріледі.

Несие  желісі  қарыз  алушының  алдындағы  несие  ұйымының  оған  несие  келісімшартының   белгіленген  әрекет  ету  кезеңі  ішінде  белгілі  бір  мақсатқа  және  келісілген  мөлшерде  несиені   беру  жөніндегі заң  тұрғысынан  рәсімделген  міндеттемесі. Несие  желісінің  ашылуы  несие  беруші  мен  қарыз  алушының  ұзақ  уақытқа  созылатын  тығыз  ынтымақтастығын  білдіреді.

Овердрафт ( ағымдағы  банк  шотының  келісімшарты  аясында  несиелеу) несие  ұйымының  шот  иесіне, оның  ағымдағы  банк  шотына  қойылатын  талап  бойынша  төлем  арқылы  беріледі. Яғни, бұл  төлем  шотта  ақшалай  қаражат  болмаса  да, шот  иесінің  несие  берушінің  алдында  пайда болған  берешегінің түскен  қаражаттың  есебінен  кейін  оған  өтеуін  қарастыратын  келісімшарт  шегінде  беріледі.

        Қарыз  капиталының  шетке  шығарылуы  несие  заем (қарыз) беру  арқылы  жүзеге  асырылады.

         Несие  берудегі  мақсат – жоғары  қарыз  процентін  алу. Қарыз  капиталының  шетке  шығарылуы – қазіргі  заманғы  халықаралық  несиенің  негізі  болып  табылады.

   Ол  елдер  арасындағы  тауар  айырбасының  өсуіне  мүмкіндік  жасайды, олардың  арасындағы  есеп  айырысуларды жеңілдетеді, экономиканы  дамыту  мақсатында  сыртқы  қаржыларды  тартуға  мүмкіндік  береді. Халықаралық  несие  қарыз  алған  елдің  шаруашылығының  жылдам  дамуына  жәрдемдеседі.

Мемлекеттер  арасындағы  несиелік  қатынастар  жоғары  қарқынмен  кеңейіп  келе  жатыр, олардың  көлемі  әлемдік  сауда  қарқынынан  және  тікелей  шетел  инвестицияларының   ұлғаюынан  әлдеқайда  артық  деп  есептелген.

Халықаралық  несие  - бұл  қайтарымдылық, жеделдік  және  процент  төлеу  шарты  бойынша  валюталық  және  тауар  ресурстарының  берілуі.

Несие  берушілер  мен  оны  алушыларға  банктер, компаниялар, жекелеген  кәсіпкерлер, мемлекеттік  ұйымдар, үкіметтер  және  де  халықаралық,аймақтық  ұйымдар  жатады.

Халықаралық  несие  әртүрлі  формада  болады.

Өзінің  мақсатты  пайдалануына  байланысты  халықаралық  несие  екіге  бөлінеді:

• байланысқан  несие;
• қаржылық  несие;

Байланысқан- қаржылық  несиелердің  несиелік  келісімде бекітілген  қатаң  түрдегі  мақсатты  сипаты  болады.

Оларға  жататындар:

• коммерциялық  несиелер – олар  таурларды  сатып  алу  немесе  қызметтерге  ақы  төлеу  кезінде  беріледі.
• беріледі.

Бұл  несиелермен  Инвестициялық  несиелер – нақты  бір  обьектіні  сату  кезінде  салыстырғанда, қаржылық  несиелер қатаң  түрдегі  мақсатта  берілмейді.

Қаржылық  несиелер  қарыз  алушының кез  келген            мақсатына сәйкес  беріледі. Мысалы, тауар  сатып  алу, инвестициялар, қаржылық  операцияларды  жүргізу, төлем  балансының  тапшылығын  жою, сыртқы  қарыздарды  жою және  тағы  басқа  мақсаттарда.

Несие  берушінің  кім  екендігіне  байланысты  үшке  бөлінеді:

1) жекеше (фирмалар, банктер )  несие;

2) үкіметтік  несие;

3) халықаралық  ұйымдар  несиесі;

Ұсынылу  формасы  бойынша  екіге  бөлінеді:

     - тауарлық  несиелер;

-  валюталық  несиелер;

         Тауар  фирмасындағы  несиелерге  коммерциялық  несиелер  жатады, ал  ақшалай  несиелерге  қаржылық  несиелер  жатады.

   Валюталық  несиелер  мынадай  валюталарда  беріледі:

• қарыз  алушы  елдің  валютасымен;
• қарыз  беруші  елдің  валютасымен;
• басқа  ұлттық  валютамен;
• халықаралық  есеп айырысу  бірлігімен.

Берілу  мерзімі  бойынша  да үшке  бөлінеді:

• қысқа  мерзімдік  (1  жылға  дейін);
• орташа  мерзімдік (1  жылдан  5 жылға  дейін);
• ұзақ  мерзімдік  (5  жылдан  жоғары).

