ХІХ-ХХ ғасырларда

Кіріспе          

"Дүние  – үлкен көл, замана – соққан  жел, алдыңғы толқын – ағалар,  артқы толқын – інілер, кезекпенен өлінер, баяғыдай көрінер", - деп кемеңгер Абай айтқандай, талай су ақты, талай өзгерістер эволюциялық жолмен де, революциялық жолмен де өтті. Бәрі дағы өткен ұрпақтар үшін де немесе қазіргі жастар үшін де баяғыдай көрінбеуіне кім кепіл? Бүгіндегі сан салалы әлеуметтану ғылымы өз бастауын шын мәнінде XVII— XVIII ғасырлардан алып, ХІХ-ХХ ғасырларда оның толып жатқан бағыттары мен түрлі мектептері қалыптасты да, күрт дамыды. Қай халықтың болсын оның ақын-жазушылары, ойшыл философтары, ғалымдары өзі сүрген ортада экономикалық іліммен тура айналыспаса да, оның әртүрлі үрдістерін, үдеулерін, категорияларын жалпыхалықтық ұғым арқылы беріп отырған. Ерте замандардан қазақ жері көшпелілердің құтты мекені болып келгені рас. Дүние жүзі үлкен өзгерістерге ұшырап жатқанда біздің еліміз бірқалыпты ырғақпен ғасырдан-ғасырға шығып отырды, не бір күрт даму, не бір әлеуметтік қайшылық қазақ қоғамына тән емес еді.

        XIX ғасырдың екіншеі жартысы мен  XX ғасырдың басы Қазақстан   тарихындағы  рухани өрлеу  –мәдениет,тарих,жаратылыстану,әдебиет  ,ғылым менен білімге құштарлық,халықтың  саяси және әлеуметтік санасының  жаңа белеске көтерілуі және  басқа прогрессивтік құбылыстар  мезгілі болды.Қазақ халқының  сол кездегі өмір сүрген алып  тұлғалары А.Байтұрсынұлы,Ә.Бөкейханов,Ш.Уәлиханов  ,М.Жұмабаев тың теориялық мұраларына  бүгінгі күннің мұқтаждығы тұрғысынан  көз жіберсек,ерекше дараланып  тұрған көптеген актуалдық мәселелерге  тап боламыз.Солардың бірі –  өмірдің қым-қиғаш оқиғалары менен  әлеуметтік,бүкілхалықттық мәселелерге  социологиялық ой-сананың қазақ  тарихынан орнын табуы.

        Бәрімізге мәлім,қазақ елі XIX ғасырдың екіншеі жартысы мен XX ғасырдың бірінші жартысында феодалдық қоғамдық қатынастар дәуірінде болды.Қазақ халқы ,бір жағынан, жергілікті феодалдардың,екінші жағынан,Ресей Патшасының зор қанауының езгісінде болды.Еңбекші бұқараның хал-жағдайы өте нашар болды,өйткені олар әруақытта алуан түрлі ауыр салықтар төлеп отыруға мәжбүр болды.Қанаушылар олардың құнарлы-шұрайлы жерлерін жерлерін тартып алып,өздерін шөл және шөлейт жерлерге ығыстырды.

         Осындай ауыр жағдайлардың нәтижесінде   және орыс демократиясының ,мәдениеті  мен ғылымынң игілікті әсерінің  негізінде Қазақстанда алдыңғы  қатарлы философиялық,әлеуметтік  –саяси көзқарастар қалыптаса  бастады.

         Қазақ халқы ұлттық мәдениеттің  тарихында жаңа жол ашушы бір  топ ұлы ойшылар мен прогрессивті  ағартушылар,қоғамдық-саяси қайраткерлері  шықты.Олардың қатарында А.Байтұрсынұлы,Ә.Бөкейханов,Ш.Уәлиханов  ,М.Жұмабаев т.б оқымыстылар болды. 
 