Қысқа  мерзімдік  несие  дәстүр  бойынша  сыртқы  саудада  (шикізаттық  тауарлар  саудасында) және  қызметтер  мен  халықаралық  айырбас  жасалу  салаларында  қолданылады. 

       Орта  мерзімдік  несиелер  арқылы  машиналар  мен  құрал –жабдықтардың  экспорты  қаржыландырылады.

  Ұзақ  мерзімдік  несиелер  негізінен  инфрақұрылым  мен  өндірістегі  инвестицияларды  қаржыландыру  үшін  қолданылады.

Жоғарыда  атап  өтілген  несиелердің  құны  да  болады. Солардың  ішіндегі  фирмалық  несиелер  өте  қымбат  несиелер, ал  мемлекеттік  және  халықаралық  қаржы  институттарының несиелері  ең  арзан  несиелер  болып  табылады. Өйткені  мұндай  несиелер  мемлекеттік  бюджет  арқылы  немесе  айрықша  резервтер  арқылы  беріледі.

Қарыз  алған  елдердің  экономикасының  жылдам  дамуына  жағдай  жасай  отырып, халықаралық  несие  маңызды  экономикалық  күйзелістермен  шиеленіскен  қайшылықтарды  да  туындауы  ықтимал.

70-80- жылдары  дамушы  елдердің  қарызы  күрт  өсіп  кетті, олардың  жиынтық  қарызы 1960  жылы 14  млрд.  $- ға  тең  болды. Бұл  қарыздың  азғана  бөлігі  шаруашылық  обьектілерін  салуға  жұмсалды.

80- жылдары  дамушы  елдер  қарыздардын  төлеуді  тоқтатуға  амалсыз  мәжбүр  болды, осының  нәтижесінде  оларға  жаңа  несиелерді  беруге   шек  қойылды.

Дамыған  елдер  көп  жағдайда  мемлекеттік   қаржыларын    Азияның, Африканың, Латын  Америкасы  дамушы  елдеріне  және  ТМД  елдеріне  салады.

Мемлекеттік  капиталдың  шекарадан  тыс  жерлерге  орналастырылуы  көбінесе  саяси  мақсаттарды  көздейді, жеке  меншік  капиталдың  экспортына  қолайлы  жағдай  жасайды.   

Халықаралық  несие  несиегер  ретінде  мемлекет, банк, басқа  елдердің  жеке  және  заңды  тұлғалары  алға  шығатын  халықаралық  экономикалық  қатынас  саласындағы  ссудалық  капиталдың  қозғалысын  білдіреді. Осылайша  халықаралық  несие -  қайтару, мерзімді  және  ақылы  шарттарының  негізінде  елдер  арасындағы  ссуда  капиталының  қозғалысына  қызмет  ететін  несие  қатынасын  әр  түрлі  формаларымен  субьектілері  бойынша  біріктірілетін  үлкен  ұғым.

Халықаралық  несие  жаңа  техника, технология, тауар мен қызмет көрсету импортын ұлғайтуға мүмкіндік береді. Ол төлем балансының тапшылығын (эскпорт пен импорттың арасындағы айырмашылықты) жабудың құралына және жинаудың (қорланудың) қосымша көзіне айналады.

Шетелдік инвесторлар үшін халықаралық несие басқа елдерге, әсіресе, қосымша инвестицияға мұқтаж дамушы елдерге капитал салудың ең тартымды формасы болып табылады. Бұл несие ең сенімді несие ретінде саналады, өйткені, ол тек компаниялармен, фирмалармен және банктермен ғана емес, сонымен бірге, үкімет кепілдігімен қамтамасыз етіледі.

Бүгінгі таңда Қазақстан, әсіресе, ірі компаниялар, филиалдар және банктер халықаралық несиені жиі пайдаланады. Бұл белгілі бір реттеуді және шектеуді қажет етеді. Әйтпесе өтелмеген берешектердің жинақтауы және сыртқы қарыздың ағымды қызмет көрсету бойынша өсе түскен төлемдер мемлекеттің қаржылық – валюта жағдаын қиындатып, оны тұрақсыз етеді, тіпті, үкімет, яғни мемлекет тарапынан саяси және экономикалық қысым көсрестілуі мүмкін.

Халықаралық несие делдалдың көмегі арқылы немесе тікелей берілуі мүмкін. Делдал ретінде аса ірі ұлттық және трансұлттық банктер, халықаралық және аймақтық валюталық-несие әрі қаржы ұйымдары алға шыға алады.

Меншік формасы бойынша халықаралық несие мемлекеттік, жеке және аралас несиелерге бөлінеді. Қазақстан жеке халықаралық несиені жиі алады, яғни несиені жекеше компаниялардан, фирмалардан, банктерден  алады. Ол  қарыз  алушы  елдің валютасында, үшінші  елдің валютасында берілуі  мүмкін. Халықаралық  несие  формасы  бойынша коммерциялық  (тауарлық) және  банктік  несиелерге  бөлінеді.