ХІХ-ХХ ғасырларда 

          Оған басты себеп - қазақ жерінің осы ғасырда Ресейдің нақты отарына айналуы деп білеміз. Ресей империясының өзінің ауқымы мен ұзақтығы жағынан дүние жүзі тарихында бұрын-соңды болмаған көлемде шаруаларды қазақ жеріне жаппай қоныстандыруы қазақ халқының ғасырлар бойы қалыптасқан салт-дәстүрі, шаруашылық жүйесін үлкен өзгеріске ұшыратты.  
         Қазақтың солтүстік өлкесіндегі Ресей әсері алдымен кең тараған қайыршылық болды, малдан айырылу (жер тапшылығы және сауданың кесірінен), егіншілік кәсіптің кең таралуы, шөп шабу, саудаға бейімделуден сезілді. Б.Бекмахановтың жазуынша, XІX ғ. басында әр жылы қазақтар Ресейге 3 млн. қой, 150 мың жылқы сатқан, осынша малды Қытай, Бұқара, Хиуа елдеріне жөнелткен,  яғни қазақ әлі де малды ел болған.  
        Оның бір айғағы XIX ғ. бірінші жартысында ел ішінде 10-20 мың жылқысы бар байлар сирек болмаған. XIX ғ. екінші жартысында негізгі қоры орта шаруада болса, ғасырдың соңына қарай аз малдың өзі байлардың қолына жинақталғаны аян. Әрине, егіншілік және өзге кәсіптер (мұжыққа, орыс-қазаққа жалдану, жәрмеңке саудасына араласу, өндірісте жұмыс істеу) мал шаруашылығынан босаған жұмыс қолын өзіне сіңіріп жатты.

ХХ ғасырдың басында Қазақстанда аграрлық мәселе шиеленісті. Оған қоныс аудару саясаты  және жергілікті халықтың жер алуы себеп болды. Осыған байланысты “Сырдария, Самарқанд, Ферғана облыстарын қазына жеріне ауыстыру туралы” Қаулы шықты. Түркістан аумағына православие  дінін ұстайтындарды көшіру қарастырылды. Қоныс аударушылар салықтан жеңілдікпен 8 жылға дейін жеңілдетіліп, әскери қызметтен босатылды. 1904ж “Қоныс аударудық уақытша ережесі туралы заң шықты. Жаңа тәртіп бойынша бұрынғы  орындарынан үкімет органдарының рұқсатынсыз  көшуге болды. Қоныс аудару стихиялық  түрде болды. Кейбір зерттеушілер, патша  үкіметінің әрқилы құжаттарына қарамастан, қоныс аударушылар саны жылдан жылға көбейе түскенін атап өтеді.

          "Ресей отаршылдығының оң нәтижесі болды ма?", - деген сұрақ қандай әлеуметтанушыны болмасын толғандырмай қоймайды. Қай ел болмасын, отар болу үлкен бақытсыздық, соның ішінде еркін көшпелі ел үшін бодандықтан асқан сорақылық жоқ. Қандай ел болмасын өз еркіндігін қолынан бермейді. Бірақ отаршыл ел де, адамзат дамуынан қол үзбейді, жақсылық пен жамандық оған да тән. Бас-аяғы 20-30 жылдың ішінде жаңа заман талабына сай зиялы қауым өсіп шықты. ХІХ-ХХ ғғ. шектескен кезде осы зиялы қауымның жанқиярлық қызметі мен қайраты қазақ елін этнос және қоғам есебінде апаттан аман алып қалды.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

             АХМЕТ БАЙТҰРСЫНҰЛЫ  ЖӘНЕ “ҚАЗАҚ”ГАЗЕТІ 

        Ахмет Байтұрсынов (1873-1937) — Қазақстандағы қоғамдық ой-пікірдің даму тарихында өзіндік орны бар біртума алып тұлға.

       Қазақ халқының, әсіресе «оқыған азаматтардың тұңғыш ... көсемі» болған А. Байтұрсыновтың саяси іске араласуы Ресей ішіндегі саяси - әлеуметтік құбылыстармен тікелей байланысты болды: түрлі саяси партиялар мен Қозғалыстардың құрылып, олардың қызметтерінің жанданған кезеңіне, бірінші орыс революциясының өршіген тұсына сәйкес келді. Бұл кезеңде ол Қарқаралы қаласында кызмет істейтін еді. Оз халқының мүддесін, болашағын ойлаған А.Байтұрсынов осы кезеңде саясатқа белсене араласты осы мәселені М.Әуезов «Қарқаралыда тұрғандағы соңғы төрт жыл Ақаңның саясат ісіне белсене кірісіп, жазумен де, ісімен де бой көрсеткен кезі; сол мезгілде 1905 жылдың өзгерісі болған. Қазақтың Мәскеуден келген бірен-саран студенттері, басқа қалаларда оқып жүрген жастары һәм ескіліктен келе жатқан пікірі түзу үлкендердің арасында өзгеріс рухы жайылып, қазақтың елдігін сөйлей бастаған кездері сол мезгіл болатын» Деп атап көрсетті.

М. Әуезовтің  пікірінен А. Байтұрсыновтың саяси  көзқарасының қалыптасуы Қарқаралы  жерінен бастау алып, патша үкіметі  кемсітіп бұратана атаған казактардың  мұңын мұңдап, жоғын жоқтауды өзінің негізгі мақсаты еткенін аңғаруға болады. Осы алға қойған мұратын  іс жүзіне асыру үшін халық арасында саяси үгіт-насихат жұмысын жүргізуді  колға алады. Қоянды жәрмеңкесінде  А. Байтұрсынов казактан шыққан бірнеше  зиялылармен бірге өз халқының атынан патша өкіметіне петиция жолдап, онда казак депутаттарының сайлануы, даланы басқару ережесіне өзгерістер жасау, орыс қоныс аударушыларын  тоқтату, дінге қысым жасамау, іс қағаздарын казак тілінде жүргізу, казак балаларына арнап ана тілінде  мектептер ашу іспетті тағы да басқа да мәселелерді халықтың маңызды  мүддесі ретінде тиянақты шешуді талап етті. Қазақ зиялылары мұнымен  шектеліп қалмады. Патша өкіметінің шет аймақтар жөнінде ұстаған  саясатын әшкерелеп, сынаған кептеген мақалалар жазды.

        Ахмет Байтұрсынов (1873-1937) «Қазақ» (1913) газетінің бетінде қазақ қоғамындағы келелі-келелі саяси-әлеуметтік қатынас проблемаларын көтеріп, оған ғылыми талдау жасады, түбегейлі әлеуметтік, саяси өзгерістер жасаудың қажеттігін дәлелдеп отырды. Қоғамды реформалар арқылы жетілдіру жолдарын нұсқады. «Маса» жинағында ашық көрсетті. Онда ол қазақтарды ұйқыдан оятуға, өзінің әлеуметтік күйін жақсартуға шақырды. Ол үшін оқып білім алу, адамзаттық рухани байлықтарын игеріп, дүниежүзілік өркениет деңгейіне көтеруді уағыздады. Оған жету үшін отарш 
ылдықтың бұғауын бұзып, ұлттық және әлеуметтік бостандық үшін күреске шақырады. Қазақтың ұлттық-демографиялық партиясы «Алашты» құруға белсене қатысады.  
Партия съезінде Байтұрсыновтың белсенді қатысуымен қазақ қоғамының өркендеуі, саяси-әлеуметтік қатынастарды жақсарту жөнінде құнды шешімдер қабылданды. Шешім бойынша Ресей құрамында қазақтың ұлттық-демографиялық мемлекетін құрып, онда демографиялық әлеуметтік өзгерістер жүргізу көзделді. Ахмет Байтұрсыновтың ұсынысымен «Алаш» парт

         Қиын-қыстау кезеңде  өз халқы үшін аянбай еңбек етіп,қазақ т

ілінде  мектеп ашып,ана тілін түрлеген,жерім,елім-деп  еңіреп  қткен ұлтжанды азаматымыз Ахмт  даБайтұсынұлы жайлы зерттеу  жасайтын  әрбір адам ,оны “Қазақ”газетінен бқлек зерделей алмасы анық. “Қазақ“  газетінің  1916 жылдағы қан жылаған  қазақ  баласына  сіңіргеан еңбегі,өнер-білім , саясат жолындағы қажымас қайратын Ахмет Байтұрсынұлысыз  жеке дара қарауда мқмкін емес.

         Өзінің жарық көрген саны жағынан да(265),шығып тұрған уақыты жағынан да  (6жылға жуық) Қазан төңкерісіне дейінгі қазақ  басылымдарының арасында  бәрінен озық , алда тұрған Қазақ” газеті болатын.

         “Қазақ” азаматы үшін қақазақ зетінің  әрбір қазақ азаматы үшін қаншалықты қажеттілігіне тоқтар болсақ; “әуелі, газет –халықтың көзі, құлағы  һәм тілі.Адамға көз,құлақ,тіл қандай керек болса,халыққа газет сондай керек...”

           Екінші ,газет-жұртқа қызметететін нәрсе,лай болатын мәнісі жұртты  білімді,пікірлі ,көргені көп көсемдері ,оқығаны көп адамдары газет арқылы халықтың алдына түсіп,жол көрсетіп, жөн сілтеп ,айтып тұрады.