Коммерциялық  немесе  фирмалық  несие сыртқы  саудамен және қызмет көрсетулермен тікелей  байланысты болады. Оны, әдетте, басқа  елдердегі  әр түрлі коммерциялық  құрылымға  иекомпаниялар, фирмалар вексельдің  көмегімен тауарлы формада береді. Экспорттаушы тауарды  тиегеннен кейін аударыратын  вексельді (траттаны) импорттаушыға  қояды. Импорттаушы  коммерциялық құжаттарды  алғаннан кейін оның векселін акцептейді, яғни оның төлемін белгілі бір мерзімде төлеуге келісімін береді.

Банктік несиелеу тек экспорт-импорт операциялар бойынша есеп айырысулар ғана байланысты.

Экспорттық банк несиесі – бұл экспорттаушы ел банкісінің импорттаушы елдің банкісіне машина, құрал-жабдық  жеткізілімін несиелеу үшін беретін несиесі. Ол, сонымен бірге, байланысқан несие деп аталады, өйткені, олтек машина мен құрал-жабдық үшін ғана беріледі.

Импорттаушы банк несиесі – бұл импорттаушы елдің фирмаларына және банктеріне тікелей берілетін несие  берушінің елінде қандай да бір тауарларды сатып алуға арналған несие. Сатып алушы несиенің бірнеше формалары бөліп көрсетіледі: бір жолғы контракт бойынша несие, несие желісі, сондай-ақ, өнеркәсіптік және азаматтық құрылғыларға арналған несие, оны құрал- жабдықты жеткізумен береді.

Қзақстанның халықаралық жетекші ұйымға кіруі экономикалық реформаларды жүргізуге қажетті қосымша қаржыға жол ашты.

Халықаралық валюта қорымен (ХВҚ) “стенд-бай” несие аясында 185,6 млн қарыз алудың арнайы құқығы сомасында келісімге қол қойылды.

Бүгінгі таңда Қазақстан халықаралық қайта құру және Даму банкі, Азия даму банкі, Ислам даму банкі, Жапонияның эскпорт импорт банкі және өзге де халықаралық қаржы-валта мекемелері беретін несиені пайдаланады.

Қазақстанның және банктердің халықаралық рейтінгісі игеруі несие бағасы бойынша да, оның мерзімі бойынша да пайдалы шақа құрылртған халықаралық несиеге жол ашты.

Халықаралық несие арқылы ұлғайтылған ұдайы өндірісті қамтамасыз ету, қолма қол ақшасыз есеп айырысуды дамыту халықаралық есеп айырысудағы айналыс шығынын үнемдеу, сондай-ақ капиталдың шоғырлануын орталықтандыруын күшейту мақсаттарында капитал елдерге қайта бөлінеді.

Қазақстан 2003-2015 жылдарына арналған Индустриалдық-инновациялық дамудың стратегиясын жүзеге асыруда халықаралық несиені қосымша құны жоғары әрі бәсекеге жарамды ғылыми сыйымдылығы бар өнімдер өндірісінің жаңа машина, құрал жабдық және технология импорты үшін пайдалануы қажет.  

Қазақстандағы компаниялар, фирмалар және банктер бір несие келісімі аясында топтасқан банктердің несие беруін білдіретін бірлестірілген деп аталатын несиені алады. Бұл арада банктердің біреуі бірлестітілген несиені ұйымдастырушы ретінде алға шығып, несиелеуге қажетті қаражатты жинау үшін өзге банктер мен қаржы институттары тартады (біріктіріледі), несие береді әрі қарыз алушылардан қайтарылған несиелерді пайызымен банктерге бөліп таратады.

Бірлестірілген несие банктердің шектеулі несие мүмкіндіктері мен бірінші класты қарыз алушылардың ауқымды қажеттіліктері арасындағы қайшылықты жоюға мүмкіндік береді.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Қолданылған әдебиеттер

1. Богуславский М.М. Международное частное право. - М., 1994.
2. Международное частное право. /Под ред. Сарсембаева. М.А. - Алматы, 1997.
3. Международное частное право./Под ред. Скаридов А.С. - С     -П         ,1998.
4. Международнре частное право. - М:       , 2001.
5. Комаров А.С. Ответственность в коммерческом обороте. - М., 1991.
6. 18. Шмитгофф К. Экспорт: право и практика международной торговли. - М., 1993.
7. 19. Внешнеторговые сделки. Гринько И.С. г. Сумы, 1994.
8. 20. Садиков О.Н. Правовое регулирование международных перевозок. - М., 1981.
9. 21. Садиков О.Н. Реформа Бернских конвенций о железнодорожных перевозках. 
        Внешняя торговля, 1982. N4.
10. 22. Малеев Ю.Н. Международное воздушное право: вопросы теории и практики. - 
          М., 1986.