          Үшінші ,газет-халыққа білім таратушы.Олай дейтініміз ,газеттен жұрт  естімегенін естіп,білмегенін біліп,бірте-бірте білімі молайып,зейіні өсіп,пікірі ашылып парасаты жетікпекші.

          Төртінші ,газет-халықтың даушысы. “Жұртым” деп халықты арын арлап.зарын зарлап. Намысын жоқтайтын азаматтары газет арқылы халықтың сөзін сөйлеп,пайдасын ұорғап, зарарына ұарсы тұрып,қарғаға көзін шоқытпасқа тырысады”,(1.10)-деген А.Байтұрсынұлының “Қазақ ” гзетінің оқырмандарына  арнауы сөздері-ақ  көп мән- жайды аңғартса керек.

           Газеттің саяси ағымы реформалық ұлттыұ партияның талаптарына сай болды: оның негізгі мақсаты қазақ халқының мәдениетін кқтеру болды,негізгі ісі ұлт тілі мен әдебиетін көтеру болды. Бұл туралы газеттің алғашқы нөмерінде  оның бас редакторы  А.Байтұрсынұлы “Ғасырлар бойы қырғыз (қазақ) халұы өз территориясында тұрып,өз бетінше өмір сүрді,бірақ қазір далаға  көшіп келушілердің көптігінен тұншығады. Болашағымыз қандай болмақ?  Тарихтан мәдениетті  халықтар  жергілікті  халықтан к.штірек  болатынын,сөйтіп күштісі  әлсізін жойып жіберетінін білеміз. Егер екі жақтың да мәдени деңгейі бірдей болса, олар тең  құқықты пайдаланып, әркім өзі ұлттық келбетін сақтай отырып дамиды... қырғыздарға экономикалық өмірін өзгерту кереутігі көрініп тұр. Шарулар біздің егіс жерлерімізді алды,жер бөліктерін мемлекет қайтарып алды,қысқаша айтқанда басқа жердікілер  біздің жер қойнауымызға енді.  Қазір қырғыз халқының өмір сүруі  деген мәселенің өзі өткір тұр.Автономиямызды сақтап қалу үшін біз бар күшімізбен білім мен мәдениетке ұмтылуымыз  бір мақалада былайша жалғасын табады: «Біздің газетіміз керек.Туған тілінде әдебиет жасай алған халықтың  ғана тәуелсіз өмір сүруге  құқығы бар...»(2.6).Газет бетінде жарияланған,қозғалған мәселелердің тынысы өте кең болды.Газет өзінің мақсаты деп мынаны санады: «қазақтардың арасына ғылым мен білім тарату, жер бетіндегі басқа халықтардың   өмірімен таныстыру,қазақ халқының тарихы туралы айту, шаруашылық өмір,дәрігерлік,әдебиет, мектептер мен медреселерде оқыту мәселелерін кеңінен талқылау» (3).Бұл идеяларды насихаттауға  баспагер Мұстафа Оразаев  пен  бас редактор  А.Байтұрсынұлы  және патриоттық рухтағы тамаша жазушылар мен ақындар күш салды.

        Патшалық  үкіметтің қоныс аударту  саясаты жалғаса берді,жергілікті  малшылар   жайылым жерлері  мен өрістерінен,табиғи жайлауларынан  айырылды,мұның бәрі көшіп-қону  аймақтарын едәуір шектеп,қазақтардың   барлық өмірін өзгертуге әкеп  соқты.А.Байтұрсынұлы: «Қазақ» газетінің  беттерінде бұл саясатқа қарсылығын  білдіріп,өз жері мен дінін  қиратудан  сақтап қалуға шақырды.  «Шаруашылық өзгеріс» деген жалпы  атпен берілген мақалалар топтамасында  А.Байтұрсынұлы аграрлық туралы  өз ойын баяндайды.Одан нарықтық  экономика жағдайындағы  бүгінгі   біздің  өмірімізбен  үндес  көптеген қызық ойларға тап  боласың.Мысалы,ол қазақ халқын  көшпелі өмір  мен мал шаруашылығынан  отырықшылық пен  жер өңдеуге  тез арада көшіру туралы мәселенің   қателігін  көрсеткісі келді.  «Шаруашылықты өзгерту ешқашан  тез қарқынмен өтпейді... .Үлкен   істер алға қарай  секіру,қарғу  арқылы жүрмейді ,жай тыныш   эволюциямен дамиды»(4)- деп жазды  ол.Қазақ халқының мұқтаждықтары  туралы ойлай отырып,А.Байтұрсынұлы  отырықшылыққа  көшу идеясын  даулады.

       Аграрлық реформа өткізуді жақтаған  ол «егер қазақтар отырықшы  нормамен жер алып,қала салып  отырса,қазақ арасына ғылым,өнер  таралуына жақсы болады»(5.232)-деген.Сондықтан  қазақтар заңмен анықталған,Мемлекеттік  Думада бекітілген шамада десятин  жер алуы керек.Ол екінші көзқарасын  былайша  тұжырымдайды: «Қазақ  отырықшы  нормамен күн көре  алмайды,-дейді.Қазақтың  жеріне  келіп,мұжықтар күн көре алмай,  көбі патшалықтың  асырауымен  ғана  жан сақтап отыр» (5.232).Одан  әрі А.Байтұрсынұлы  «Көшпелі  һәм отырықшы  норма» атты осы  мақаласында бұл заңның  басқа  жағы да бар екендігін ескертеді.

Әр қазақ  отбасына отырықшылық норма беріледі,қалған артық жер қоныстандыру басқармасына өтеді,бұл патша үкіметінің қазақ  жерін тартып алуының жалғасы  екендігін көрсетеді.Отырықшылыққа  көшу мәселесін жалғастыра келіп,А.Байтұрсынұлы  «шатасқан,зиянды әрекеттермен» (6.267) айналыспай,аграрлық реформаның  нәтижесін болжап,бұл  мәселесімен шындап айналысуға ұмтылды.

        Біз Министрдеп көзі жеткендіктен  шығарған норма емес,қазақтың  жерін көбірек алу үшін  шығарған  һәм көбірек алғанда,қазақтың   ризалығымен алдық деп көрсету  үшін шығарған норма»,(5.232)-дейді.Бұл  саяси астары қырық қатпар  әдістің растығына ол айғақ  ретінде  мынандай дәйек сөзді  алға тартады: «Өткен  11-ші шілдеде  Думада айтылған  сөздерден мағлұм  болды: қай пікірдің  дұрыс-бұрыс   екені.Депутаттар қазақ жерлері  жолсыз алынып  жатыр дегенде,переселен  управлениесінің бастығы Глинка  қазақ жерін жолмен алып жатқандығын көрсетуге  отырықшы норманы қазаққа  не үшін шығарғандарын жасырмай, ашып айтып берді.Ол айтты : «Біздің қазақ турасында істеп отырған ісіміз жолды.Біздің жолымыз екеу-ақ.Бірі-қазақтан артық жерді алу,екіншісі-қазаққа  тиісті жер беріп,орналастыру .Қазақтың  артық жерін алып жатырмыз-артық жерді  алсын деген закон бойынша ,қазаққа жер беріп,орналастыру.Қазақтың  артық жерін алып жатырмыз-артық жерді алсын деген закон бойынша,қазаққа  жер беріп ,орналастырып жатырмыз-өздерінің тілегі бойынша.Қазаққа істеп отырған жолсыздық емес,әдісіміз бар- қазаққа тиісті жер беріп,орналастыру  турасында  Думаға закон жобасын кіргізбей  тұрғанымыздың  мәнісі мынау :көшпелі қалпында жер беріп,орналастырсақ,қазаққа көп жер тиеді.Артыларлық жер аз болмақшы.Оны дума арқылы  законмен бекітіп,қазаққа берген соң,ала алмаймыз.Қазақ жері қазақтан  көп артылып қалу үшін,яғни переселендерге қазақтан  жерді көбірек  алу үшін ,біз әдіс  етіп  отырмыз.Әдіс қылу жолсыздық емес,ептілік.Біз Министрлер Советінен ептілік  етуге рұқсат алып,қазақты  ебімізге түсіруге қайырмалап едік,топ-тобымен топырлап түсіп жатыр.Ол  істеген  ебіміз мынау еді:қазаққа отырықшылық болып.жер алуға  риза  болсаңдар,сендерге  де мұжықпен қатар   15 десятинадан еркек басына жер береміз дедік.Айтуымыз-ақ мұң екен,қазақтар отырықшы  нормамен жер бер деп жабыла сұрап жатыр.Өткен отырықшы  нормамен  қазақтарға   700 мың десятина  жер бердік...»

       Міне,переселен управлениесінің   министрден кейінгі  бастығының  сөзі.Бұл құпиялап қана досына  айтқан сөзі емес,Государственный  Думада  күллі депутаттардың   алдында айтқан сөзі."(5.232-5.233).Қазақ  оқығандарының  арасында үлкен   талас тудырып,дау дамайға   айналдырған  айтыстың  қайсысы   дұрыстығына  жоғарыдағы  қоныстандыру  басқармасы  бастығының  сөзінен  алынған үздік  сырдан ап-айқын   аңғарылады.Империялық саясаттың   қулығына құрық бойламайтын   әккілігінің  бетпердесін өзі  ашып берген мырзаның  ой-пікірін  қалың талқысына салып,жер үлесіне  қатысты  мәселені тсіндірген  А.Байтұрсынұлының көшпелі норманы  не үшін қуаттайтындығын байқау  қиын емес.Ол өзі де: «Тісі   шыққан балаға шайнап берген  ас болмас» деген.Переселен чиновниктері - алушы, қазақтар-беруші.Алушыға  көп алғаны жағымды,берушіге аз  бергені жағымды.Қазақ әуелден  осыны  ойлау керек  еді.Олар  өзіне жағымды жағын көздегенде ,қазақтар да өзіне жағымды  жағын  көздеуі тиіс.Құр пәленше  пәлен етіп жатыр деген   дақпыртқа жүгірмей,істің түбінен  ойлау керек» (5.233)-деп жазады.А.Байтұрсынұлы  аграрлық мәселелерді  шешу  қазақ халқының өмір сүру жағдайларын  жан-жақты білу керектігін,өйткені  бұл,оның пікірінше, шаруашылықты  құртатындығын орынды ескертеді.Қоғамдық  дамуды өзгертуде газет тілшілері  қоршаған ортаны,техникалық прогресс  пен дамытуды жатқызады.Әсіресе  қоршаған ортаның  рөлін: «егер  қазақтардың  қазіргі шаруашылығы   табиғи жағдайларға  сәйкес  келсе ,онда бұл шарушылықтың  өзгерісі табиғи ортаның  өзгерісіне  тікелей байланысты болады»  (7)–  деп айырықша бөліп көрсетеді.Өз  пікірін баяндай отырып, А.Байтұрсынұлы  өз оқырмандарын аталған мәселені кеңінен талдап,тәжірибелерін бөлісуге төмендегі сұрақтарға жауап беруге шақырады: «Қазір отырықша халықтар немен шұғылданып отыр?Олардың жағдайы қалай?Шаруашылықтың формасы өзгерді ме?Мал шаруашылығымен  және жер өңдеумен бір мезгілде айналысу мүмкін бе?Отырықшылдыққа өткен  4-5 жылдың тәжірибесін не көрсетті? (7).Экономикалық білімнің жеткіліксіздігіне қарамастан, А.Байтұрсынұлы  қазақтардың  негізгі шаруашылығы ретінде мал шаруашылығын сақтап қалудың қажеттігін негіздеуге тырысты.Және бұл,біздің пікірімізше,қазақ халқын ғасырлық артта қалушылықтан шығаруға қарсы айла шарғы емес,сталиндік идеологияда баяндағандай,оны әлеуметтік прогресс  жолына бағыттаудан туған.

        Тарих мал шаруашылығын сақтау  идеясының дұрыстығын дәлелдеді.Қазан  төңкерісінен кейін ұжымдастыру  мен көшпелі және жартылай  көшпелі шаруашылықтарды жаппай  отырықшыландыру Қазақстандағы  дамудың тиімді юағыты ретінде  таңдалып алғаны  белгілі.Басқаша  айтқанда,қазақтың шаруашылығын  дамыту жолдары ретінде мал  шаруашылығын  жер өңдеу шаруашылығына  ұластыра дамытудың артықшылығы  түсіндірілді де,бұл жағдай ақиқат  аксиома  ретінде қабылданды.Бірақ  зерттеуші  Ж.Б.Абылғожин: «Оның  тамырын жаңа революциялық ойлаудың  детерминанттарынан іздеу қате  болады,өйткені,онда дәстүр факторы  көбірек орын алған болар еді.Көшпелі  құрылымның ұйымдасқан мәдени-шаруашылық  стереотиптері өркениет пен мәдени  империативтерімен бітпес дауға  енетін ескі,артта қалған,кем  шаруашылық ретінде қарастырады»(8.199)-деп  дұрыс көрсетеді.

        А.Байтұрсынұлы және басқа да  оқымыстылар мен қоғам қайраткерлерінің  ойларын жоққа шығару ең ауыр  зардапқа ұласты:аштық,демографиялық  апат,халықтың үлкен көлемде ауа  көшуі,мал басының мың миллиондарға  азаюы.Осылайша ,А.Байтұрсынұлы шаруашылық  формасын күштеп өзгертуге қарсы  болып,бұл мәселеге дұрыс қарауды  талап етті.

        А.Байтұрсынұлының  қоғамдық-саяси   жұмысқа белсенді  араласып кетуіне,әрине,туған  халқының мүшкіл халі басты  себеп болды.Ол қазақ елінің  Ресей патшалығы басып алғанға  дейінгі өмірін жоқтайды:

                                «Қайран еркін замандарың,

                                 Тарлыққа жоқ амалдарың,

                                  Еркін дала,еркің қайда,

                                  Еркіндегі көркің қайда,

                                  Нулы,нулы жерің қайда,

                                  Сулы,сулы көлің қайда,

                                 Еркін көшкен елің қайда,

                                 Ер қорғаны- ерің қайда?(5.72)-деп  ,халқының өткен еркіндігін аңсап  қана қоймай ,өз тұсындағы елінің  әлеуметтік ахуалы нашарлығының  басты себебі –патша өкіметінің  отаршылық саясатында екенін  көрсете отырып,бостандық,еркіндік  үшін күреске бел  байлайды.Оның  бейбіт жолмен шешетін алғы  шарттарын қарастырады.А.Байтұрсынұлы  қазақ қоғамының қасіретке ұшырап  отырғандығының басты себебі – жер мәселесіне байланысты деп қарайды.Ол «Қазіргі қазақ мәселелерінің ең зоры –жер мәселесі.Бұл қазақтың тірі,я өлу мәселесі»-деп оның үлкен әлеуметтік мәнін ашып берді.Шыныда да,қайбір елдің болмасын әлеуметтік-экономикалық күйі жерге байланысты.Өйткені, жербайлықтың көзі екені бәсенеден бері белгілі.Ресей патшалығы осы ерлерді отарлап алып,қазақтарды шөлді далаларға ығыстырды.Бұл қазақ қоғамының әлеуметтік күйін нашарлатып,оның дәулетінің басты көзі– мал басын кемітті.

Сондықтан да А.Байтұрсынұлы Қарқаралыда жер  аударылып жүрген кезінде қазақ  оқығандарының басын қосып,патша  өкіметіне қазақ халқы атынан петиция жазады.Онда ең бірінші шешетін  маңызды мәселе етіп қазақ жерін  алудытоқатуды,орыс жерінен көшкендерді  жібермеуді қояды.Бұл өзекті мәселе болғандықтан  А.Байтұрсынұлы оны  өз назарынан шығармайды.1913  жылы жазған мақаларында  да жер мәселелеріне  патша әкімшілігінің назарын  аударып отырады.Соның бірінде  жоғарғы хакімдер  «Қазақ пайдасындағы жерлерді алады,қыстауларынан көшіріледі- оны қазақ білмейді»(5.222)- деп ашына  жазады.Осы сияқты әлеуметтік жағдайларды  сол тұстағы патшалық отарлау  жүйесінің жағдайында түбірлі әлеуметтік өзгерістер жасауға мүмкіндік болмағандықтан ауылдық земство сияқты реформа  енгізуді мақсат етті.

        «Қазақ» газетінің беттерінде  қоғамдық саяси бағыттағы ,қазақ  халқының саяси және құқықтық  санасын қалыптастыруға үлкен  әсерін тигізетін  мақалаларға  көп орын берілді.Қоғамдық-саяси  қызметін «Қазақ» газетіндегі  шығармашылық жұмыстарымен шебер  ұштастыра білген  А.Байтұрсынұлы  баспасөз арқылы қазақ халқының  ұлттық тұрғыда өсіп жетілуіне,олардың  бостандық пен тәуелсіздік идеяларын  түсінуге әсер етуге тырысты.Ол  патша өкіметінің  қарамағындағы  өз халқының теңсіздігіне алаңдап,өз  тұстастарын әрекетсіздіктері мен  әлеуметтік жағынан әлсіздіктері  үшін қатты сынап,олардың күш-қимылын  біріктіруге шақырды.

       Сөз соңында «Қазақ» газетінде  А.Байтұрсынұлының жігерлі еңбегінің  арқасында ұлт тағдырына қатыстыөзекті  мәселелердің күн тәртібіне қойылып,оны  іс жүзінде асыруға қыруар  жұмыстардың жүргізілгендігін баса  айтқымыз келеді.А.Байтұрсынұлы  көтерген ұлттық идеялары күні  бүгінге дейін өз маңызын жоймай  отыр.

         Бөкейханов Әлихан Нұрмұхамедұлы (1870-1937) - көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері, ғұлама ғалым, ұлт азаттық қозғалысының теориялық негізін салушы әрі көсемі, қазақтың тұңғыш саяси партиясын ұйымдастырушы және Алашорда үкіметінің төрағасы. Туған жері бұрынғы Семей облысындағы Қарқаралы уезінің Тоқырауын болысы, қазіргі Қарағанды облысының Ақтоғай ауданы. Ата тегі Шыңғыс ханның үлкен ұлы Жошыдан тарайтын төре тұқымы. Арғы атасы атақты Көкжал Барақ. Қазақтың соңғы хандарының бірі Бөкей хан осы Көкжал Барақтың баласы. Бөкейден Батыр, одан Мырзатай, одан Әлиханның әкесі Нұрмұхамед.

        Әлиханды әкесі тоғыз жасында Қарқаралыға апарып, жергілікті молданың қолына оқуға береді. Бірақ зерделі бала молдадан оқығандардан гөрі осындағы мектепте оқып жүргендердің сауаттылығын аңғарып, қаладағы үш кластық бастауыш мектепке өз еркімен ауысып алады. Бұдан кейін ол Қарқаралы қаласының үш жылдық училищесіне түсіп, оны да «өте жақсы» деген бағамен бітіріп шығады. Осыдан кейін он алты жасар Әлихан Омбының техникалық училищесіне қабылданады. Төрт жыл бойы үздік оқыған алғыр шәкіртіне риза болған мүмкіндік жасайды. Сөйтіп ол жиырма жасында Дала генерал губернатор кеңсесінің ұсыныс хаты мен қазақ қауымдастығының 200 сом стипендиясын алып, Ресейдің астанасы Санкт Петербургке барып, Орман шаруашылығы иснтитутына түседі. Ол мұнда жүріп күнделікті сабақтарына қоса студенттердің саяси, әдеби, экономикалық және тағы басқа үйірмелердің жұмысына қызу араласып, студенттік толқуларға қатысады.

       Оны екі ғасырға жуық Ресей империясының қол астында отырған халқының ауыр тағдыры қатты толғандыра бастайды. Қараңғылық пен надандықтың шырмауында отырған халқына білім мен мәдениет керек екенін ұғады, елдің тұрмысын, мәдениетін, білімін көтеруді өзінің алдына мақсат етіп қояды. Оқуын бітіріп, Омбыға оарлғанда Ә.Бөкейханов Ресей империясының қазақ даласына жүргізген отаршылдық саясатына деген өзіндік көзқарасы қалыптасқан, марксизмнің капиталистік қоғамның қанау тетіктерін ашып берген экономикалық қағидаларымен қаруланған, саяси астыртын күрестің түрлері мен әдістерін үйреніп, білген, күрес тартыстан біршама тәжірибесі бар саяси күрескер болатын. Ол Омбыға келісімен қаланың саяси әлеуметтік, қоғамдық жұмысына белсене араласады. «Халық бостандығы» партиясының қатарына өтіп, өзі қазақ зиялылары мен саяси белсенділерінің арасында осы партияның шағын тобын ұйымдастырады.

         Әлиханның саяси-әлеуметтік көзқарасының пісіп, жетілуіне, кейін белгілі саяси, қоғам, мемлекет қайраткері әрі қазақ ұлт азаттық қозғалысының ұйымдастырушысы және көсеі ретінде танылуына, саяси күрескер ретінде шыңдалуына Омбыдағы күндері ерекше ықпал етеді. XX ғасырдың басында қазақ даласында екі ағымның болғаны белгілі. Бірі Бұхара мен Түркістанға бет бұрған дәстүршіл, панисламшыл ағым, екіншісі негізінен Батыс өркениетін үлгі тұтқан жаңашыл, пантүркішіл ағым. Осы екінші ағымның басында Әлихан бастаған орыс мектептерінен тәлім тәрбие алған озық ойлы қазақ зиялылары тұрады. Бұл топ саяси ұстамдылық танытып, Ресей империясына қарсы ашық күреске шығудың әлі ерте екенін анық түсінеді.